ƏSAS SƏHİFƏ        XƏBƏRLƏR        FOTO QALEREYA        HAQQIMIZDA        ƏLAQƏ

FAYDALI  KEÇİDLƏR
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.mct.gov.az
Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının rəsmi veb saytı
http://www.tqdk.gov.az
Azərbaycan Respublikasının rəsmi portalı
http://www.azerbaijan.az
Elektron Hökumət portalı
http://www.e-gov.az
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.edu.gov.az
Azərbaycanın virtual xəritəsi
http://www.gomap.az





Peşə etikası və etiket qaydaları- Səmədov Elşad

                                                                                                        Səmədov Elşad  
          GİRİŞ.   İŞGÜZAR  MÜNASİBƏTLƏRDƏ  ETİK  NORMALAR.
                          ETİKANIN  ƏSAS  KATEQORİYALARI.
 
Müasir  dövrdə etikanın rolu böyükdür.Bu  cəmiyyətin  mənəvi  vəziyyətini təhlil  etməli,bu  vəziyyətə  səbəb olan  amilləri  göstərməli,qərarlar  təklif  etməli və  cəmiyyətin  mənəvi  oriyentlərini  yeniləşdirməyə  kömək edən istiqamətləri  əks  etdirməlidir.Cəmiyyət  bütün  dövrlərdə  xeyir  və  şər müəyyən  əxlaq  qaydaları  olan  anlayışları,məfhumları  seçib  ayırd  edir.Bu  məfhunun  anlayışı  inkişaf  tarixinin  dürüst  müəyyən  edilməsilə  etika  elmi  məşğuldur.Onun  əsasının  mənəviyyat,hiss,ağıl,hərəkətin  səbəbi,ədəb  qaydaları  sistemi  və  s  təşkil  edir.Bu  sistemdə  konkret  olaraq  daxildir:etik  normalar,standartlar,qaydalar,tələblər  və  bunlar  öz  növbəsində  cəmiyyətin  tarixi  inkişafı  mərhələlərindən  asılıdır.
Müasir  dövrdə  elmi  kimi  etikanın  rolu  hiss  olunur.O  cəmiyyətdə  ədəb qaydalarının  vəziyyətini  analiz  etməlidir.Etika  ümuminsana  xas  olan  və  peşə  ilə  bağlı  olan  etikaya  ayrılır.Peşə  ilə  əlaqədar  olan  etika  fəaliyyətin  bəzi  növü  üçün  xarakterik  olan  tələbləri,normaları  təklif  edir.Peşə  etikası  davranış  qanunudur.O,bu  və  ya  digər  peşə  sahəsində  xidməti  öhdəlikləri  icra  edən  işçiləri  münasibətlərini  müəyyən  edir.Hər  hansı  bir  peşə  də  əlaqədar  olan  ünsiyyət  müvafiq  ixtisaslaşmış  etik  norma  və  standartlardan  keçməlidir.Hansı  ki,onun  mənimsənilməsi  bir  sıra  prosseslərdən  asılıdır.Onu  2  qrupa  bölmək  olar:
1)etik  anlayış,məlumat  kompleksi,fikirlər,hansını   ki,şəxsiyyət  anadan  olandan  mənimsəyir,xeyrin,şərin  və s nə  olduğunu  anlayır.
2)təşkilatın  daxili  nizam-intizam  qaydaları,firmaların  etik  kodeksləri,rəhbərliyini  şifahi  göstərişləri,peşə  ilə  əlaqədar  etik  indekslər,normalar,standartlar  aiddir.İşgüzar  əlaqqələrdən  etikanı  təmsil  edən  norma  və  prinsiplərlərə  aiddir:
1)özünə  qarşı  münasibərdən  arxayın  etmədiyini  davranışın  tabeliyində  olanlara   rəhbərliyə  imkan  verməmək.
2)xidməti  fəaliyyətində  lazım  olmayan  əməkdaşlar  arasında  ədalətli  paylanması.
3)Kimin  və  nə  vaxt  etdiyindən  asılı  olmayarq  etikanın  pozulmaların  aradan  qalxması.
4)Əməkdaşın  xidməti  davranışı  və  fəaliyyəti  o  zaman  etik  kimi  tanınır  ki,mənəviyyat  nöqteyi  nəzərindən  təşkilatın  fəaliyyətin  təşkilatın  inkişafına  səbəb  olur.
5)Əməkdaş  və  təşkilatın  fəaliyyəti  bir-birində  o zaman  etik  kimi  qəbul  olunur  ki,etik  normaların  pozmasın.
6)Təşkilatda  çalışan  əməkdaşların  digər  təşkilatlarda  region  və  ölkələrdə  yeri  olan  mənəvi  əsaslara  adətlərə  dözümlü  münasibəti  etik  sayılır.
7)Fərdi  xüsusiyyətlər  və  etik  xüsusiyyətlər  ümumbəşər  etika  tələbləri  ilə  uyğunlaşması  məsləhət  görülür.
8)İşgüzar  münasibətlərdə  aparılan  işlənməsi  və  qəbul  edilməsi zamanı  fərdi  və  kollektiv  fikir  əsas  kimi  götürülür.
9)Hər  hansı  xidməti  məsələlərdə  şəxsi  fikir  söyləməkdən  qaçmaq  olmaz.
10)Müxtəlif  formalarda  ifadə  olunan  zorakılığa  yol  verməmək.
11)Etik  standartlar  təşkilatın  həyatına  əmrlə  yox  mütəmadi  göstərilən  səylər  nəticəsində  tətbiq  olunmalıdır.
12)Təsir  edəndə  mümkün  olan  qarşıdurmanın  gücünü  hiss etmək  vacibdir.
13)Əməkdaşın  məsuliyyəti,onun  səriştəsi,borcunun  yerinə  yetirməsi  qiymətidir.
14)Münaqişə-etik  pozulmaların  yaranması  üçün  devrilişi  şəraitdir.
15)Digərlərinin  sərbəstliyinə  məhdudiyyət  qoyulmalı
16)Əməkdaş  özü  etik  davrandığı  kimi  digərlərinin  də  etik  davranmasına  çalışmalıdır.
17)Rəqibini  tənqid  etmə!
İşgüzar  münasibətlər  etikasının  prinsipləri  hər  bir  əməkdaşa  şəxsi  etik  sisteminin  işlənməsi  üçün  əsas  olmalıdır.Şəxsi  etik  normalar  mövcud  ictimai  inkişaf  səviyyəsinə  məxsus  etmək  prinsiplərinə  əsaslanmalıdır.
 
 
                                                         
                            
                          ETİKANIN  ƏSAS  KATEQORİYALARI.
 
Cəmiyyətin  mənəvi  dəyərlərini  əks  etdirməsi  əsaslı  ümumi  anlayışları(davranışları)etikanın kateqoriyalarıdır  və  bunlar  aiddir:
xeyir  və  şər,borc,vicdan  namus,qürur,xoşbəxtlik  həyatın  mənası  və s.
Xeyir  və  şər  analyışlarının  növləriylə  insan  davranışları  və  onun  bütün  fəaliyyəti  qiymətləndirilir.İnsanın  hərtərəfli  inkişafına  təkan  verən  və  cəmiyyətin  rifah  halının  yaxşılaşmasına  istiqamətlənən   hər  şey  etikanın  xeyridir.Həyatda  insan  həm  də  mübarizədə  şərlə  üz-üzə  gəlir:kobudluq,  bürokratizm,öz  başınalıq,dələduzluq  və s.Buna  görə  də  cəmiyyətin  şəxsiyyətin  inkişaf  yolunda  qarşıya  çıxan  ictimai  münasibətləri  deformasiya  edən  hər  bir  şər  kateqoriyasına  aiddir:
Öz  öhdəliklərinin  icrası  zamanı  peşəkarlıq  və  ictimai  tələblərin  mənən  yerinə  yetirilməsi  zəruriyi  ifadə  edir.Borc  kateqoriyası  mənəviyyatın  amilinə  tərəfi  çıxış  edir.Öz   borcunun  yerinə  yetirmək  cəhdi  əks  olunur.Borcunu  anlayan  şəxs  bu  və  ya  digər  davranış  formanın  seçimini  müəyyən  edir.Peşəkarlıq  borcları  anlayan   işçi  istehlakçıya  qayğı  ilə  yanaşması  vicdan  şəxsiyyətin  mövcud  əxlaq  normalarına  uyğun  olaraq  davranışlarını,hisssələrini  qiymətləndirmək  davranışına  mənəvi  nəzarət  etmək  qabiliyyətidir  və  insanın  daxili  mənəvi  hakimidir.Vicdan  imkan  verir  ki,işçi  öz  öhdəliklərinə  məsuliyyətli  olsun.Namus-insanın  cəmiyyətdə  şəxsiyyət   vətəndaş  perosurinum  ustası  kimi  öz  əhəmiyyətini  daima  dərk   etməlidir.Bu  kateqoriyada  insanın  yaxşı  təmiz   adını  saxlamaq  cəhdi   əks  olunur.Namus  həm  də  insanın  ictimai  qiymətləndirilməsi  və  ətrafdakıların  ona  etdikləri  hörmət  səviyyəsidir.Qürur-Özünün  şəxsi  əhəmiyyətini  dərk  etmək  və  qiymətləndirmək   formasıdır.Qürur  insanın  ətrafdakılar  tərəfindən  ona  edilən  hörmət  ədəbi  kimi  ifadə   olunur.Qüruru  olmayan  insan  başqalarının  qüruruna  hörmət  etməz.Xoşbəxtlik  və  həyatın  mənası-filosoflar  qeyd  edirlər  ki,"həyatın  mənası  nədir?sualına  cavab   mənəvi  dəyərlərə  müraciət  etməklə  tapmaq  olar.Bəzən  öz  həyatının  mənasını  dərk  etməyən  insan  mənən  məhv  olur,sinir  xəstəliklərinə  tutulur  və  stress  keçirir.Bütün  xalqların  əxlaq  kodekslərində  riayankarlıq,oğurluq,paxıllıq  vəs nəzarət  edilir.
  Xidmət sahəsi  işçilərinin  peşəkar davranış qaydaları .
Xidmət sahələri  işçilərinin  insanlarla  bağlı  işində  mənəvi  məsuliyyəti  əhəmiyyətli  dərəcədə  artır.Bu  zaman  onların  əməyindən,onlarla  ünsiyyətdə  olan  insanların  əhval-ruhiyyəsi,sağlamlığı  asılı  olur.Belə  işçilərin  əməyi  ciddi  formalaşmalıdır.Onlardan  təkcə  yüksək  ixtisas  artırma  deyil,həm də  insanların  qarşısında  mənəvi  borclarının  dərindən  dərk  edilməsi  tələb  olunur.İnsan-incəsənət  növlərində  ümumi  əxlaqi  tələblərdən  başqa  ədəb  qaydalarının  tələb  və  normaları  fəaliyyət   göstərir.Belə  peşələrə  həkim,jurnalist  vəs. xidmət  sahələri  işçilərinin  peşələri  aiddir.Xidmət  sahələri  işçilərinin  peşə   etikası  müştərilərə  xidmət  göstərmək  üzrə  onlar  tərəfindən  peşəkar  vəzifələrinin  həyata  keçirilməsi  zamanı  ədəb  qaydalarının  xüsusi  tələb  və  normalarının  məcmusudur.Peşə   etikasının  məqsədi  işçilərdə  öz  peşəkar  borclarının  və  şərəflərinin  dərk  edilməsini  formalaşdırmaq.Həm  müştərilərlə,həm  də   iş  yoldaşları  ilə  ünsiyyət  mədəniyyəti  qaydalarını  onlara  öyrətməkdir.O,işiləri  öz  fəaliyyətində  ədəb  qaydaları  mümkünlərinə  istiqamətlənməyə   çağırır.Peşə  etikası   tələblərinə  riayyət  etmək  vərdişini   ayırd   edən  işçi  ilk  vaxtlarda  özünün  hər  bir  adamına  nəzarət  etməlidir. Xidmət   sahəsi   işçisi  öz   ətrafını  cilovlamağı  bacarmalıdır  ki,ani  əsəbləşməyə  yol  verilməsin.Peşə  əhval-ruhiyyə  müştəri  və  iş  yoldaşlarıyla  münasibətində  əks  olunmamalıdır.Boş  yerlər  üçün  affekt  səviyyəsinə  düşməyin  müştəriləri  söymək,acılamamaq   yalnız  kobud  və  tərbiyəsiz  işçi  edə  bilər.
Hüquqi  peşəkarlıqda  ilk  başlanğıc  olur.Əgər  işçilər  peşəkar  iştirak  pozularsa ,öz  peşə  normalarını  unudurlarsa,nəticədə  onların  fəaliyyətində  hər  şey  mənbə ilə  olar.Qeyd  etdiklərimizdən  belə  bir  nəticəyə  gəlmək  olar  ki,əhalinin  və  xidmət  sahəsi   işçilərinin  mənəvi  oriyentirlərinin dağılmasına,əxlaq  sağlamlığının  pozulmasına  yol  verməmək  milli  kökləri  qorumaqdır.Bunun  üçün  xidmət sahəsi  işçilərinin  adi  həqiqət  və   biliklərlə  ünsiyyət  proqramını  hazırlamaq  lazım  gəlir.
   Peşəkar etika kodeksi.
Xidmət   sahəsi  işçilərinin  peşə  etikasına  tələblər  xüsusi  sənətdə  qeyd  olunur.Bu  kodeksiz  əsas  qanunları  konkret  olaraq  belə  olur:
I.Hər  bir  müştəri  hiss  etməlidir  ki,müəssisədə  ona  həqiqətən  də  şaddıllar.
II.Hər  bir  müştəri  potensial  sifarişçidir.
III.Səmimi  nəzər,gülüş,işgüzar  davranışla  birgə  dostluq  əlaqəsi  yaradır  və  xidməti  asanlaşdırır.
IV.Sifarişçini  olduğu  kimi  qəbul  edir,onlarla  bir  neçə  dəqiqə  ünsiyyətdə  olduğu  müddətdə  dəyişməyə  çalışmayın.Nəzakətli  olun.
V.İşçinin  dəqiqliyi  müştərinin,müəssisənin  mənəvi  psixoloji  iqliminin  xas   şərtlərindəndir.
VI.Laqeydlik,saymazyanalıqla  yanaşı  insan  psixologiyasını  sarsıdır,darıxdırır,qəddar  edir.
VII.Özünüzün  hisslərinizi  cilovlamağı  bacarın,hovsələ  və  dözüm  göstərin,əsəbləşməyin.
VIII.Kobudluğa  hövsələ  ilə  cavab  verin.
IX.Müştərilərin  etiraz  və  iddialarını  diqqətsiz  qoymayın.
X.Səmimi  və  vaxtında  üzr  istəmək  alçalmağın  ya  müəyyən  günahın  etiraf  edilməsidir.Bu  mədəniyyət  əlamətidir.
XI.İşçinin  hər  bir  hərəkəti  əsaslanmadı  və  müştəridə  onun  düzgünlüyü  haqda  şübhə  oyatmamalıdır.
XII.Sifarişçinin  gəldiyi  vaxtda  uyğun  hərəkət  edir.
XIV.Düz   dayanın,başınızı  aşağı  salmayın,xüsusilə  müştərilə  söhbətdə
XVI.Siz  müştəriyə  qarşı  saymazyana  fikir  söyləmək  hüququna  malik  deyilsiniz.
XVII.Müştəri  və   yoldaşlarınızın şərəfini  qoruyun.
 
                      PEŞƏKAR  DAVRANIŞ  HAQQINDA  ETİKA.
İnsan  davranışı  sosial   mühitlə  qarşılıqlı  təsir  zamanı  insan  tərəfindən  edilən  hərəkətlər  məcmusudur.İnsan  davranışı  onun  xarakterini,temperamentini,zövqünü  və  bütün  şəxsiyyətini  xarakterizə  edir.İnsanın  davranışına  miniki  onun  əsəb  fəaliyyəti  ani  vəziyyətdə  təsir  edir.Davranışın  tənzimlənməsində  hiss  və  emosiyalar  böyük  təsir  göstərir.Əsas  insanın  davranışı  ictimai  həyat  şəraiti  peşəkar  xüsusiliyi  ilə  müəyyən  edilir.Demək  olar  ki,hərəkət  insan  davranışının  güzgüsüdür.Müştərilərlə  qarşırıqlı  təsir  fəaliyyətində  olan  xidmət  sahəsi  işçisi  bir  sıra  peşəkar  etik  məsələləri  həll edir.Müştərilərin  tələbləri  haqqında  məlumatlı  olması,ona  yanaşma  üsulunun  seçilməsi,özünün  ümumi  davranış  həddinin  müəyyən  edilməsi.İnsanın  davranışına  onun  icra  etdiyi  və  digər  sosial  rollar  təsir  edir.Rədd  anlayışı  müxtəlif  ictimai  funksiyanın  həyata  keçirilməsi  zamanı  şəxsiyyətin   davranışının  təsviri  üçün  istifadə  olunur.Sosial  rol  şəxsiyyətlər  arasında  münasibətlər  sistemində  onun  mövqeyini  asılı  olaraq.Şəxsiyyətin  qəbul  olunmuş  uyğun  normalarının  davranış  üsuludur.Xidmət  sahəsi  işçisi  sosial  rolu  bu  və  ya  digər  xidmət  müəssisəsində  qəbul  olunmuş  müəyyən  davranış  qaydalarının  toplusudur.İnsan  müəyyən  sosial  rolunda  edən  zaman  ya  adət-ənnələrlə   bağlı  ya  da  rəsmi  sənədlərdə  olan  bəzi  proqramlarla  fəaliyyət  göstərir.Rolun  icrasına  ətrafda  açılan  tərəfindən  ciddi  nəzarət  edilir.İnsanlar  yaxşı  bilməlidir  ki,onu  əhatə  edənlər  ona  olan   nə  istədiyidir.Xidmət  sahəsi işçisi  və  müştəri  sosiallardır.Hər  bir  tərəf  öz  rolunu  savadlı  həyat  keçirsə  xidmətin  prossesində  qarşırıqlı  münasibətlə  mədəniyyətini  şərtləndirir.
  Xidmət sahəsi işçilərinin peşəkar davranışı.
Xidmət  sahəsi  işçiləri  çətin  müştərilərlə  də  qarşırıqlı  fəaliyyət  də  göstərməlidirlər.Onlara  xidmət  göstərən  zaman  işçi  diplomatik  olmalı  və   emosiyalana  qatılmamalıdır.Xidmət  müəssisədə  qətiyyətsiz  müştərilərlə  də  rast  gəlmək  olar.İşçi  müştərinin  tələblərinə  diqqətlə  qulaq  asandan  sonra  ona  savadlı  məlumat  verməlidir.Peşəkar  ifadələrdən  sui-istifadə  etmək  olmaz.Müştəriyə  bu  və  ya  digər  məhsulu,əmtəəni,xidməti  zorla  satmaq  və  "indi  bu  çox  dəbdədir".ifadəsini  işlətmək  olmaz.Onu  yadda  saxlamaq  lazımdır  ki,müştəri  vəziyyətin  "kralı"dır.O,özü  aldığı  əşyanı  müəyyən  etməlidir.Əlbəttə,bu  zaman  əmtəənin  xidmətin  müəyyən  üstünlükləri  haqqında  qeyd  edilməlidir.Əmtəəni  əldə  etdikdən  sonra  müştəriyə  onun  xüsusiyyətini  haqqında  məlumat  vermək  əhəmiyyətli  hesab  olunur.Bəzi  hallarda  müştəri  heç  nə  alınır  və  bunu  onunla  əsaslandırırlar  ki,bu  müəssisədə  qiymətlər  çox  yüksəkdir.Belə  olan  halda  işçi  sakitlik  və  laqeydlik  nümayiş  etdirməlidir.İş  səlahiyyətlərindən  başqa  işçi  müştəriyə  xoş  təsir  bağışlamalıdır.Əgər  işçinin  üzündə  laqeydlik  görünərsə,onda  müştəri  özünü  bu  müəssisədə  artıq  hesab  edir.Buna  görə  də  işçi  xeyirxah  və  gülərüz  olmalıdır.Servis  müəssisə  işçilərinin  peşəkar  davranışı  aşağıdakı   tələblərə  cavab  verməlidir:
1).Xeyirxahlıq  və  mehribanlıq:Bu  çox  da  asan  tələb  deyil.Həm  xoş  üz,həm  də  mehribanlıq  yüksək  əxlaqi  və  mənəvi,nəzakət  tələb  edir.Xidmət   müəssisədə  müştəri  hiss  etməlidir  ki,burada  ən  arzulanan  qonaqdır.Bunu  işçinin  səs  intonasiyasında  əla  göstərməlidir.Xidmət  sahəsi  işçilərinin  davranışı  səhnədəki  aktyorların  davranışı  səhnədəki  aktyorlarına  bənzəyir.Mehriban  rəftar  müştəridə  həyat  tonusunu  artırır,müştəri  ilə  ünsiyyətə  girmək  işçi  yadda  saxlamalıdır  ki,o  təkcə  xidmət  etmir,həm  də   ondan  müştərinin  əhval-ruhiyyəsi  asılıdır.
2)Nəzakətlilik  və  səmimilik  işçinin  səmimiliyi  müştəridə  ona  qarşı  simpatiya  hissi  oyadır.Xidmət  personalı  bütün  müştərilərlə  nəzakətli  olmalı,lakin  hər  birinin  fərdiliyini  nəzərə  alaraq  müxtəlif  ünsiyyət  yaratmalıdır.Müştəriylə  ünsiyyət  formasıdır-nəzakətlilik.Ona  qarşı  diqqətli  olmaq  deməkdir.Heçnə  nəzakətlilik  kimi  baha  qiymətləndirilmir  və  ucuz  əldə  edilmir.
3)Xoş  rəftarlıq  və  ittifatlılıq  vərdişindən  gələn  məna  davranış  səviyyəsinə  xoş  rəftarlıq  kimi  baxılır.Xoş  rəftarlıq  işçidə  zəngin  daxili  aləm  yaxşı  xasiyyətlə  layiqli  xarici  görünüşlə  ayrılmaz  sürətdə  birləşir.Satıcının  xoş  rəftarlı  olması  müştərinin  halına  acımaq   qabiliyyətidir.İltilaflılıq:İşçinin  vəzifə,təlimatına  uyğun  və  daha  artıq  göstərə  biləcək  hazırlıqda  özünü  göstərir.Xoş  rəftarlılıq  və  iltifatlılıq   işçi  ilə müştəri  ilə  mübahisəyə  imkan  vermir.Təmkinlilik  və  ədəblilik.Təmkinlilik  öz  əhval-ruhiyyəni  və  hisslərini  cilovlamaq  bacarığıdır.Elə  müştərilərə  rast  gəlmək  olur  ki,özlərini  aktiv,təmkinsiz  aparırlar.Belə  müştərilərdə  olan  aktivlik  sakitlilik  nümayiş  etdirməli,gümrah  əhval-ruhiyyə  saxlamalıdır.Ədəblilik  özünə  və  başqa  insanlara  hörmət  göstərmək  deməkdir.Ədəbli  işçi  müştərinin  nöqsanını  bildirmədən  ona  xidmət  etməli,müştərinin  əhval-ruhiyyəsini  hiss edib,onun  şəxsi  xüsusiliyini  nəzərə  alaraq  ,ən  yaxşı  xidmət  etmə  üsulunu  seçir.
4).Qayğılıqlıq.Əsasən   işə  vicdanla  yanaşmaqda  özünü  biruzə   verir.Burada  sifarişsiz  necə  qəbul  olunması  böyük  əhəmiyyət  kəsb  edir.Müştərinin   diqqətlə  dinləyəndən  sonra  işçi  faydalı  məsləhət  verməyə  məcburdur.
5)Ustalıq,məharət  bacarıq-peşəkar  ustalıq  işçiyə  öz  əməyinə  yaradıcı  yanaşmaq  imkanı  verir.Tək  icraçı  kimi  deyil,öz  işinin  peşəkarı  kimi   göstərmək  tələb  olunur.Onun   ustalığı   lazımi  vərdişlərin  və  bacarığın  inkişafı  ilə  müəyyən  edilir.
6)Bilik,savad,erodilsiya-xidmət  sahəsi  işçisi  müəssisənin  "vizit-kartı"-dır.Onun   peşəkar  bilikləri  geniş  dünyagörüşü  nəinki  müəssisənin,həm  də  ümumi  xidmət  sahəsinin  şöhrətini  müəyyən  edir.Müəssisənin  bu  və  ya  digər   işi  haqda  bilikləri  və  bacarıqları  haqda   təsərrüatlar  müştəri  tərəfindən  əsaslanaraq  söylənilir.Öz   müəssisəsinin  şərəfi  haqqında  qayğı  göstərməlidir.Xidmət  sahələri  işçiləri  öz  müəssissəsinin  səlahiyyətli  nümayəndəsi  kimi  özünü  aparmalı  və  müəssisənin  şərəfini  qorumalıdır.
7).Gülüşlərdən  istifadə  etmək  bacarığı  müştəri  ilə  xoş  rəftar  etmək  münasibətlərin  müəyyən  edilməsində  xidmət  sahəsi  işçilərinin  üzlərindəki  təbəssüm  hirsli  müştərini  sakitləşdirmək  qabiliyyətinə  malikdir.Lakin   bəzi  hallarda  yersiz  istifadə  olunur.
SERVİS   İŞÇİLƏRİNİN   MÜŞTƏRİLƏRLƏ   ÜNSİYYƏT   MƏDƏNİYYƏTİ.
 
1).Ünsiyyət  anlayışı,ünsiyyət  formaları,servis  müəssisisəsində  ünsiyyət  stili.
2).Ünsiyyət  mədəniyyəti  haqda  anlayışı
3).İşçilərin  nitq  mədəniyyəti  və  xidmət  sahəsi  işçilərinin  nitqinə  olan  tələblər
 
  Ünsiyyət  mədəniyyəti  bəşəriyyətin  min  illik  boyu  yaratdığı  müəyyən  qaydalara  mane  edilməsinə  əsaslanır.Orta  əsrlərdən  bu  qaydalar   etiket  adlandırdılar.Etiket  ünsiyyətin  yalnış  formalarını  texniki  cəhətlərini  mehasibin  hisslərinə  toxunmadan  necə  mübahisə  etməyin  masa  arxasında  necə  davranması,hədiyyəsi  necə  təqdim  etməyi  və s.müəyyənləşdirir.Xidmət  sahəsinin  işçisinin  əmək  müştəri  ilə  ünsiyyətdir."Ünsiyyət"söz  və  hərəkət  vasitəsilə  hər  hansı  bir  fikir  və  hisslərin  mübadiləsilidir,insanların  bir-birilə  ifadə  üsuludur.İnsanın  insana  müraciəti  ünsiyyət  formalarından  biridir.Məhsuldar   ünsiyyət  bir-birinə  hörmətlə  yanaşı  müsahiblər  arasında  mümkündür.Bir  sözlə,insanın  çatışmamazlığı  və  ləyaqətli  ünsiyyəti  zamanı  çıxara  çıxır.Ünsiyyət  o  zaman   baş  verir  ki,zəka  sahibi  öz  mühitinə  elə  təsir  göstərir  ki,digər  zəkalar  onun  təsirinə  düşülür.Ünsiyyət  idea  informa  və  məlumatların  başqalarıyla  bölüşdürülməsi  kimi  müəyyən  edilir.Ünsiyyət  insanların  qarşırıqlı  həyati  mühüm  hissəsidir.Bir  çox  servis  müəssisələrində  özünə  xas  ünsiyyət  üslubu  var.Ünsiyyət    xidmət  üslubu  işçilərin  öz  şəxsi  işi  deyil,müəssisənin  gəliri  çox  zaman  müştərilərlə   mədəni  xidmət   müəssisəsinin  xidmətindən   və  lazımı  sifariş  verərkən  xoş  əhvalla  müəssisənin  tərk  etməlidir.
  Xidmət   sahəsində   ünsiyyət  öz  xüsusiyyəti  ilə  fərqlənir.Ünsiyyət  sakit,işgüzar  şəraitdə  keçməli,işçilər  müştərilərin  istəyini  bildirdikdən  sonra  hər  hansı  bir  xidməti  göstərməli,işçilər  mənəvi-psixoloji  cəhətdən  hazır  olmalı  və  müştərilərlə  mübahisəyə  yol  verməməlidirlər.Müştərilə  ünsiyyət  yaradarkən  80sm  məsafədə  dayanaraq   nəzər  diqqətlərini  bir-birinin   cəlb  etməlidirlər.Ünsiyyət  mədəni  işçilərin  ekspressə  (sözsüz  minika,jest,hərəkət)üsulların  istifadəsindən  asılıdır.İşçilərin  dedikləri  müştərilərin  nəzərini  cəlb  etməlidir.Buna   görə  də  hər  bir  işçi  öz  üzərində  işləməli,işinə  ciddi  yanaşmalı  və  mədəni  xidmət  göstərməyi  adət  etməlidir.Ünsiyyət  yaradanda  ilk  növbədə  qapalı  suallardan  istifadə  etməli,müştərinin  istəyini  bildikdən  sonra  açıq  suallarla  müraciət  etmək  olar.Bəzi  əsəbləşdirici  sözlərin  isitifadəsindən  qaçmalı(məsələn:)düz  demirsiz,dəbdə  deyil  və s.).Xidmət  sahəsinin  işçilərinin  peşəkarlığı  müştərilərlə  diqqətlə  qulaq  asmaqdan  bilinir.İşçi  danışmalı  və  daha  çox  qulaq  asmalıdır.Məhsula  və  ya  xidmətə  maraq  oyatmalı  və  onu  almağa  vadar  etməlidir.Bununla  belə  müştəridə  razılıq  hissi  yaratmalıdır.Nəticədə  həm  müstəqil,həm  müəssisə,həm  də  müəssisədən  razı  qalmalıdır.
   Nitq mədəniyyəti.
Nitq  mədəniyyəti  ünsiyyət  mədəniyyətinin  ən  vacib  elementidir.Nitqin  normativliyi,düzgünlüyü,müasir  dilçiliyin  tələblərinə  uyğunluğu  nitq  mədəniyyəti  adlandırılır.Söhbətin  məzmunundan  ünsiyyət  şəraitindən  asılı  olaraq  dilçilik  vasitələrini  yaradıcı  istifadə  etmək  bacarığı  nitq  mədəniyyətinin  onun  ünsiyyət  mədəniyyətinin  ən  mühüm  göstəricisidir.Xidmət  servisi  işçilərinin  savadlı,emosional  nitqə  malik  olmalı  və  özünün  söz  ehtiyatının  zənginləşdirilməlidir.Xidmət  servisi  işçilərinin  nitqinə  qoyulan  tələblər  bunlardı:
1).məzmunlu-işçinin  nitqi  onun  hərtərəfli  biliklərə  sahib  olmasını  göstərməlidir.Əks  halda  o  sifarişçilərə  xidmətin  xüsusi  və  üstünlükləri  haqda  inandırıcı  və  asan  dildə  izah  edə  bilmir.
2).aydın,asan,anlaşılır-xalq  arasında  belə bir  deyim  var:kim  yaxşı  düşünür,o  da  yaxşı  şərh  verir.Yəni  yaxşı  düşünülmüş  fikir  savadlı  nitqə  köçürülür.Deməli xidmət haqqında  aydın  və  asan  informasiya  onlarla  yaxşı  tanışlıq  nəticəsində  əldə  olunur.Xidmət  personalın  nitqində  boşboğazlığa,bekarçılığa,qəliz  ifadələrə  yol  verilməməlidir,şablon  təriflərdən  istifadə edilməməlidir.Bir  çox  hallarda  ayrı-ayrı  işçilərin  nitqində  parazit  sözlər  eşitmək  olur.Bu  sözlər  sükutun  özünəməxsus  tamamlayıcılarıdır,onlar  heç  bir  informasiya  daşımırlar.Xidmət  sahələri  işçisi  yaxşı  tərəfinə  daşımırlar.Yaxşı   tələffüz  nitqin  asan  anlaşılmasını  təmin  edir.
3).Savadlı-xidmət  servisi  işçisi  tələffüz  qaydalarını  və  sözlərin  orfoqrafiyasını  yaxşı  bilməlidir.Sözləri  lüğətdə  olduğu  kimi  demək  lazımdır.
4).İfadəli-nitq  gözəl  jestlərlə,xoşagələn  mimika  ilə  müşayiət  olunmalıdır.Minika  və  jestlər  dəqiq,məzmunlu  olmaqla  nitqdə  harmoniya  yaratmamalıdır.Nitqin  intonasiyalı  ifadəliliyi  səsin  temberindən,gücündən,məntiqli  pauzalardan  asılı  olur.İşgüzar  danışıq  nitqinin  tərəfi  tempi olmamalıdır.Cəld  danışmaq,sözlərin  şəkilçilərini  deməmək  qəbul  hesab  olunur.Cəld  söylənmiş  ifadə  adətən  yaxşı  qarşılanmır  və  təkrarlanması  xahiş  olunur.Bu  ondan,səlist,aydın  danışmaq  lazımdır.Ünsiyyət  prossesində  tənəffüs də  vacibdir.İnformasiya  kifayət  qədər  olmalıdır,qısa  və  açıq  suallardan  istifadə  etmək  lazımdır.Savadlı  işçi  müştərinin  sözlərinə  maraq  göstərməlidir  və  diqqət  yetirməlidir.Müştəri  çox  danışarsa,özünü  elə  göstərmək  lazımdır  ki,guya  onu  diqqətlə  dinlənilsin.
                            
XİDMƏT  SAHƏSİNDƏ  MÜŞTƏRİLƏRİN  NARAZILIQLARI   VƏ       MÜBAHİSƏLƏRİ,ONLARIN  HƏLLİ  YOLLARI.
PLAN:1).Xidmət  sahəsində  müştərilərin  şikayətlərinin  əsas  səbəbləri.
            2).Münaqişələrin  növləri.
            3).Münaqişələrin  nəticələri  
            4).Münasibətin  həlli  üsulları
Müştərilərin  mübahisə  və  şikayətlərinin  əsas  səbəbləri  aşağıdakılardır:
__sifarişin  vaxtında  yerinə  yetirilməməsi 
__xidmət  keyfiyyətliliyi
__Xidmət  personalının  kobudluğu
Şikayətlər,münaqişələr  müxtəlif  xidmətlərin  arasında  normal  münasibətin  pozulması  deməkdir.Bu  pozuntular  servis  müəssisəsinin  işində  buraxılan  nöqsanlar  nəticəsində  baş  verir.Bu  da  öz  növbəsində  müəssisənin  iş  rejiminə   təsir  edir  və  xidmətin  mədəni  mənfi  təsir  edir.Müştərilərin   şikayətlərini  araşdırarkən  bu  qaydalara  riayət  etmək  məsləhət  görülür.
**Özünü  şikayətçinin  yerinə  qoymaq
**Sakit  qalmaq
**Nəzakətli  olmaq 
  Şikayəti  özün  həll  edə  bilməsən  vəzifəcə  böyük  insana  müraciət  etmək.
Müştərilərin  şikayətləri  çox  zaman  qaydaları  bilməməsi  nəticəsində  olur.Mədəni  xidməttən  tez  və  keyfiyyətli  xidmət  deyil,o  həm  də  bacarıq  tələb  edir.Xidmət  sahəsi  işçilərindən  tələb  olunur  ki,onlar  müştərilə  ehtiyatla  və  ədəblə  rəftar  etsinlər.Hər  bir  şikayət  həll  olunmalıdır.Müştərinin  şikayəti  müəyyən  normativ  sənədlərə  müvafiq   olaraq  baxılmalıdır.Vaxtında  baxılmayan  şikayətlər  daha  pis  problemə  səbəb  olur.Mübahisə  və  münaqişə  insanların  qarşırıqlı  münasibəti  nəticəsində  müəyyən  məsələlərin  həllində  məqsədlərin  uyğunsuzluğu,fikir  ayrılığı  deməkdir.Münaqişənin  səbəbləri  bunlardır:
a)İstehsalat  münaqişənin  müxtəlif  xammal  və  avadanlıqlarla  təchiz  edilməmək,müəssisənin  iş  rejiminin  münasib  olmaması,xidmət  çeşidinin  azlığı,keyfiyyətsizliyi,sifarişin  gec  gəlməsi.
b)Şəxsi  münaqişələrin  müştərilərin  satıcını  düzgün  anlamaması,bunun  nəticəsində  satıcı  kobudlaşır,təhqir  edici  sözlər  istifadə  edir.Belə  halda  müştəri  də  nəzakətlik  edir.
c)Psixoloji  uyğunsuzluq-belə  halda  həm  müştəri,həm də  işçi  arasında  münasibət  ("bunlar  hamısı  belədir")  baxımından   qurulan  münaqişələrin  növləri aşağıdakılardır:
a)birtərəfli  münaqişə-bu  zaman  müştəri  işçiyə  və  ya  işçi  müştəriyə  iddia   ilə  çıxış  edir.
b)ikitərəfli-həm  müştəri,həm  də  işçi  bir-birinə  eyni  vaxtda  çıxış  edir
c)məzmuna  görə  münaqişələr
d)həqiqi  münaqişə-bu  zaman  hər  iki  tərəfin  maraqlarının  pozulması  baş  verir
e)hər  iki  tərəfin  üzündən  baş  verən  anlaşılmazlıq
Münaqişənin  tam  həll  olunması:bu  zaman  mübahisə  bir  tərəfin  xeyrinə  həll  olunur.
Münasibətin  qismən  həlli:əks  tərəflərin  razılığı  ilə  baş  verir.Belə  halda  işçi  müştərinin  fikri  ilə  razılaşmalı  olur.
Münasibətin  həlli  üsulları:
Servis  müəssisəsində  yaranan  münasibətlərin  vaxtında  və  operativ  həll  olunmamalıdır.Münasibətin  həlli  zamanı  işçilər  öz  hərəkətlərini  ifadə  etməli,nəzakətli,səbirli  olmalı,bu  kimi  sözlərdən  "siz  heç  nə  bilmirsiz,anlamırsız,səhv  edirsiz,dəbdə  deyil"istifadə  etmək  olmaz.Bunun  zəmmində  "mən  səhv  edə  bilərəm,sakit  həll  edən"sözlərindən  istifadə  etmək  olar.Münasibətin  həlli  üsulları  çox  zaman  işçilərin  psixologiyasında  özünə  qarşı  tələbkarlıq  ilə  müəyyənləşir.Münaqişənin  həlli  zamanı:
I.Neytral  cümlələrin  istifadəsi  tövsiyyə  olunur
II.Sakitlik  və  təmkinlilik  nümayiş  etdirmək  bu  üsulun  istifadəsi  hər  iki  tərəfin  gərginliyini  aradan  götürür  və  məsələləri  ilkin  narazılığa  gəlməsə  belə  halda  III  şəxsin  vasitəsilə  istifadə  edilməlidir.Arbitr  paninin (III  şəxs)müvəffəqiyyəti  müştərinin  etibarını  qazanmaqdan  asılı  olur.İşçi  haqlı  olsa  da  arbitr  onun  tərəfini  tutmamalı  və  müştərini  razı  salmalıdır.
III.Müştərinin  inkişafına  yol  verməmək-Belə  halda  işçi  müştəriyə  sözünü  deməyə  imkan  verir,sakitlik  nümayiş  etdirərək,qulaq  asır  və  təhqirlərinə  dözür.Belə  münasibəti  görən  müştəri  özü  də  sakitləşir.Beləliklə  o  öz  səhvini  başa  düşür  üzr  istəməli  olur.
IV.Münasibətin  operativ  həlli.Təcrübə  göstərir  ki,münasibətin  həllində  yüksək  səslə  danışmaq  da  gərginləşdirir.Belə  halda  bu  sözlərdən  istifadə  etmək  lazımdır:"Xidmət  qaydalarına  uyğun  olaraq,təlimata  əsasən  və s" sözlər  müştərini  sakitləşdirir.
 
     ƏMƏK  KOLLEKTİVİNDƏ  İŞGÜZAR  MÜNASİBƏTLƏR  ETİKASI.
 
1).Əmək  kollektivi  anlayışı
2).Əmək  kollektivi  və  onun  strukturu
3).Formal  və  qeyri-formal  lider
4).Əmək  kollektivin  əxlaqi-psixologiyası
5).Koorperativ  mədəniyyət
Əmək  ictimai  məqsədlərin  nail  olmamasına  yönəlmiş  mütəşəkkil  insanlar  birliyinə  deyilir.Üzvlər  arasında  qarşırıqlı  əməkdaşlıq  və  yardım  əmək  kodeksini  daha  da  sıx  birləşdirir.Birləşmiş  kollektivi  əsasını  işilərin  fikir  eyniyi  intizam  və  məqsədləri  birliyi  təşkil  edir.Savadlı  təşkil  olunmuş  kollektivdə  hər  bir  üzvün  şəxsiyyətinin  inkişafı  üçün  lazımı  imkan  yaradır.Hər  bir  əmək  növlərini  2  strukturdan  ibarətdir:formal  və  qeyri formal
Formal  struktur  işilərin  rəsmi  vəzifələri  vəzifə  təlimatlarını  və  əmirlərin  əsasında  yaranır.Hər  bir  kollektivin  üzvü  bir-birilə  qarşırıqlı  münasibət  qurmalıdır.Ancaq  təsdiq  edilmiş  sərəncamlara  əsasən  hərəkət  etmək  çox  vaxt  istehsalat  problemlərin  həllində  çətinlik  yaradır.Belə  hallarda  şəxsi kontaklar,başqa  işçilərlə  tanışlıq  yardım  edir.Bu   münasibətlər  qrup formal
münasibətidir.Məhz  bu  da  kollektivin  qeyri-formal  strukturu  təşkil  edir.Bu  struktur  çərçivəsində  bir  neçə  qrup  yaranır.Bunlar  da  qeyri-formal  adlanır.Bu  qrupun  üzvləri  fikir-maraq  birliyi  əsasında  aniləşir.Bu  münasibətlər  formal  münasibəti  tamamlayır  və  davam  edir.Hər  bir  qrup  formaları  qrupun  lideri  olur.O,bu  qrupun  faktı  təşkilatçısıdr.O,adam  ki,birləşdirmə  qabiliyyətlərinə  malikdir.İstehsalat  məsələlərinin  həllində  səriştəlilik,qeyri-formalar  qrupun  lideri  faliyyət  rəhbər  ola  bilər.Forma  və  qeyri  formalar  strukturun  birgə  fəaliyyətin  kollektivin  cəm  olmamasını  təmin  edir.Ola  bilər  ki,belə  kollektivin  yaranmamasının  əsasını  insanların  könüllü  birləşməsi  kollektivin  hər  bir  üzvünün  yüksək  nəticə  əldə  etməsi  təşkil  edir.
Kollektivin  əxlaqi-psixoloji  mühiti
Əxlaqı-psixoloji  mühit  bədii  anlayışıdır.Kolektivdə  yaranan  emosional  münasibətlər  sistemini  əks  etdirir.Əxlaqi  psixoloji  mühit  dedikdə  kollektivin  əhval-ruhiyyəsi,psixoloji  durumu  deməkdir.Hansı  ki,insanların  bir-birinə  və  ümumi  işə  münasibətində  büruzə  verir.Məlumdur  ki,işçilərin  əhvalının  yüksək  olması  əmək  məhsuldarlığını  10-15% artırır.Əhvalın  pis  olması  isə  50-60% məhsuldarlığı  azaldır.Beləliklə,istehsalat  göstəricilərinin  ən  vacibi  işçinin  əhvalıdır.Bu  həm  də  nizam-intizama  da  öz  təsirini  edir.Bu  da  yaxşı  əhval-ruhiyyə  və  əxlaqi  psixoloji  mühit  mövcuddur.Xidmət  mədəniyyətinin  yüksədilməsində  əxlaqi  prinsiplər  mühitin  rolu  böyükdür.Bu  onunla  izah  edilir  ki,məhsulun  istehsalının  artması  insanın  psixologiyası  durumuna  təsir  edir.Beləliklə  bir  xalq  psixologiyası  mühit  2  növə  ayrılır:Əlverişli(sağlam) və  qeyri-əlverişli (qeyri  sağlam).
Qarşılıqlı  diqqət  bir-birinə  hörmətlə  yanaşma  sağlam  xalq  psixologiyası  mühiti  olan  kollektivdə  yaranır.Məsuliyyətsiz  davranış  laqeyidlik  nümayiş  etdirən  servis  işçilərinə  sağlam  mühitində məhdudiyyət  yoxdur.Belə  ki,daima  yüksək  əhval  müştərilərə  mədəni  xidmət  hazırlığı  olur.Belə  işləmək  hər  kəsin  arzusudur.Əgər  kollektivdə  dedi-qodu,hörmətsizlik,bir-birini  təhqir  etmək  vəs. mənfi  hərəkətlər  baş  verərsə,bu  kollektivin  durumu  qeyri-sağlam  olur.Sağlam  kollektivin  hər  bir  üzvünün  tərbiyələndirilməsində  böyük  rolu  vardır.İşinə  səhlənkar  yanaşanları  pis  vəziyyətdə  qoyurlar.Bir  çox  servis  müəssisəsində  heç  də  ideal  şəraitdə  işlənir.Bunun  üçün  həm  rəhbərin,həm  də  hər bir  işçinin  bir-birinə  qayğıkeş  münasibəti  vacibdir.Gənclər  təzə  işçiyə  daha  çox  diqqət  etmək  lazımdır.Müşahidələr  göstərir  ki,işdən  azad  olunanların  içərisində  iş  stajı  bir  ildən  az  olan  işçilərdir.Bu  o  deməkdir  ki,onlar  iş  şəraitinin  uyğunlaşmamaşlar.Hal-hazırda  əxlaq  psixologiyası  termini  koorperativ  mədəniyyət  anlayışı  ilə  əvəz  olunur.Bu  özündə  aşağıdakıları  birləşdirir:
1)servis  müəssisəsinin  fəlsəfəsi 
2)servis  müəssisənin  vəzifəsi(məqsədi)
3)koorperativ  mədəniyyət  rəhbər  işçiyə  əmir  etmək  yox,köməklik  göstərmək  üçün  təklif,tövsiyyə  etməyi  tələb  edir.Nəticədə  yeni  idarə  edici  üsulu  yaranır.Belə  halda  işçilər  öz  məsuliyyətini  artırır.
  İşgüzar kişi və qadının görünüşü,geyim tərzi.
1).İşgüzar  kişinin  xarici  görünüşü  və  geyiminə  olan  tələblər
2).İşgüzar  qadının  görünüşü  və  geyiminə  olan  tələblər
Hər  bir  işgüzar  insanın  biznesdə  uğuru  bir  çox   faktorlardan  asılıdır.Onun  səriştəsindən,peşəkarlığından,təcrübəsindən,biliyindən  və s.asılıdır.Onlardan  bəziləri  istənilən  nəticəyə  birbaşa  və  bilavasitə  təsir  edir.İkinci  dərəcəli  faktorlar  işgüzar  insanın  xarici  görünüşü  və  geyim  tərzidir.Bu  faktorlar  işgüzar  əlaqələrin  affektivliyinə  kontaktların  müvəfəqiyyətinə, lazım  işgüzar  atmosferin   yaranmasına  imkan  yaradır.Servis  işçilərinin  estetik  mədəniyyəti  onların  yüksək  səviyyəli  xidmət  mədəniyyətindən  xəbər  verir.Hər  bir  peşəkar  qrupa  aid  olan  insanların  özlərinin  yazılmamış  hərəkət  tərzi,davranış  forması  mövcuddur.İşgüzar  insanlara  da  aid  geyim  və  hərəkət  tərzi  vardır.İşgüzar  kişinin  geyim  tərzi  aşağıdakılarla  səciyyələnir:
Mülayimlik-rəng  seçimində  kəskin  kontrast  rənglərə  yol  verməmək
Səliqəlilik-səliqəsiz,əyri  bağlanmış,çirkli  ayaqqabı  insan  haqda  mənfi  fikir  oyadır,bu  həm  ətrafdakılara  hörmətsizlikdir.Qərb  işgüzar  aləmi  tələb  edir  ki, hər  hansı  bir  kontrakt  bağlayarkən  tərəf  müqabilinin  geyimi  və  hərəkət  tərzinə  fikir  verilsin.Ən  kiçik  bir  detal  qırılmış düymə,əzik  yaylıq) danışıqlara  mənfi  təsir  göstərə  bilər.İşgüzar  kişi  I  özünə  əmin  olmalı,mötəbər  etibarlı,zövqlü  və  namuslu  və  səliqəli  olmalıdır.İşgüzar  kişinin  əsas  geyim  növü  üçlük  kostyum  olmalıdır.Pencəyin  uzunluğu  uzadılmış  əlin  baş  barmağının  birinci  oynağına  kimi  olmalıdır,qolunun  uzunluğu  isə  biləyə  qədər  olmamalıdır.Tünd  göy  rəng  daha  ciddi  və  rəsmi  hesab  olunur,tünd  göy  kostyumu  müxtəlif  köynək  və  qalustuklarla  bir  neçə  dəfə  geyinmək  olar.Tünd  göy  rəng  daha  sağlam  göstərir,baxmayaraq,çətin  bir  iş  günü  olub.Boz  rəng  daha  yumuşaq  təsir  bağışlayır,belə  kostyumda  kişi  daha  xoş  səmimi,mehriban  görünür.İşgüzar  qəbul,dəfn  mərasimlərində  qara  rəng  mütləqdir.Yaşıl,tünd  zoğalı ,şabalıdı  kostyumlar  işgüzar  qəbullarda  istisna  olunur.İşgüzar  etiketdə  zolaqlar  enli,kəskin  və  kontrast  olmamalıdır.Geyimdə  rəngi  parçanın  fakturasını  seçmək  böyük  bir  zövq  tələb  edir.İşgüzar  kişinin  kostyumda  idman  üslubuna  yol  verilmir.Vilvetdən,dərindən  kostyumlara  yol  verilmir.Pencəklərin  yaxası  bağlı  olmalı,sadəcə  ən  aşağı  düyüm  açıq  ola  bilər.Əgər  iki  sıralı  kostyumda  bütün  düymələri  bağlanmamasıdır.Kostyumlar  da  dəbə  uyğun  olmamalıdır.Qalustuk  pencək  və  köynəyin  rənginə  uyğun  seçilməli,onun  uzunluğu  kəmərin  bağlanmış  hissəsini  örtməlidir.Ondan  qısa  və  uzun  olmamalıdır.İşgüzar  kişinin  dəsmalı  səliqəli  olmalı,rəng  uyumuna  fikir  verilməməlidir.Açıq  rənglərdə  olmamalıdır,ən  azı  onun  cibində  2 dəsmal  olmalıdır.Ayaqqabı  ancaq  qara  rəng  yay  aylarında  boz  kostyuma  şabalıdı  rəng  ayaqqabı  uyğun  olan  ayaqqabıda  ancaq  qaytan  ola  bilər.Əl  ilə  toxunmuş  xilit,şərf,papaq  olmaz.Palto  parçadan  çətir  qara  olmalıdır.Pul  qabı  açki  qabı  dəst  olmalıdır.Onun  qardirobunda  ən  azı  3  dəst  kostyum  olmalıdır.Paltar  hər  gün  dəyişilməlidir.Ətir  elə  vurulmalıdır  ki,onu  yalnız  təmas  vaxtı  hiss  olunmalıdır.Qol  saatı  və ya  sadə  bir  üzzük  olar  amma  bahalı  firmalardan  olmamalıdır.
 
                       İŞGÜZAR  QƏBULLAR,ETİKET  QAYDALARI.
1).İşgüzar  qəbulların  növləri 
2).İşgüzar  etiketdə  dəvətnamələr.
3).İşgüzar  qəbulların  keçirilməsində  etiketdə  olan  tələblər
İşgüzar  qəbullar  dedikdə  qonaq  qəbul  edən  təşkilatın  və  qonaq  qismində  iştirak  edən  təşkilatın  ciddi  vəzifəsi  başa  düşülür.İşgüzar  qəbulların,danışıqların  əsas  məqsədi  saziş  əldə  etməkdir.İşgüzar  qəbulların  yarı  rəsmi  mühiti  iştirakçıların  faydalı  danışıqların  kontraktların  bağlanmasına  imkan  yaradır.İqtisadi  və  mailliyə  mövqeyindən  fikir  və  baçışların  mübadiləsi,işgüzar  insanların  davranışları,hərəkətləri  müşahidə  olunur.Bəzi  hallarda  ayrı-ayrı  təşkilatın  firmalar   razılığa  gəlmirlər,danışıqlarını  dayandırmaq  istəmirlər.Belə  hallarda  işgüzar  görüşlərin  keçirilməsi  danışıqları  asanlaşdırır.İşgüzar  qəbullar  başqa  məqsədlə  də  keçirilir.Bu  firmaların  yubileylərin  keçirilməsi ,onların  fəaliyyət  sahələrinin  genişləndirilməsi  və s.Tərəfdaşlığın  genişləndirilməsi  üçün  əlverişli  şərait  yaratmaq  məqsədilə  sərgilərdə,yarmarkalarında  işgüzar  qəbullar  təşkil  olunur.Qeyd  etmək  lazımdır  ki,dəvət  olunan  menecer  ilk  növbədə  fikirin  maraqlandıran  insanlarla  ünsiyyət  qurmalı,onların  adəti  ilə  yaxından  tanış  olmalıdır.İşgüzar  qəbulları  təşkil  edən  firmanın  üzərinə  çox  böyük  məsuliyyət  düşür.Bir  qrup  qonaqların  çox  saylı  görüşlərini,söhbətlərini  təşkil  etməli,bu  əks  halda   qonaqlarda  mənfi  fikir  yarana  bilər.
İşgüzar  qəbullar  belə  təsniflənir:
~Oturaq  qəbullar
~Ayaqüstü  qəbullar(oturaq  yerləri  istisna  olmaqla)
~Gündüz  qəbulları
  İşgüzar  səhər  yeməyi  başlanğıcı  0815-dən  0900-a  kimi,müddəti  yarım  saat,alkoqollu  içkilər  təklif   olunmur,iştirakçıların  sayı  5  nəfərə  qədər  ola  bilər.Həyat  yoldaşları  dəvət  olunmur.Bu  qəbul  karta  qənaət  məqsədi  ilə  kiçirilir.
Axşam  qəbuluna  furşet(çəngəl  deməkdir).Bu  qəbul  növün  də  iştirak   halında  qoyulan  priborları  sol  əldə  boşqabı,sağ  əldə  çəngəli  tuturlar.İştirak  geyimi  adi  gündəlik  kostyumudur.Bu  qəbul  növünün  başlanğıcı  1700-dır.Müddəti 2,5-3 saat  olur.Bu  qəbul  növündə  ofisiantlar  tərəfindən  içkilər  soyuq  və  isti  və  soyuq  yemək  təklif  olunur,istənilən  içkini  bufetdən  sifariş  etmək  olar.
Kokteyl- bu  qəbulda  1700-  da  keçirilir,müddəti  1,5-2  saat  da  bilər.Bu  qəbul  növündə  də  geyim  tünd  rəngli  işgüzar  kostyum  tələb  olunur,qadınlar  üçün  daha  bərbəzəkli,geyim  tələb  olunur.
Bufet-nahar  qəbulu  növündə  1800--2000  radələrində  olur.2,5-3 saat  davam  edir.Təklif  olunan  və  priborlar  böyük  sayda  qoyulur,oturaq  keçirilir,dəvət olunanlar  istənilən  xörəkləri  seçir  və  istədiyi  masada  əyləşir.Stollar   adətən  4-6  nəfərlik  olur.Nahar  qəbulların  ən  təntənəli  hesab  olunur.Buraya  ən  hörmətli  qonaqlar  öz  həyat  yoldaşları  ilə  birgə  dəvət  olunurlar.Geyim  daha  təntənəli  olmalıdır.
Dəvətnamələr-adətən  nəşriyyatda  çap  olunur,əlavə  məlumatlar  məs,adı,soyhadı,atasının  adı,əllə  yazıla  bilər.Dəvətnamələrdə  yollanma  tarixi  yazılar  və  imzalanır.İlk  sətirlərdə  hansı  təşkilata  tərəfindən  və  qəbulun  məqsədi  haqda  məlumat  verilir.Bəzi  vaxt  dəvətnamələrdə  dəvət  edilənlərin  adları  qeyd  olunmur.Dəvatnamə  mətni  belə  yazıla  bilər."Firma  N-20  nəfər  əməkdaşlarının  adlarını  firma  özü  təyin  edir.Siyahıda  olan  əməkdaşlar  banket  daxil  olanda  şəxsiyyətlərini  təsdiq  edən  sənədi  gözətçilərə  təqdim  edirlər.Firmanın  I  şəbəkələrinə  isə  şəxsi  dəvətnamələr  göndərilir.Dəvətnamənin  II  sətrində  keçirilən  qəbulun  növü  qeyd  edilir  və  harada  nə  vaxt.Əgər  bu  qəbul  növü  səhər  yeməyi  bir  qədəh  şampan,şərab  bakalı,kokteydir  və  onda  qəbulu  başlanması  və  harada  nə  vaxt?Əgər  bu  qəbul  növü  səhər  yeməyi,bir  qədəh  şampan,şərab  bakalı  kokteyidirsə  onda  qəbulun  başlanması  və  qurtarması  qeyd  edilməlidir.Məs:12-00-13-50  kimi.Dəvətnamələrdə  belə  bir xahiş  qeyd  edilir.Fransa  həriflərilə  R.S.V.P-xahiş  edirik  cavab  verəsiniz."Buna  cavab  sutka  ərzində  olmalıdır.Bunu  telefonda  və  faksla  etmək  olar.Rəyi  isə  yazılır  və  ya  qeyd  olunur.Dəvətnamələr  vizit  xəritələri  keyfiyyətli  ağ  kağızda  çap  olunmalıdır.
İşgüzar sahədə salamlaşmaq,hədiyyə və suvenirlər.
İnsanlar   ictimai  yerlərdə  görüşərkən  bir-birini  salamlayırlar.Ədəb  qaydalarına  uyğun  olaraq  ilk  öncə  kişi  qadına,gecikən  gözləyənə, kiçik  böyüyə  keçən  dayanana  salam  verir.Otağa  daxil  olan  otaqdakı  yeni  həmkarını  sizə  təqdim  edir.Təqdimdə  adətən  boş  sözlərlə  söhbətləşirlər.Bəzən  elə  olur  ki,təqdim  edənə  ehtiyac  olmur.Hər  hansı  bir  tədbirdə  kiminlə  isə  tanış  olmaq  lazımdırsa  sadəcə  yaxınlaşıb  "icazə  verin  sizinlə  tanış olaq"demək  və  vizit kartlarını  bir-birinə  vermək  kifayətdir.Tanış  olmadığın  şəxslə  həmsöhbət  olursun  və  qərara  gəlirsiniz  ki,onunla  tanış  ola  bilərsiniz  belə  olan  halda  ona  əl  uzadıb  adını  deyir,vizit  kartınızı  təqdim  edirsininiz.Titul (fəxri  ad,rütbə)cəmiyyət  və  xidmət  sahəsində  insanın  mövqeyini  əks  etdirir.
1).Vəzifə  ilə  bağlı  titullar  cənab  nazir,cənab  prezident,cənab  rektor,və  s.İşgüzar  etiket  şəxsi  əlaqələrdə  ad  və  soyadı(titulsuz) deyərək  müraciət  edilir.Yazılı  işgüzar  ünsiyyətdə  isə  müraciət  edərək  titulları  göstərmək  mütləq  hesab  olunur.Titullardan  fərqli  olaraq  mənəfi  ilə  bağlı  titullar  şəxsin  vəzifəni  daşıdığı  vaxtda  istifadə  olunur.Elmi  adlarla  bağlı  titullar  elmi  adlar(dosent,professor) müvafiq  sənədlərə  uyğun  olaraq  ömürlük  verilir.Daşıdığı  vəzifəyə  baxmayaraq  əgər  əməkdaşın  professor  atestadı  varsa,"Cənab  Professor" titulun  dan  istifadə  olunur.
2).Kurtuaz (nəzakətli)titulu  kral  ailələrini  çağıranlar.Bu  sadalanan  titullardan  istifadə  etmək  mütləq  deyil.Bir  çox  ölkələr  bu  titullar  istifadə  olunmur.Kurtitullar  hazırda  roma  katoliq  kilsəsinə  münasib  olanlara  ikstifadə  olunur:əlahəzrət,zat  ailələri  titullarla  müraciət  hörmət  mənasını  bildirir.İşgüzar  yanaşmalarda  titullar  mütləqdir.Müraciət  edərkən  cənab  nazir,cənab  baş  rektor  yazılır.Qısa  yazılışa  icazə  verilmir.
3).Anonim (adsız) titullar.Elmi  adlardan  vəzifəylə  bağlı  titullardan  istifadə
olunmamasıdır.Hazırda  Almaniyada  "herr"  "fraun",ingilis  dili  ölkədə  "mister-missizmiss"  fransızda  "mösgö,madam,madmazel" deyilir.Bir-birilə  tanış  olmayan  insanlar  arasında  anonimasyon  insanlar  arasında  anonim  titullardan  istifadə  olunur.
Hədiyyə  və  suvenirlər.İşgüzar  təcrübədə  hədiyyə  və  suvenirlər  vermək  lazımdır.Bu  əlaqələri  yaxşılaşdırır  və  xeyirxah  münasibətləri  nümayiş  etdirir.Hədiyyə  vermək  özü  məharət  tələb  edir.Bu   insanın  daxili  mədəniyyətini  göstərir.Hədiyyə  bağışlanan  paya  deyilir.Suvenir  hər  hansı  bir  hadisəni  xatırladır.Hədiyyəni  əməkdaşlar  bir-birinə  rəhbər-katibəyə ,firma-  firma əməkdaşlarına ,firma-firmaya  verə  bilər.İşgüzar  təcrübədə  aşağıdakı  səbəbə  görə  hədiyyə  verilir.
-əməkdaşın  yubileyliyi,firmanın  yubileyi,əhəmiyyətli  tarixdə  bağlı  olan  hallarda.
-toy,diplom  alma,yeni  evə  köçmə  vəs.
İşgüzar  sahədə  hədiyyə  məqsədilə  onlardan  istifadə  olunur.Qeydiyyat  kitabçası,gündəlik  işgüzar  təqvimlər  alışqanlar  vəs.Əməkdaşların  marağını  nəzərə  alaraq  müxtəlif  məzmunlu  kitablar  və  məşhur  rəssamların  tabloları  olan  kitablar.Qadınlara  spirtli  içkilər  hədiyyə  verilmir.
 
                            RƏHBƏR  ETİKETİ və  KATİBİN ETİKETİ
Müəssəyə  daxil  olarkən  işçiləri  birinci  salamlaşmaq  belə  olarsa,işçilər  ona  minnətdarlıq  hissi  ilə  yanaşırlar.Bu  da  işin  gedişinə  müsbət  təsir   edir.Əgər  rəhbər  öz  iş  otağındadırsa,otağa  daxil  olan  qonağı  ayağa  durmaq  qarşılamalıdır.Yaşından,cinsindən  asılı  olmayaraq  o  qonağa  birinci  əl  uzadır.Stolun  üstünə  əl  uzatmaq  düzgün  hesab  edilmir.Rəhbər  işçisi  qonağa  oturmaq  üçün  yer  təklif  edir.Hörmətli  yer  üzbəüz  və  ya  pəncərəyə  sarı  hesab  edilir.Rəhbər  üçün  qapıya  sarı  oturmalı,içəri  daxil  olanı  görməlidir.Qadına  yer  göstərmək  düzgün  deyil,o  yeri  seçib  əyləşir.Bu  adətən  arxası  pəncərəyə  sarı  olur.Belə  halda  kabinetin  sahibi  bu  yerin  bəyəndiyini  yerdə  əyləşin  deyə  bilər.Söhbət  qısa  və  dərin  olmalıdır.Fikirlər  etik  qaydalarına  uyğun  tərzdə  və  müsabiqə  qulaq  asmağı  bacarmalı,tabeliyində  olanları  sözünü  kəsməməli,əməkdaşlardan  tələb  olunmuş  olur  ki,işgüzar  söhbəti  aparmağı  bacarsınlar.Hansısa  əməkdaşla  söhbət  aparılarsa  başqaları  söhbətə  müdaxilə  etməməli,rəhbər  xahiş  edərsə,söhbətdə  iştirak  edə  bilərlər.Rəhbər  işçi  otaqda  olanlara  çay,kofe  və  şirə  təklif  edə  bilər.Adətən  söhbətdən  bir  neçə  dəqiqə  sonra  bunlar  təklif  olunur.İçkilər  əvvəl  qadına,sonra  kişiyə  və  nəhayyət  kabinet  sahibinə  təklif  edilir.Əgər  belə  təklif  etmək  çətindirsə,bu  zaman  padnosa  qoyulur  və  stola  qoyulur.Rəhbəri  işçi  bütün  əməkdaşlara  eyni  münasibət  bəsləməli.Əgər  hansı  əməkdaşın  üstündə  işdə  nöqsan  baş  verərsə,rəhbər  işçi   səbr  nümayiş  etdirməli  və  kollektivdə  belə  münasibətlər  yönətməli.Əks  halda   kollektivin  dağılmasına  səbəb  olar.Rəhbər  işçisi  işgüzar  münasibətlərə  təyin  edilən  vaxtı  başlamalı  və  işçilərə  hörmət  bəslənməlidir.Müşavirələr  işgüzar  şəraitdə  keçməlidir.Qol  saatını  çıxarıb  masanın  üstünə  qoymaq   olar.Müşavirəyə   kecikməməli  və  belə  olarsa,üzürlü  səbəbi  vardır.Səbəb  ancaq  müşavirədən  sonra  anlaşıla  bilər.Rəhbər  bilməlidir  ki,kabinetdə  olanlar  nəinki  öz  xidməti  funksiyasını  yerinə  yetirir,həm  də  işin  keyfiyyət  haqqında  fiziki  marağı  olan  şəxsiyyətdir.Rəhbər  işçisi  öz  tabeliyində  olanlara  hörmətlə  yanaşmalı  özünə  qarşı  tam  inam  yaratmalı  və  onlar  başqalarına  şübhə  etməməlidir.Rəhbər  işçisinin   etik  davranışı,tərbiyyəsi,hərəkət  tərzi  həmişə  göz  qabağında  olur.Rəhbər  özünü  necə  aparırsa,tabeliyin  də  olanlarda  özlərini  elə  aparır.Təcrübə  göstərir  ki,əgər  hər  hansı  bir  əməkdaşın  şəxsi  davranış  tərzi  varsa,bir  əməkdaşın  şəxsi  davranış  tərzi  varsa,bir  müddətdən  sonra  o  öz  şəxsi  normalarından  əl  çəkib  bir  növ  özünü  rəhbərə  oxşadır.Rəhbər  işçi  müəssisə  1-ci  şəxsi  özünü  necə  aparırsa,davranırsa,işgüzar  etiketdə  riayyət  edirsə,bir  o  qədər  də  onun  rəhbərlik  etdiyi  müəssisə  haqda  yüksək  fikir  yaranır.Cuzi  bir  nöqsan  onun  və  onun  rəhbərlik  etdiyi  müəssisə  haqda  mənfi  fikir  oyadır.Həm  rəhbərlik,həm  də  onun  tabeliyində  olanlar  protokol  qaydalarına  uyğun  olaraq   öz  xarici  görünüşünə  də  fikir  verməlidirlər.Geyim,hərəkət,davranış  nöqsansız  olmalıdır.Rəhbər  müəssisə  birinci  şəxs  olduğundan  o  bahalı  aksesuarlardan  istifadə  etmək,ətirli  ətriyyatdan  mümkün  qədər  istifadə  etmək  əzimli  və  cəsarətli  olmaq  imkanı  verir.Rəhbər  işçi  kütləvi  informasiya  vasitələri  nümayəndəri  ilə  də  ünsiyyəti  səviyyəsinə  nəzarət  etməlidir.1-ci  şəxs  jurnalistlərlə   müsahibə  verdikdə  suallarını  cavablarına  diqqət  verməli,etik  qaydalara  riayyət  etməli.Ədəbsiz  və kobud  sözlərdən  qaçmalı.Beləliklə,rəhbər  I  şəxsdə  öz  üzərində  işləməli,hər  hərəkətinə  nəzarət  etməlidir.İşgüzar  telefon  danışığı  etiketi:Bu  gün  işgüzar  həyatı  telefonsuz  təsvir  etmək  mümkün  deyil.İşgüzar  səyahətlərə  sərf  olunan   vasitələrə,vaxta   qənaət  etməyə  imkan  verir.Müasir  telefon  əlaqələri  yaradan  yeni  texnikanı  işgüzar  həyatda  telefonun  əhəmiyyətini  artırır.Bir  çoxları  bu  kommunikasiya  vasitələr  mövcuddur.Bir  çox  firmalar  öz  əməkdaşlarını  belə  vasitələrlə  təmin  edir.Etik  xarakterli  əsas  məsələləri  nəzərdən  keçirir.
1).I  yaxud,II  zəngdən  sonra  əməkdaş  telefon  dəstəyini  qaldırmalıdır,əks  halda  müştəriləri  olan  marağın  olmaması  fikir  yarana  bilər.
2).əməkdaş  dəstəyi  qaldırarkən  ilk  olaraq  salamlaşmalı,sonra  təşkilatın  adını  deməlidir.İşgüzar  təşkilat  böyükdürsə,sadəcə  şöbənin  adını  çəkmək  kifayyətdir.
3).suallara  cavab  verərkən  qəti  olaraq  yox  cavabı  vermək  olmaz.
4).Əgər  zəng  edən  hansısa  əməkdaşı  telefonla  dəvət  etməyi  tələb  edirsə  yoxdur  deyib  dəstəyi  asmaq  olmaz,daha  ətraflı  cavab  vermək  lazımdır.Əgər  daxil  olan  zəng  fasilə  vaxtına  təsadüf  edibsə,fasilədən  sonra  zəng  edir  demək  olar.Bəzi  firmalar  hətta  fasilə  vaxtı  belə  zənglərə  cavab  verir.
5).Heç  bir  səbəbi  olmadan  "yenidən  zəng  edin" demək  məsləhət  deyil.
6).Dəstəyi  qaldırarkən  danışın  demək  etikaya  uyğun  deyil.
7).Əgər  bir  zəngə  cavab verərkən  başqa  telefon  zəng  edirsə,I-dən  üzr  istəyib  II  dəstəyi  qaldırıb  ondan  gözləməyi  xahiş  edib  I-ci  yə  cavab  vermək  lazımdır.Sizə  necə  köməklik  edə  bilərəm  və s.sözlərindən  istifadə  etmək  olar.Əgər  söhbət  çox  uzun  olarsa,bu  sözdən  üzr  istəyirəm  sözünü  deməklə  söhbəti  yekunlaşdırmaq  olar.
8).Bir  çox  təşkilat(firmalar)öz  əməkdaşlarından  tələb  edirlər  ki,müştərilərlə  danışarkən  bir  cümlədə  inamlı  etibarlı  münasibətlər  qurmaq  lazımdır.Belə  olarsa  onlar  müəssisənin  həqiqi  müştərilərinə  çevrilə  bilərlər.
9).Telefonda  tələsik  və  yaxud  asta  danışmaq  olmaz.Adlar,Soyadlar,Şəhər  adları  və s. dəqiq  aydın  deyilməlidir.
10).Əgər  telefonda  səs  pis  eşidilirsə  sizi  eşitmirəm  demək  olar.
11).Əgər  telefonda  şöbəsi  bir  neçə  məsələlərdən  müzakirə  olunursa,və  ya  yox  cavabları  almaq  konkretliyinə  riayyət  etmək  lazımdır.
12).Hər  bir  danışığa  hazır  olmalı  zəng  etmək  üçün  uyğun  vaxt  seçməli,hər  bir  danışığı  planlaşdırarkən  onun   məqsədini  nəticəsini  əvvəlcədən  təsvir  etmək   vacibdir.İlk  cümlədən  mühasibi  maraqlandırmaq  üçün  lazımı  cümlələr  qurmaq  vacibdir.
13).İşgüzar  tərəfdaşın  evinə  zəng  etmək  lazımdırsa,(xaslı  səbəb  varsa)etmək  olar.
14).Telefonla  danışığını  vaxt arası  narazılıqlar  etmək  lazım  deyil.
15).Telefonla  danışarkən  düzgün  başa  çatdırmaq  üçün  nitq  mədəniyyətindən  istifadə  etmək  lazımdır.
    Katiblik  təşkilatının  ən  vacib  bölmələrindən  biridir.Təşkilatın  katibliyindən (qəbul otağı ) başlayır.Bura  təşkilatın  üzvü  hesab  olunur.Katiblik  əməkdaşlıq  bir  çox  inzibati  xarakterli  məsələlərin  həllinə  dair  işlərdən  rəhbəri  azad  edir  və  ona  fəaliyyətin  əsas  istiqamətlərə  yönəlmək  imkanı  verir.Katibin  əməkdaşları  telefon  zənglərinə  cavab  verirlər,məlumatların  faksla  qəbulu  və  göndərilməsi ilə  məşğul  olurlar,rəhbərliklə  telefon  əlaqəsi  qurulmamasına  imkan  yaradırlar.Lazimı  informasiya  toplayırlar.İşgüzar  ezamiyyətlə  bağlı  sənədlərin  hazırlanmasına  daxil  olan  sənədlərin  imzalanmasını  təmin  edirlər.Katibin  fəaliyyət  həddi  müxtəlifdir.Çox  vaxt  təşkilatın  miqyasından,rəhbərin  şəxsi  xüsusiyyətindən  ibarət  ola  bilər.Peşəkar  katib  vəzifə  borcunu  yerinə  yetirmək  üçün  tələb  olunan  yüksək  şəxsi  mədəniyyət  və  biliyini  öz  fəaliyyətində  istifadə  etməyi  bacarmalıdır.Başqa  əməkdaş  nisbətən   katibin  işi  işgüzar  etik  qaydalarına  daha  yüksək  dərəcədə  riayyət  etmək  tələb  olunur.Katibin  vicdanlı,təmkinli  vəs  olmalıdır.İşgüzar  görüşlərin  keçirilməsi  haqqında  rəhbərə  vaxtında  görüşlərin  vaxtını  xatırlatmalıdır.Rəhbər  yaxın  gələcək  də  öz  işgüzar  məqsədləri  haqqında   harda  olması  barədə  katibi  təlimatlandırılmalıdır.Katibin  vəzifəsi  bunlardır:Rəhbər  işçinin  adına  gələn  məktubları  seçib  ayırmaq,onun   icazəsi  ilə  bəzi  məktublara  cavab  verməli,işgüzar  məktubları  başqa  əməkdaşlara   vermək  vəs.Rəhbər  işgüzar  məsələləri  gözdən  keçirir  hansı  məktuba  necə  cavab  vermək  haqqında  katibi  məlumatlandırır  və  katib  müstəqil  olaraq  məktuba  cavab  hazırlayır.İşgüzar  məsələlərin  yazılmasına  yüksək  ixtisaslı  və  savadlı  olmaq  tələb  olunur.Məktuba  tez  cavab  tələb  edir.İşgüzar  kişinin  kostyumunda   idman  üslubuna  yol  verilmiş  vilvetdən,dəridən  tikilən  kostyumlara  yol  verilmir.Pencəklərin  yaxası  bağlı  olmalı,sadəcə  ən  aşağı  düymə  açıq  ola  bilər.Əgər  iki  sıralı  kostyuma  bütün  düymələri  bağlanmalıdır.Kostyumlar  da  dəbə  uyğun  olmalıdır.Qalstuk  pencək  və  köynəyin  rənginə  uyğun  seçilməli,onun   uzunluğu  kəmərin  bağlanmış  hissəsini  örtməlidir.Ondan  qısa  və  uzun  olmamalıdır.İşgüzar  kişinin  dəsmalı  səliqəli  olmalı,rəng  uyumuna  fikir  verilməlidir.Açıq  rənglərdə  olmamlıdır.Ayaqqabı  ancaq  qara  rəng  yay  aylarında  boz  kostyuma  şabalıdı  rəng  ayaqqabı  uyğun  olar.Ayaqqabıda  ancaq  qaytan  olmaz.Talto  parçadan,çətir  qara  olmalıdır.Pul  qabı,açki  qabı  dəst  olmalıdır.Onun  qarderobunda  ən  azı  3  dəst  kostyum  olmalıdır.Paltar  hər  gün  dəyişilməlidir.Ətir  elə  vurulmalıdır  ki,onu  yalnız  təmas  vaxtı  hiss edilsin. olunmalıdır.Qol  saatı  və  ya  sadə  bir  üzzük  olar  amma   bahalı  firmalardan  olmalıdır. 
Ədəbiyyat:
M.M.Ağakərimov   "OTEL"
S.Yeganlı  "TURİZM"
www.mtk.az 
 
                 AZƏRBAYCANDA PEŞƏ ETİKASININ İNKİŞAF TARİXİ
 
   Etika qədim yunan dilində“şəxsin əxlaqi baxımdan xasiyyət və xarakteri” mənasını ifadəedən “ethos” kəlməsindən törəmişdir. Etikanın əsas mövzusu əxlaq anlayışıdır. Etikainsanların həm ayrı-ayrı fərdlərlə, həm də ictimaiyyətlə münasibətlərinin təməlini təşkiledən dəyərlər, normalar, qaydalar, səhv-düz və ya yaxşı-pis kimi xüsuslarıəxlaqi baxımdan öyrənən fəlsəfinizamdır. Etika, faydalı, yaxşı, pis, doğru və yanlış kimiməfhumları tədqiq edən, fərdi və ya qrup davranış və münasibətlərində nəyin məqbul,nəyin qeyri-məqbul olduğunu müəyyən edən əxlaq tezisləri, dəyələr və standartlarsistemidir. Etika vəəxlaq eyni şeylər deyildirlər. Etika, əxlaqın fəlsəfəsidir vəəxlaq etikanıntədqiqat sahisənə daxildir. Etika əxlaqi davranış modellərini və onun səciyyəvixüsusiyyətlərinin təsvir və izah edilməsi məsələlərini öyrənir. Ekikanın məqsədi əxlaqın vəonun ayrılmaz hissələri olan yaxşılıq, pislik, müdriklik, xoşbəxtlik, əxlaqlışəxsiyyət, şərəflihəyat və s. bu kimi məfhumları izah vəşərh etmək, qısacasıəxlaq nəzəriyyəsini qura bilməkdir. Bu çərçivədə peşəəxlaqı insanların öz peşələrini icra edərkən davranışlarınaistiqamət verən, onlara rəhbərlik edən qaydalar nənzuməsi, standartlar və tezislərin bir bütünüdür.
   Hələ orta əsrlərdə müsəlman şərqində müəllimlərin peşəəxlaqı, davranış qaydaları kimimövzular alimlərin maraq sahəsinə daxil olmuşdur. Orta əsr müsəlman pedaqoqları təhsil,tə’lim və tərbiyə haqqında bir sıra dəyərli əsərlər qələmə almışdılar. Burhanəddin əz-Zərnucinin “Tə’limü’l-Mütəəllim” və Burhanəddin ibn Cəmaənin “Təzkirətü’s-Sami” adlıəsərlərini buna nümunə göstərmək olar. Bu mövzuya dair əsər qələmə alanlardan biri də,“Əqalimü’t-Təalim” müəllifi, azərbaycanlı alim qazi Şihabəddin Məhəmməd Xoyidir (1187-1240). Bədrəddin ibn Cəmaə (öl. 1322) əsərini beş fəslə ayıraraq müəllimlərdə vacib olankeyfiyyətlərdən bəhs edərkən “müdrik, aqil, zəhmli, xarizmatik, alicənab, dürüst vəədalətliolmalı, müdrik insanları sevməli, zəiflərəşəfqətlə yanaşmalı, elm tələb edənləri təşviqetməli, tədqiqatçıları müsbət istiqamətə yönəltməyi bacarmalıdır” kimi xüsusiyyətlərisadalamışdı. İbn Cəmaəəsərində müəllimlərin zahiri görünüşü, libasının təmizliyi kimi ənxırda təfərrüata belə toxunaraq tə’lim və tədris qaydalarını izah etmiş, əsərinin ikinci fəslini“Alimin Dərsdə Riayət Etməli Olduğu Ədəb Qaydaları” adlandıraraq bütünlüklə bumövzuya həsr etmişdi.Müasir dövrdə isə demək olar ki, hər bir peşənin etik tezisləri müəyyən edilmişdir. Hərhansı bir peşənin etik tezisləri və qaydaları həmin peşə mənsublarının daxil olduğuqruplar, dərnəklər, həmkar ittifaqları, qeyri-hökumət təşkilatları və media qurumlarıtərəfindən müəyyən edilə bilər. Peşə etikası baxımından hər hansıbir davranışın qeyri-etikolub olmadığına dair aşağıdakı sualların həmin peşə mənsubları tərəfindəncavablandırılması, sözü gedən davranışın etikaya uyğun olub olmaması barədə insanlardaümumi bir təsəvvür yarada bilər. Bu sualları belə sıralaya bilərik:
-Bu davranışım doğru, ədalətli və qanunidirmi?
-Gördüyüm iş şəxsi işim olsaydı eyni cür davranardımmı?
-Bu davranışım haqqında həyat yoldaşım, doslarım və yaxanlarıma rahat birşəkildədanışa bilərəmmi?
-Bu davranışımla kimlərə və necə haqsızlıq etmiş oluram?
-Bu davranışım meydana çıxdığı vaxt ehtiram və etibarımı itirə bilərəmmi?
-Bu davranışım digər bir həmkarım tərəfindən edilsəydi, mənim buna münasibətimnecə olardı?
 Müəllimlik peşəsi insan münasibətlərinin daha sıx yaşandığı vəəxlaqi məsuliyyəti çox olan bir peşədir. Müəllimlərin şagird və tələbələrlə olan münasibətlərini nizamlayan əxlaqqaydaları mövcuddur. Bunlar müəllimlərin ən sıx münasibət qurduqları və vaxtlarınınçoxunu birlikdə keçirdikləri şagirdlər qarşısında daim diqqət yetirməli olduqlarıxüsuslardır. Müəllimlər öz şagirdlərinə, onların valideynlərinə, təhsil müəssisəsininrəhbərlərinə, qısacası ictimaiyyətin bütün nümayəndələrinə qarşı dürüst, ehtiramlı,ədalətli, məsuliyyətli və sevgi dolu olmalıdır. Müəllimlik peşəsində etika anlayışınıümumiolaraq səciyyələndirmiş olsaq deyə bilərik ki, bu hər bir müəllimin öz peşəsini icra edərkənşagirdlər, ictimaiyyət vəöz həmkarları ilə olan münasibətlərindəəməl etməli olduğuqaydalar və tezislər mənzuməsidir. Bu baxımdan müəllim bütün qərarlarında hər şeydənəvvəl şagirdin mənafeyini nəzərə almalıdır. Öz peşə borcunu doğruluq və dürüsütlükləyerinə yetirməlidir. Hər bir fərdin vətəndaşlıq və insan hüquqlarını lazımi kimi qorumalıvə dəstəkləməlidir. Peşə bilik və bacarığını artırmaq üçün daim tədqiqat aparmalıdır.Tədrisin inkişafı və keyfiyyətinin artırılması məqsədiylə tutarlı olmayan qanunların vənormaların düzəldilməsi üçün müvafiq tədbirlərin görülməsinin yollarını araşdırmalıdır.Siyasi, ictimai, iqtisadi vəümumiyyətlə digər hər cür mənfəət məqsədiylə peşəvəzifələrindən sui-istifadə etməkdən qəti surətdə uzaq durmalıdırlar. Qanunlara uyğunformada davranmalı, mənsubu olduqları tədris müəssisənin daxili nizam-intizamqaydalarına əməl etməlidir. Öz həmkarları haqqında yanlış və pis niyyətli fikirlərsəsləndirməməlidirlər. Yuxarıda sadalanan tezislər ümumi mənada müəllimlik peşəsininetik qaydalarını müəyyənləşdirməkdədir.Bu sahədə aparılan araşdırmalar göstərir ki, etik dəyərlərə sahib şəxs və ya qurumlar dahauğurlu fəaliyyət göstərməkdədirlər. Əxlaqi məsuliyyət və etika tezislərindən ibarət olanmüəllimlik peşəsini icra edən həmkarlarımızın bu cür dəyərlərə sahib olmaları tədrismüəssisələrimizin şəffaf, mötəbər və işində uğurlu olmasını təmin edəcəkdir
 
      
 
 
 
 
                              Etikanın inkişaf tarixi.
 
Etika - əxlaq haqqında elm olaraq keçmişə gedib çıxan ağsaçlı fəlsəfə ilə bəşər tarixinin hər yeni mərhələsində gənc olan bilik sahələrini özündə birləşdirir.Etika termini-qədim yunan sözü olan “ETİKOS” kəlməsindən yaranmışdır və əvvəllər bu söz olduğu yer, yaxud “məskən” mənasında işlənirdi. Sonralar isə yeni mənada, yəni:-adət, etiraz, həvəs, düşünmətərzi, Kimi mənalarda işlənməyə başlandı. Qədim yunan filosofu Aristotel “ETOS” sözündən “Etikos” sözünə keçərək ETİKA mənasını yaratdı. Etika isə əxlaq nəzəriyyəsi, yaxud əxlaq qaydaları mənasına gəlib çıxır. Beləliklə bizim eradan əvvəlki dövrün 4-cü əsrindən başlayaraq müasir dövrümüzə kimi bu nəzəriyyə əxlaq elmi kimi qorunub qüvvədə qalmaqdadır.Etika anlayışının tarixi Qədim Romadada təkrar olmuşdur və latındilində Etos sözü təxminən – adət, dəb, xasiyyətsözlərininmənasınauyğungəlir.Müasirelmi-texniki inqilabın təsiri ilə ictimai həyatın cərəyanı daima sürətlənir çoxmilyonlu xalq kütlələrinin əmək, məişət , istirahət şəraiti dəyişir. Dinamik həyat ən mürəkkəbgözlənilməzvəziyyətlərdədüzgün, humanistqərarqəbuledərəkəxlaqicəhətdənləyaqətlihərəkətləretməliolanşəxsiyyətinmənəvimötəbərliyindəyüksəktələblərverir.Etika - mənəviyyat, əxlaq, deməkdirvəbuelmhəmdəəxlaqvəədəbqaydalarınıöyrədənelmdir. Etikainsanlarınictimaimünasibətlərindəictimaişüurformalaşdırırvəbaşqasınadaözükimiyanaşmağıöyrədir. Dahadəqiqdesəközgəsininhörmətini, ləyaqətiniqorumuşolsan, sənözündəböyükhörmətvələyaqətqazanmışolarsananlayışıtərbiyəninəxlaqınəsasınıtəşkiledir.Əxlaqınənmünasibvətammənasıinsanayksəkqiymətverməkdir. Qədimdövrünfilosoflarıəxlaqışəxsiyyətləeyniləşdirərək, özdövrününəxlaqifəaliyyətsubyektininolduqcazənginvəbirçoxcəhətdəndəqiqobrazınıtəsviretmişlər.Etikabirtərəfdəncəmiyyətinəxlaqicəhətdənöz-özünəparçalanmasını, sərvətlərinonaxasfundamentalmünaqişəsiniaşkaraçıxarırvəbununladabaşverənəxlaqiproseslərinmahiyyətinənüfuzedir.Həqiqiəxlaqcəmiyyətdəhökmsürənsərvətmiqyasındanədərəcədəəksolunursa, onunbuəxlaqaəsasənyalnız o dərəcədəəlaqəsiolur. Artıqcanlıəxlaqişəxsiyyətlərdeyilonlarınmalikolmasıdır.Etika - əxlaq, mənəviyyat haqqında elimdir, əxlaqonunöyrənməvətədqiqatobyektidir.Canlıdildə “Etika və əxlaq” bugünəkimibir-biriniqarşılıqlısurətdəəvəzedənsözlərkimieşitməyəadətetdiyimizsözbirləşmələrindəəslindəəxlaqikeyfiyyətlərnəzərdətutulur .Etika – elm ,əxlaq isə onun obyektidirÖzperimetrinəuyğunolaraqetikaüçfunksiyayerinəyetirir.
•         Etikaəxlaqınhüquqlarınıtəsviredir, vahidinsanfəaliyyətindəəslindəəxlaqıaspektəayırır. Əxlaqhərcürsosialəhəmiyyətlifəaliyyətiüzvisurətdəmüşayiətedir.
•         Etikaəxlaqinəzəricəhətdənbərpaetməli, onunzəruriliyini, mənşəyini, mahiyyətini, spesifikliyini, cəmiyyətdərolunuvəinkişafqanunlarınınelmicəhətdənəsaslandırmalıdır. Etiknəzəriyyəninbumərkəzivəzifənihəlletməkqabiliyyətisosialtərəqqininpraktiktələbatlarıiləcəmiyyətininkişafınınhəminmərhələsindəəxlaqınvəziyyətiiləhəlledicidərəcədəmüəyyənolur.
•         Etikanormativelmdir o, adətlərisadəcəolaraqəksetdirməkləqalmır, onlarıntəhliliniverir, deməlibuvəyadigərdavranışnormalarınaüstünlükverilməsiniəsaslandırır.
•         Etikadavranışvəsərvətnormalarıhazırlanmasıvəformulaedilməsiiləməhdudlaşırsa o, artıqelmolmaz, ibrətamizliyə, öyüd – nəsiyyətçiliyəçevrilərƏgəretikayalnızfaktlarınizahıiləməhdudlaşırsa, o formalvəobektivçiolar, təsvirçilikdənməhrumedilərvənövbətiəxlaqiproseslərətəsiredəbilməz.
•         FridrixEnqelsyazırdıki, nəinkibirsinfin, həttahərbirpeşəninözəxlaqıvardır.
Peşəkodeksininmeydanagəlməsivəinkişafınaəxlaqitərəqqininkomponentlərindənbirihesabetməkolar, çünkionlarözünəməxsusluğunəhəmiyyətininartırılmasınıəksetdirir, şəxsiyyətlərarasımünasibətdəinsanpərvərlikprinsiplərinibərqəraredir.Peşəetikası, yaxudpeşəəxlaqı,peşəədəbqaydalarıhərbirpeşəninxüsusiyyətindənaşlıdır. Adətənbuanlayışhərbirpeşəninşərəfindən, vüqarındanaşlıolur. Peşəüzrəəxlaqnormasınınnədərəcədəzənginolmasıişinsonnəticəsindəbilinir. Yəniəməyəmünasibəti, insanpərvərliyi, üzərinədüşmüşvəzifəninədərəcədənamusvəvicdanlayerinəyetirilməsiiləölçülür.
Hərbirpeşəninvəəməknövününləyaqətini, şərəfinihəminpeşəvəəməkdəbilavasitəiştirakedənlərqorumalıdır.
Peşəəxlaqınıntəsəvvürləri, sərvətlərivənormalarımütəxəssislərindavranışınıntənzimlənməsininsondərəcəmühümvəbaşlıcasıisəəvəzolunmazalətiəxlaqtərbiyəsininvasitəsi, onlarınözünü, ifadəsinivəsözünütəsdiqininüsuludur. Dövrümüzdəməqsədyönlüəxlaqihazırlıqdapeşəfəaliyyətininbirçoxnövlərinəictimaitələbatkəskinsurətdəartmışdır.Şəxsiyyətinxoşbəxtliyinin, onundavranışınınəxlaqiliyindənasılılığımürəkkəbxarakterdaşıyır. Həyatınmənasındanvəidealındanfərqliolaraqsəadətbəzəntəsadüfüşəxsiyyətinbilavasitədəxliolmayanvəziyyətlərindənasılıolur. Bunlarheçdəhəmişəşəxsiyyətinxidmətvəgünahıhesabediləbilməz.Hərbirpeşəninözəxlaqivəyapeşəetikasıolur. Beləhaldahüquqixtisasıüzrəmütəxəssislərdahavicdanlı, qanunlarınqorunmasındaprinsipialolmaq, qanunqarşısındaeynibərabərdəməsuliyyətdaşımaprinsipinəriayətetməkdəxüsusilənümunəviolmalıdırlar. Təqsirsübutayetməyənəqədərinsanıgünahkaretməməkhüquqşünasınəninsanpərvərnümunələrindənbiridir. Hüquqşünasdantələbolunurki, o, həttaqanunupozanşəxsəqarşıda insanpərvər olsun. Hüquqşünasgünahkaramüdafiəolunmaqüçünhərcürşəraityaratmalı, qanunlarıngücündənistifadəedibcinayətkarıtəkcəcəzalandırmalıdeyil, həttaonutərbiyələndirməli,islahetməyibacarmalıdır.
 
 
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI JURNALİSTİNİN PEŞƏ ETİKASI KODEKSİ
Bakı-2009
 
I. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI JURNALİSTİNİN PEŞƏ ETİKASI PRİNSİPLƏRİ
 
I Maddə. Jurnalistin sosial məsuliyyəti
Jurnalistin bütün peşə fəaliyyəti Azərbaycan respublikasının Konstitusiyası və qanunlarına tam uyğun gəlir. O, dərc olunmuş (efirə verilmiş) materialı üçün oxucu, tamaşaçı, dinləyici, ümumiyyətlə ictimaiyyət qarşısında tam məsuliyyət daşıyır. Kütləvi informasiya vasitələrilə dövlətin, cəmiyyətin, şəxsiyyətin mənafeyinə ziyan vura biləcək zorakılıq, hər hansı dini etikada və millətə qarşı nifrət ifadə olunan yazılar vermək qadağandır.
Dövlət sirrindən və ya xüsusi qorunan başqa sirrdən ibarət məlumatı yaymaq, mövcud dövlət quruluşunu və ictimai quruluşu zorgücünə devirməyə və ya dəyişdirməyə çağırmaq, müharibəni, zorakılığı və qəddarlığı, irqi, milli, dini, müstəsnalığı və ya dözülməzliyi təbliğ etmək, pornoqrafiyanı yaymaq, digər cinayət əməlləri törətmək məqsədilə kütləvi informasiya vasitələrindən istifadə edilməsinə yol verilmir.
İmzasız yazılar, müəllifi göstərilməyən teleradio verilişləri vasitəsilə xalq, cəmiyyət adından iddialar və təhrikedici müddəalar irəli sürmək yolverilməzdir.
Jurnalist nəşriyyat və kütləvi informasiya vasitələri rəhbərlərinin bu müddəaların ziddinə gedən göstəriş və tapşırıqlarını yerinə yetirməkdən boyun qaçırır. Jurnalistin öz əqidəsinə, mənəviyyatına, etiqadına qarşı duran materiallar hazırlamaqdan imtina etmək hüququ vardır.
 
II Maddə. Düzgünlük
Jurnalist baş verən hadisələrin təsvirini dəqiq və konkret faktlar əsasında verməyə borcludur. O, faktların təhrif olunmasına yol vermir, onları şəxsən öz materiallarının taleyi və ya işlədiyi redaksiyanın mənafeyi naminə seçib istifadə etmir.
 
III Maddə. Obyektivlik
Toplanmış faktlar jurnalist peşəkarlığı ilə təhlil edilir, qiymətləndirilir, müasir ictimai hadisələr və humanizm mövqeyindən işıqlandırırlar. Kütlələrin kifayət qədər məlumat ala bilmələri üçün baş verən hadisələrin kökü araşdırılır, marağı olan tərəflərin fikri öyrənilir və bu zaman yalnız xalqın mənafeyi əsas götürülür. Materialın hazırlanması prosesində müxtəlif sosial qruplaşma və partiyaların mənafeyi, yerliçilik və tərəfkeşlik halları ilə rastlaşan jurnalist yalnız obyektivlik meyarını əsas götürür. Jurnalistin peşəkar əməyi kütləvi informasiya vasitələrində fikir müxtəlifliyinin obyektiv işıqlandırılmasına, mübahisə edən hər tərəfin fikrinin təhrifsiz verilməsinə xidmət edir. Jurnalist hər hansı siyasi partiyaya mənsub olan obyektdən prinsipial tənqidi material hazırlamaqdan imtina edir.
 
IV Maddə. Vicdanlılıq
Jurnalistin vəzifəsi peşə borcunu vicdanla yerinə yetirməkdən ibarətdir. Bunun üçün yaradıcılıq imkanlarından tam istifadə edir, ümumi, peşə mədəniyyətini və səviyyəsini daim artırmaq üçün səy göstərir.
Vicdan jurnalistə diktə edir ki, faktları hərtərəfli və bütün incəliklərinə qədər yoxlasın, sənədlərə və başqa qaynaqlara dönə-dönə müraciət etsin, dərc olunmaqdan ötrü (efir üçün) nəzərdə tutulan yazıdakı faktların doğruluğuna tam əmin olsun. Belə olarsa, yazı barədə yozmalara, şayiələrə yer qalmır. Yazısında səhvə yol vermiş müəllif dərhal səhvin qarşısını ala biləcək tədbirlər görür, mənəvi ziyan çəkmiş şəxsdən (şəxslərdən) rəsmən üzr istəyir, onun (onların) jurnalisti bağışlamasına etika çərçivəsində nail olur.
 
V Maddə. Paklıq
Paklıq jurnalistə peşə üstünlüyündən, özü, yaxın adamları, qohum-qonşuları, yerliləri və b. naminə sui-istifadə etməyə imkan vermir. Jurnalistə mətbu və ya efir sözündən şəxsi rəqiblərinə, xoşu gəlmədiyi hər hansı adama qarşı istifadə etmir. Onun kütləvi informasiya vasitələri üçün hazırladığı materiala görə idarə, müəssisə, təşkilat, siyasi qrup və partiyalardan, ayrı-ayrı şəxslərdən, mükafat, hədiyyə və s. almağa ixtiyarı yoxdur, material hazırlamamaq üçün də onlarla sazişə girmir. Əgər göstərilən normalar hədə-qorxu, təzyiq və s. nəticəsində pozularsa, bu, jurnalistə bəraət qazandırmır. Kütləvi informasiya vasitələri üçün nəzərdə tutulmayan faktlarla tanış olan jurnalistin bu faktları yaymağa hüququ yoxdur. Başqa qələm sahiblərinin razılığı olmadan onların yazılarını və ya müəlliflərin axtarıb tapdıqları faktları öz adına çıxmaq, onlardan kütləvi informasiya vasitələrində istifadə etmək yolverilməzdir.
 
VI Maddə. Şəxsiyyətə və özgə ləyaqətinə ehtiram
Jurnalist, peşəsi ilə əlaqədar ünsiyyətdə olduğu adamların şəxsiyyətinə və ləyaqətinə hörmət edir, onları incidə biləcək heç bir hərəkətə yol vermir. Ayrı-ayrı adamların şəxsi həyatına müdaxilə, bu haqda faktların yayılması jurnalist üçün yolverilməz sayılır. Şəxsiyyətin həyatı barədə faktlar yalnız cəmiyyətin və dövlətin, vətəndaşların hüquq və qanuni mənafelərini müdafiə etmək naminə yayıla bilər. Mətbuat işçisinin şayiələrə əsaslanıb hər hansı şəxs barədə məlumat hazırlamağa, onun nüfuzuna zərər gətirə biləcək ifadələr işlətməyə hüququ yoxdur.
 
VII Maddə. Ümumbəşəri sərvətlərə ehtiram
Ümumbəşəri sərvətlərin qalan başqa əşyalarla münasibətdə üstünlüyünü qəbul edən Azərbaycan respublikası jurnalisti humanist ideyaları, sülhü, demokratiyanı, sosial inkişafı, insan hüquqlarını müdafiə edir.
O, qanunsuz silahlanmanı, respublikanın (və ya dövlətin) torpağını zəbt etmək cəhdini, milli ayrı-sekçiliyi müdafiə edən hər hansı mülahizələri inkar edir. Jurnalist öz fəaliyyətini respublikada torpağın bütövlüyünü, əmin-amanlığı, təbiəti, tarix və mədəniyyət abidələrini, xalq əmlakını qorumaq problemlərinin həllinin işıqlandırılmasına yönəldir.
Jurnalist Azərbaycan respublikasında yaşayan bütün xalqların, etnik qrupların fərdi xüsusiyyətlərinə, dilinə, ləhcəsinə, dininə, milli mədəniyyət nümunələrinə hörmətlə yanaşır, ayrısekçiliyə yol vermir. Jurnalist kütləvi informasiya vasitələri üçün hazırladığı materialda Azərbaycan ərazisində yaşayan bütün millətlərin mənafeyini ümumrespublika mənafeyi ilə birləşdirmək ideyasına üstünlük verir.
 
VIII Maddə. Peşə həmrəyliyi
Jurnalist özünün peşə şərəfini zaman və məkandan asılı olmayaraq unutmur. Həmkarlarının hörmətini saxlayır, onların yaradacılığını və peşə ustalığını qiymətləndirməyi bacarır, nüfuzlarına xələl gətirəcək ifadə, mülahizələr (yazılı və ya şifahi) işlətmir. Həmçinin onların etibarından süi-istifadə etmir, peşə borclarının icrasına hər hansı bir şəkildə mane olmaqdan çəkinmir.
Jurnalist peşə ustalığının, yaradıcılıq imkanlarının artırılmasında həmkarlarına kömək edir, çətinliyə, çıxılmaz vəziyyətə düşmüş qələm yoldaşına yardım edir. Lakin peşə həmrəyliyi həqiqətə, obyektivliyə, haqq və ədalətə qarşı yönəldilmir.
Azərbaycan respublikası jurnalisti sülhün, humanizmin, demokratiyanın, tərəqqinin, qəsbkarlıq ideyalarına qarşı hərəkatın müdafiəsi işində dünyanın bütün jürnalistləri ilə həmrəydir.
 
 
                MASA ARXASINDA ÖZÜNÜ APARMAQ QABİLİYYƏTİ                                      Hər bir qəbul mühüm siyasi tədbirdir. Qəbullaradətənölkəninmilli bayramı, yüksək nümayəndə heyətinin gəlişi və ya dövlətlərarası münasibətdə mühüm hadisələr zamanı təşkil edilir. Qəbullara "yeyib-içmək" üçün gəlməyi düşünənlər çox böyük səhv edirlər. Qəbuliştirakçılarımühümbeynəlxalqproblemlər haqqında fikir və informasiya mübadiləsi imkanından istifadə edirlər. İşgüzar aləm üçün də qəbullar birmənalı iş deyildir. Beynəlxalq protokol təcrübəsində, o cümlədən bizdə də qəbullar ifrata varmadan mümkün qədər sadə keçirilir. Qəbullarda "şərabın çay kimi axdığı, qonşunun qonşunu itirdiyi" vaxtlar çoxdan geridə qalıb. Diplomatik qəbulları təşkil edənlər ümumqəbul formalardan başqa, qəbula həmçinin milli kolorit dəəlavə etməyəçalışırlar.

Beləçəhətləri iləÇin, Yaponiya, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiya ölkələri xüsusilə fərqlənir.

50-ci illərin ortalarında Çinə səfər etmiş yazıçı Vanda Vasilevskaya qeyd edirdi: "Çində təyyarədən başqa bütün uçanları, tankdan başqa bütün sürünənlərivə sualtı qayıqdan başqa bütün üzənləri yeyirlər". Öz milli ənənələrini belə qayğı ilə qorumuş, müasirləşdirəndə isə onu milli xüsusiyyətlərə zərər vurmadan etmiş xalqa yalnız hərmətlə yanaşmaq olar.

Özünü masa arxasında aparmaq mədəniyyəti etiketin mühüm tərkib hissəsidir. Bununla yanaşı, bəzi ölkələrdəspesifik xüsusiyyətlər qorunub saxlanır ki, bunu da nəzərə almamaq olmaz. Buna görə dəümumi "qızıl qayda" belədir: qonşuna fikir ver, onun kimi hərəkət et, onda, çox güman ki, səhv etməzsən. Bəzən elə olur ki, kimsə namünasib hərəkəti ilə qanqaralığı yaradır: çay (qəhvə) içərkən ağzını yandırır, fincanı aşırır, çayı masa qonşusunun üstünə dağıdır, bıçaq vəçəngəli qaydasız götürür, kəsilməli olmayan ərzağı doğramağa çalışır.

Bununla bağlı bir neçə məsləhət. Masa arxasında elə oturmaq lazımdır ki, həm yemək, həm dəünsiyyət üçün rahat olsun. Bunun üçün nəçox aralı, nə də yaxın əyləşmək lazımdır. Dəsmalı dizin üstünə qoymaq, yeməkdən sonra isə dəsmalı bükmədən və düzəltmədən boşqabın sol tərəfinə qoymaq məsləhət görülür. Çində və bir sıra başqa isti ölkələrdə qəbulun sonunda ofisiant xüsusi isti dəsmallar təklif edir. Əgər otaq isti olarsa bu dəsmalla üzü silmək qəbahət sayılmır.

Səhər, nahar vəşam yeməyi vaxtı menyüdə göstərilmiş xərəklərin sayına uyğun olaraq boşqabın sağ tərəfinə bıçaqlar, sol tərəfinə isəçəngəllər qoyulur. İlk olaraq sağ və soldakı kənar çəngəl və bıçaqlardan istifadə olunur. Balıq xörəyi üçün xüsusi bıçaq nəzərdə tutulur. Əlavə yeməyə ehtiyac olmadığını bildirmək üçün bıçaq vəçəngəl boşqabın sağ tərəfinə qoyulur. Masa arxasında səhbət edərkən, fikirlərini "məhkəmlətmək" üçün bıçaq vəçəngəli yellətmək qəti yolverilməzdir - onlardan öz təyinatlarına uyğun istifadə olunmalıdır.

İlk əvvəl isti yemək verilərkən xüsusi ehtiyatlılıq göstərmək lazımdır. Tələsmədən xərəyin soyumasını gözləyin, yaxud qaşığa xörəyi az götürün. Yemək bəzən tək, bəzən cüt qulplu qablarda verilir. Tək qulplu qabdakı yeməyi çay kimi içmək, cüt qulplu qabdakı yeməyi isə qaşıqla yemək məqsədəuyğundur. Çörəyi əllə götürüb kiçik hissələrlə qoparmaq məsləhət görülür.

İkinci - ət xərəyindən lazımi miqdarda kiçik hissəciklər kəsilir. Bəzən balıq vəət xörəklərindən sonra müxtəlif növ pendirlər paylanır. Əgər kimsə bir yox, iki növdən dadmaq istəsə qəbahət hesab olunmur. Yeməkpaylayan qonaqlar üçün vazada meyvə paylayarkən, sizə yaxın tərəfdən götürmək məsləhətdir. Qəbullar, iştirakçıların zövqünə uyğun olaraq, qəhvə yaxud çay dəsgahı ilə yekunlaşır. Mərasimdə mürəbbə, qənd və limon mütləq ayrılıqda paylanılır.

Bəzən etiket qaydaları "qanına, iliyinə" hopmamışşəxslərin hərəkətlərində müəyyən "büdrəmələr" hiss olunur. Əgər sizinlə yanaşı xanım əyləşirsə, stulu masadan aralayıb onun oturmasına kömək etməyi əziyyət hesab etməyin. Sahibə və eləcə də digər xanımlar öz yerlərini tutmamış oturmaq məsləhət deyil.

Bütün mərasim boyu yanınızdakı xanıma qarşı diqqətli olmaq sizin borcunuzdur. Masa arxasında səhbət adətən iştirakçıların hamısıüçün maraqlı ola biləcək - kino, teatr, kitablar, vernisaj, xarici artistlərin qastrolları və sair kimi mövzular əsasında qurulur.

Ağıllı və müdrik o kəslərdir ki, onlar stolu və qəbul mərasimlərini ayıq başla və qarınlarını doyurmadan tərk edirlər. Bir sıra ölkələrdə spirtli içkilərdən istifadə milli ənənə formasını almışdır. İçmək, içməmək, yaxud necə içmək haqqında çox yazılıb. Bu məqamda isə kimin düz, kimin səhv olmasından yox, spirtli içkilər də təklif olunan mərasimlərdə davranış etiketlərindən səhbət aparılır.

Qəbullarda davranış etiketlərini gözləməkdə naşılıq tez-tez müşahidə olunur. Nümunə. Milli bayram münasibətilə səfirlikdə qəbul təşkil olunmuşdur. Sahibə və sahib qonaqları qarşılayır. Dəvətlilərin toplandığı zalda içki vəçərəzlərlə bəzədilmiş stol açılmışdır. Sanki elementar qaydada, tələsmədən boşqab götürüb içərisinə yemək qoymaq, badəyə içki süzmək olar. Sahiblər isə bir neçə dəqiqəliyə gecikən "xüsusi qonağı" gözləyirlər. Fəxri qonaq kəlir, hamı stola dəvət olunur, hər şey gözəl, rəvan, sahiblərə hərmət məcrasında davam edir.

Çox təəssüf ki, bəzən başqa hallarla da rastlaşmaq olur. Sahibləri salamladıqdan sonra kimsə stola yaxınlaşır və yeyib-içməyə başlayır, sanki qatara gecikir, bu zaman sahiblər fəxri qonaqları ilə birgə zala daxil olur və onların qarşısında xoşagəlmöz mənzərə acılır.

Qəbullarda az-az da olsa, hər halda, bəzən bir neçə kəlməlik "çıxış" mübadiləsinə də yer verilir. Etiket qaydaları tələb edir ki, yeməyi, içməyi, danışmağı kəsərək çıxış edən səmtə dönərək çıxışa qulaq asmaq lazımdır. Doğrudur, birinci çıxışa qulaq asmağa hövsələçatsa da, cavab çıxışlarına qulaq asmağa heç də hamının səbri çatmır.

Danışıqlar, səs-küy, qədəhlərin, çəngəl-bıçaqların cingiltisi - belə darıxdırıcı mühitin əhatəsində cavab "sağlıqları" məcburiyyəti yaranır.

"Kokteyl", "furşet" tipli qəbullarda qonaqlar əsasən özləri özlərinə xidmət göstərir. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, sizdən başqa da stola yaxınlaşmaq istəyən var. Ona görə də boşqaba yemək qoyduqdan sonra stoldan kənarlaşmaq və digər qonaqlar üçün dəşərait yaratmaq lazımdır.

Etiket qaydaları tələb edir ki, dəvət olunan yerlərə vaxtıpda gəlmək və gecikmədən getmək lazımdır.

Xoşagəlmöz vəziyyətə düşməmək üçün harasa dəvət olunduqda öz-özünüzə altı sual verin və onların cavabınıözünüz üçün hazırlayın: kim dəvət edir, nəyə görə, nə vaxt, hara (ünvan), geyim forması, cavablandırmaq lazımdırmı?Təəssüf ki, bəzən elə olur ki, kimsə qəbulda iştirak etmək üçün səfirliyə gəlir, halbuki qəbul, hər qonaq üçün xüsusi ayrılmış yerləri olan
 
restoranda təşkil olunub və məlum olur ki, masa arxasında onun üçün yer yoxdur. Bunun səbəbi isə həmin şəxsin dəvəti qəbul etmək haqtında vaxtında məlumat verməməsi olub.

Deyirlər ki, İngiltərə krallarından hansısa etiket qaydalarına çox ciddi münasibət göstərirmiş. Bir dəfə ovda olarkən təyin olunmuş vaxtda qəbul mərasiminəçata bilməyəcəyini bilən kral qasidlə belə bir sifariş göndərir: "Siz, mənim rəiyyətim kralı gözləməyə borclusunuz, ancaq bifşteks gözləməli deyil. Mənsiz başlaya bilərsiniz".

"Geyimə görə qarşılayıb, ağıla görə yola salırlar". Kimsə düşünə bilər ki, bu məsəl dünya kimi qocalıb. Buna baxmayaraq, qarşıda müsbət nəticələrində maraqlı olduğunuz görüş durursa geyiminizə fikir verin və güzgüdəözünüzə diqqətlə baxın ki, hər şey qarşıdakı görüşün mahiyyətinə uyğun olsun.

Bəzən elə olur ki, yayın istisində qara kostyumda və yaxalığı məhkəm nişastalanmış ağ köynəkdə görüşə gəlirlər. Və ya tərsinə, onun əynində sürtülmüş cins, çoxdan təmizlənməmişçəkmələr, əzilmiş və rəngi bilinməyən köynək olur.

Bəzən bizim həmvətənlərimiz ilk dəfə xarici ölkədə olarkən ən adi şeylərə heyrətlərini gizlədə bilmirlər. Məsələn, bizdə restoran və kafelərin qapısı ağzında dayanan qulluqçular adətən ora adam buraxmamaq üçün dayanırlar. Xaricdə isə bunun əksinə olaraq, yaraşıqlı geyinmişşveytsar itaətkarcasına maşınınızın qapısını açır və sizi restorana ötürür. Restoranda isə sizi qüsursuz geyimli, daha 
 
 qayğıkeş metrodel qarşılayır. Bunlarhamısınəzakətlə, dəqiqvəxüsusəndəşəxsi ləyaqət hissilə edilir.Rəsmi tədbirlərdə - diplomatik qəbullarda, konqreslərdə, simpoziumlarda və başqalarında geyim qaydalarına qayıdaq. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, televiziya belə tədbirləri geniş işıqlandırır, arzulayanların bu haqda faydalı informasiyalar almasıüçün həmişə imkanları olur. Günün birinci yarısında keçirilən belə tədbirlərdə ilin fəslini və havanı nəzərə almaqla açıq rəngli paltarlara, günün ikinci yarısında isə bir qədər tünd rəngli paltarlara üstünlük verilir. Qeyd edək ki, matəm əlaməti sayıldığıüçün qara rəngli paltar geymək məqsədəuyğun deyil. Geyimin bütün komponentləri təmiz, ütülənmiş və gözəl olmalıdır. Bundan əlavə, geyim üçün seçilmiş köynək, qalstuk, çəkmələr, qadın bəzəkləri uyğun olaraq bir-birini tamamlamalıdır. Ətir və odekolondan qədərincə istifadə etmək lazımdır. Təmizlik, xoşagəlimlik ən vacib şərtdir.

Yadda saxlamaq lazımdır ki, dəb, yəni sizin geyiminiz ancaq öz zövqünüzdən asılıdır. Qadınlar üçün teatra gedərkən bər-bəzəkli, işgüzar gərüşlərdə mütləq biçimli kostyum, yaxud don geymək lazımdır. Gəzintiyəçıxarkən, yaxud əcnəbi məclislərinə başçəkərkən geyim elə olmalıdır ki, həm sizin üçün rahat, həm də sadə olsun. Kosmetika, doğrudan da, möcüzələr yaradır. Lakin bir şərtlə ki, ondan ağıllı və qədərində istifadə edilsin. Ola bilər ki, bahalı paltara baxmayaraq xoşagəlməz, amma sadə paltarla daha qəşənk görünmək olar. Əsas odur ki, hər kəs öz üslubunu tapsın.

Gözəl seçilmiş kostyum, don, palto, rahat və uyğun ayaqtabı hər bir qadını və ya kişini şax yeriməyə, düz oturmağa, əllərinin sərbəstliyinə, əyilməməyə məcbur edir. Son olaraq onu da qeyd edək ki, yeriyərkən nə başıçox aşağı salıb ətrafdakılara altdan-altdan baxmaq, nə dəçox yuxarı tutub ətrafdakılara "yuxarıdan aşağı boylanmaq yaxşı hal hesab olunmur.


 
 
ETİKA ANLAYIŞININ PEŞƏƏXLAQI BAXIMINDAN TƏHSİLDƏKİ YERİ
  Etika qədim yunan dilində“şəxsin əxlaqi baxımdan xasiyyət və xarakteri” mənasını ifadəedən “ethos” kəlməsindən törəmişdir. Etikanın əsas mövzusu əxlaq anlayışıdır. Etikainsanların həm ayrı-ayrı fərdlərlə, həm də ictimaiyyətlə münasibətlərinin təməlini təşkiledən dəyərlər, normalar, qaydalar, səhv-düz və ya yaxşı-pis kimi xüsuslarıəxlaqi baxımdan öyrənən fəlsəfinizamdır. Etika, faydalı, yaxşı, pis, doğru və yanlış kimiməfhumları tədqiq edən, fərdi və ya qrup davranış və münasibətlərində nəyin məqbul,nəyin qeyri-məqbul olduğunu müəyyən edən əxlaq tezisləri, dəyələr və standartlarsistemidir. Etika vəəxlaq eyni şeylər deyildirlər. Etika, əxlaqın fəlsəfəsidir vəəxlaq etikanıntədqiqat sahisənə daxildir. Etika əxlaqi davranış modellərini və onun səciyyəvixüsusiyyətlərinin təsvir və izah edilməsi məsələlərini öyrənir. Ekikanın məqsədi əxlaqın vəonun ayrılmaz hissələri olan yaxşılıq, pislik, müdriklik, xoşbəxtlik, əxlaqlışəxsiyyət, şərəflihəyat və s. bu kimi məfhumları izah vəşərh etmək, qısacasıəxlaq nəzəriyyəsini qura bilməkdir. Bu çərçivədə peşəəxlaqı insanların öz peşələrini icra edərkən davranışlarınaistiqamət verən, onlara rəhbərlik edən qaydalar nənzuməsi, standartlar və tezislərin bir bütünüdür.
   Hələortaəsrlərdəmüsəlmanşərqində müəllimlərin peşəəxlaqı, davranış qaydaları kimimövzular alimlərin maraq sahəsinə daxil olmuşdur. Orta əsr müsəlman pedaqoqları təhsil,tə’lim və tərbiyə haqqında bir sıra dəyərli əsərlər qələmə almışdılar. Burhanəddin əz-Zərnucinin “Tə’limü’l-Mütəəllim” və Burhanəddin ibn Cəmaənin “Təzkirətü’s-Sami” adlıəsərlərini buna nümunə göstərmək olar. Bu mövzuya dair əsər qələmə alanlardan biri də,“Əqalimü’t-Təalim” müəllifi, azərbaycanlı alim qazi Şihabəddin Məhəmməd Xoyidir (1187-1240). Bədrəddin ibn Cəmaə (öl. 1322) əsərini beş fəslə ayıraraq müəllimlərdə vacib olankeyfiyyətlərdən bəhs edərkən “müdrik, aqil, zəhmli, xarizmatik, alicənab, dürüst vəədalətliolmalı, müdrik insanları sevməli, zəiflərəşəfqətlə yanaşmalı, elm tələb edənləri təşviqetməli, tədqiqatçıları müsbət istiqamətə yönəltməyi bacarmalıdır” kimi xüsusiyyətlərisadalamışdı. İbn Cəmaəəsərində müəllimlərin zahiri görünüşü, libasının təmizliyi kimi ənxırda təfərrüata belə toxunaraq tə’lim və tədris qaydalarını izah etmiş, əsərinin ikinci fəslini“Alimin Dərsdə Riayət Etməli Olduğu Ədəb Qaydaları” adlandıraraq bütünlüklə bumövzuya həsr etmişdi.Müasir dövrdə isə demək olar ki, hər bir peşənin etik tezisləri müəyyən edilmişdir. Hərhansı bir peşənin etik tezisləri və qaydaları həmin peşə mənsublarının daxil olduğuqruplar, dərnəklər, həmkar ittifaqları, qeyri-hökumət təşkilatları və media qurumlarıtərəfindən müəyyən edilə bilər. Peşə etikası baxımından hər hansıbir davranışın qeyri-etikolub olmadığına dair aşağıdakı sualların həmin peşə mənsubları tərəfindəncavablandırılması, sözü gedən davranışın etikaya uyğun olub olmaması barədə insanlardaümumi bir təsəvvür yarada bilər. Bu sualları belə sıralaya bilərik:
- Bu davranışım doğru, ədalətli və qanunidirmi?
- Gördüyüm iş şəxsi işim olsaydı eyni cür davranardımmı?
- Bu davranışım haqqında həyat yoldaşım, doslarım və yaxanlarıma rahat birşəkildədanışa bilərəmmi?
- Bu davranışımla kimlərə və necə haqsızlıq etmiş oluram?
- Bu davranışım meydana çıxdığı vaxt ehtiram və etibarımı itirə bilərəmmi?
- Bu davranışım digər bir həmkarım tərəfindən edilsəydi, mənim buna münasibətimnecə olardı?
   Müəllimlik peşəsi insan münasibətlərinin daha sıx yaşandığı vəəxlaqi məsuliyyəti çox olan bir peşədir. Müəllimlərin şagird və tələbələrlə olan münasibətlərini nizamlayan əxlaqqaydaları mövcuddur. Bunlar müəllimlərin ən sıx münasibət qurduqları və vaxtlarınınçoxunu birlikdə keçirdikləri şagirdlər qarşısında daim diqqət yetirməli olduqlarıxüsuslardır. Müəllimlər öz şagirdlərinə, onların valideynlərinə, təhsil müəssisəsininrəhbərlərinə, qısacası ictimaiyyətin bütün nümayəndələrinə qarşı dürüst, ehtiramlı,ədalətli, məsuliyyətli və sevgi dolu olmalıdır. Müəllimlik peşəsində etika anlayışınıümumiolaraq səciyyələndirmiş olsaq deyə bilərik ki, bu hər bir müəllimin öz peşəsini icra edərkənşagirdlər, ictimaiyyət vəöz həmkarları ilə olan münasibətlərindəəməl etməli olduğuqaydalar və tezislər mənzuməsidir. Bu baxımdan müəllim bütün qərarlarında hər şeydənəvvəl şagirdin mənafeyini nəzərə almalıdır. Öz peşə borcunu doğruluq və dürüsütlükləyerinə yetirməlidir. Hər bir fərdin vətəndaşlıq və insan hüquqlarını lazımi kimi qorumalıvə dəstəkləməlidir. Peşə bilik və bacarığını artırmaq üçün daim tədqiqat aparmalıdır.Tədrisin inkişafı və keyfiyyətinin artırılması məqsədiylə tutarlı olmayan qanunların vənormaların düzəldilməsi üçün müvafiq tədbirlərin görülməsinin yollarını araşdırmalıdır.Siyasi, ictimai, iqtisadi vəümumiyyətlə digər hər cür mənfəət məqsədiylə peşəvəzifələrindən sui-istifadə etməkdən qəti surətdə uzaq durmalıdırlar. Qanunlara uyğunformada davranmalı, mənsubu olduqları tədris müəssisənin daxili nizam-intizamqaydalarına əməl etməlidir. Öz həmkarları haqqında yanlış və pis niyyətli fikirlərsəsləndirməməlidirlər. Yuxarıda sadalanan tezislər ümumi mənada müəllimlik peşəsininetik qaydalarını müəyyənləşdirməkdədir.Bu sahədə aparılan araşdırmalar göstərir ki, etik dəyərlərə sahib şəxs və ya qurumlar dahauğurlu fəaliyyət göstərməkdədirlər. Əxlaqi məsuliyyət və etika tezislərindən ibarət olanmüəllimlik peşəsini icra edən həmkarlarımızın bu cür dəyərlərə sahib olmaları tədrismüəssisələrimizin şəffaf, mötəbər və işində uğurlu olmasını təmin edəcəkdir
 
PEŞƏ ETİKASI
Peşə etikası insanların peşə fəaliyyəti ilə əlaqədar aralarındakı münasibətlərin mənəvi xarakterini təmin edən davranış kodeksidir. Bir çox əxlaq normalarının ümumbəşəri xarakter daşımasına baxmayaraq (yəni bu prinsiplərin hər bir insana aid olması, məsələn, bütün fəaliyyətin borc, vicdan, sədaqət prinsipləri, dostluq, yoldaşlıq münasibətləri əsasında qurulması, böyüklərə hörmət etmək, yalan danışmamaq, xəyanət etməmək, ziyan vurmamaq və s.), müxtəlif peşələrlə əlaqədar fəaliyyət növlərinin də özünəməxsus davranış normaları var. İnsanın mənəvi həyatı rəngarəng olduğu üçün bəzən gündəlik həyatda nəinki yüksək mənəvi dəyərlərə, hətta adi əxlaq normalarına da riayət etmək asan olmur. Məsələn, işin xeyri üçün insan yalan danışır, münasibətləri düzəltmək naminə nəyi isə başqasına xəbər verməli olur, həqiqəti üzə çıxarmaq üçün şantaj üsuluna əl atmağa məcbur olur və s. Bəzi peşə sahibləri isə bu problemlərlə daha tez-tez rastlaşdıqları üçün onların işi xüsusi gərginlik tələb edir vəmənəvi prinsipləri həyata keçirmək mürəkkəbləşir. Rəhbər işçinin, müəllimin, həkimin, hüquqşünasın, din xadiminin fəaliyyəti bu qəbildəndir. Məhz peşə etikası müxtəlif peşələrin əxlaq problemləri ilə əlaqədar konkret hadisələri öyrənir, təhlil edir və müəyyən tip peşələrin mürəkkəb və qeyri-adi fəaliyyəti zamanı əxlaqi dəyərlərin gerçəkləşməsinə və həyata keçməsinə kömək edir. Lakin peşə etikası əxlaqi şüura aid yeni prinsip və anlayışlar yaratmır. O, bunları insanın həyat fəaliyyəti ilə bağlı müvafiq sahələrlə uyğunlaşdırır. Beləliklə, peşə əxlaqınıöyrənən peşə etikası əxlaq mədəniyyətinin əsas komponentidir. Peşə əxlaqının prinsip və normaları nisbi müstəqilliyə malik olduğu üçün peşə etikası özü də müstəqildir.Peşə latınca «professio» sözündən olub, mövcudluq mənbəyi sayılan və əmək fəaliyyətinin müəyyən hazırlığa ehtiyacı olan ixtisas, rəsmi məşğuliyyət mənasını verir. Peşə əxlaqının prinsip və normaları cəmiyyətin inkişafının müəyyən mərhələsində yaransa da, dəyişməz deyil. Peşə əxlaqı normaları sivilizasiyanın, əxlaq mədəniyyətinin, insan münasibətlərindəki humanizmin inkişafı ilə bağlı olub əxlaqi tərəqqinin bir forması kimi dənəzərdən keçirilə bilər. Peşələr mövcud olduqca tarixən formalaşmış peşə etikası normaları da yaşayacaq. Bunlar hər kəsi öz çalışdığı sahədə məsuliyyətli olmağa sövq edir. Peşə etikasının bəzi prinsipləri hər bir cəmiyyətin, millətin bu və ya digər prinsipləri ilə uyğun gəlsə də, müəyyən konkret şəraitdə dəyişikliyə məruz qalaraq fərdiləşəbilər. Hər bir peşənin öz ictimai funksiyaları, ictimai məqsəd və vəzifələri var. Bu peşə qruplarının daxilindəinsanların bir-birinə və gerçəkliyə müəyyən münasibətləri yarandığı üçün konkret əxlaq qaydaları və normalarıməhz bununla əlaqədar formalaşır. Peşə etikası ictimai şüur formaları, o cümlədən əxlaqın özü kimi quldarlıq cəmiyyətində ictimai əmək bölgüsünün, peşələrin, spesifik peşə əxlaqının meydana gəlməsi ilə əlaqədar yaranıb. Peşələr hamısı eyni zamanda yaranmadığı üçün peşə qrupları da müxtəlif vaxtlarda formalaşıb. Yeni-yeni peşələrin əmələ gəlməsi insanlar arasında da xüsusi münasibətlər yaradırdı. Əməyin obyektindən, istifadə etdiyi alətdən, metod və üsullarından asılıolaraq insan bənzəri olmayan situasiyalarla rastlaşır ki, bu da müvafiq metod, ritm, hərəkət, psixoloji reaksiya tələb edir. Hər bir peşənin məhz özünəməxsus ziddiyyətləri və bu ziddiyyətlərin dəf edilmə üsulları var ki, burada insanın subyektiv münasibətləri, mənəvi aləmi özünü göstərir. Peşə münasibətləri ilə əlaqədar çoxsaylı situasiyalar içərisində nisbətən tez-tez təsadüf olunanlar həmin peşələrə aid əxlaq normalarının spesifikasını formalaşdırır. İnsanlar öz davrvnışlarını müvafiq situasiyalarda bu normalara uyğun qurmalı olurlar. Bütün bunlar peşə etikası vəpeşə əxlaqı problemlərinin mühüm əhəmiyyətə malik olmasını göstərir. Peşə əxlaqı məsələləri antik dövrdən mövcud olsa da, nə antik filosoflar, nə də onlardan sonrakılar bu problemləri lazımi səviyyədə işıqlandıra bilməmişlər. Hal-hazırda mövcud olan peşələrin sayı 40 minə yaxındır. Bunlardan daha qədim tarixə malik olanlar həkim və müəllim peşələridir.
Həkimlik etikası (tibbi etika) anlayışı e.ə. VI-V əsrlərdən yaranmağa başlayaraq XIX-XX əsrlərədək həkimlik əxlaqı anlayışı ilə sinonim kimi işlənirdi. Bu anlayış tibb işçilərinin gündəlik fəaliyyəti, davranış və hərəkətlərindəki mənəvi dəyərlərini bildirir.
Həkimlik etikası anlayışına həkimin borcu haqqında təlim – həkimlik deontologiyası da daxildir. Həkimlik deontologiyası normaları yalnız həkim və xəstəarasındakı münasibətləri, həkimlik etikası isə həkimin kollektiv, cəmiyyət, dövlət, digər tibb işçiləri iləmünasibətlərini tənzimləyir. İlk elementar, ümumtibbi normalar, həkimlərin qarşısına qoyulan əxlaqi tələblər haqqında yazılar Qədim Misir və Çinə aiddir. Həkimin davranış normalarının nisbətən sistemləşdirilmiş variantıe.ə. VIII-VI əsrlərdə Qədim Hind həkimlərinin təlimlərində verilib. Bu yazılardan məlum olur ki, həkimlər xeyirxah olmalı, xəstəyə ürəyi yanmalı, özünü itirməməli, təmkinli, dözümlü olub xəstəyə atalıq etməli, sağalmağa doğru gedənləri qorumalı, sağlamların dostu olmalı, hamının sağalmasına ümid verməlidirlər. Qədim Hind etikasının başlıca tələbləri bu gün də maraq doğurur: «Təcrübə vaxtı uğur qazanmaq istəyən həkim sağlam, dözümlü, təvazökar, xoşagəlimli olmalı, qısa saqqal saxlamalı, dırnaqları səliqə ilə tutulmuş və təmizlənmiş, geyimi ağ və ətirli olmalı, evdən çıxarkən çəlik və çətir götürməli, qadınlarla zarafat və boşboğazlığa qətiyyən yol verməməli, onlarla bir çarpayıya oturmamalıdır. Həkimin nitqi asta, xoşagələn və həvəsləndirən olmalıdır. Onun təmiz və başqalarını düşünən ürəyi, sakit temperamenti olmalıdır. O daim xeyirxahlığa və müdrikliyə can 51atmalıdır» (102, s.319). Qədim yunan həkimi Hippokratın məşhur «And»ındakı vəsiyyətləri bütün dövrlərdəpopulyar olub. Dahi həkim özünün «Həkim haqqında», «Xoş rəftar haqqında», «Nəsihətlər» əsərlərində həkimlik sənətinin zəngin təcrübəsini ümumiləşdirməklə yanaşı, tibbi etika tarixində ilk dəfə olaraq, həkimlik fəaliyyətinin uzun illər əhəmiyyətini itirməyən əsas əxlaqi prinsip və normalarını elmi cəhətdən formalaşdırmışdır. Onların müəyyən hissəsi bu gün də aktuallığını qoruyub saxlayıb. «Hippokrat and»ının bəzi müddəalarını nəzərdən keçirək: «Hansı evin kandarına ayaq basıramsa, xəstənin xeyrindən başqa heç nə düşünmürəm. ...Mən xəstələrin rejimini onların xeyrinə yönəldərkən öz qüvvə və biliyimi nəzərə alır, hər cür ziyan və ədalətsizlikdən uzaq olmağa çalışıram. Mən heç kimə özünü öldürmək üçün yol və vasitə göstərmərəm» (102, s.319). Tibb fakültələrini bitirənlər üçün Hippokrat andı əsasında müvafiq andiçmə mərasiminin keçirilməsi artıq çoxdandır ki ənənə şəklini almışdır. Orta əsrlərdə həkimlik etikasının əsas prinsipləri bir qədər də inkişaf etdirilir, qədim dövrdə formalaşmışayrı-ayrı müddəaların ümumi cəhətləri konkretləşir, həkimlik sənəti və ləyaqəti barədə aforizmlər geniş yayılmağa başlayır. Orta əsrlərdə həkimlik etikası sahəsində ərəb filosofu, həkim İbn-Sinanın (980-1037) böyük xidmətləri olmuşdur. «Həkimlik elminin qanunları» əsərində xəstəliklərin öyrənilməsi, müalicəsi və qarşısının alınması iləyanaşı xəstənin şəxsiyyətinə münasibət və həkimin özünün əxlaqi simasına olan tələblər də şərh olunmuşdur. Müasir dövrümüzdə tibbi etika və həkimlik əxlaqı normalarının pozulması hallarına heç də az təsadüf olunmur. Saxta dərmanlar hazırlamaq və satmaq, xəstə ilə pis rəftar etmək, ona soyuqqanlı münasibət göstərmək, xəstəyəqarşı bilik və bacarığını əsirgəmək, öz xeyri üçün bahalı firma dərmanları yazmaq, xəstədən rüşvət tələb etmək, eləcə də uşaq alveri və s. buna misaldır. Tibb sənəti laqeydliyi sevmir. Həkimin özünə arxayınlığı, təmkinliyi, işəcan yandırması, diqqətliliyi, xoşniyyətliliyi, optimizmi, qayğıkeşliyi və s. onun nüfuzunu qaldırır, xəstəyə isə ruh yüksəkliyi verir. Həkimdən başqa heç bir sənət sahibi xəstə ilə belə yaxın ünsiyyətdə olmur. Buna görə də həkimlik əxlaqı hətta digərlərinə nümunə ola bilər. Həkim qədər heç bir sənət sahibi insanın bioloji və sosial həyatına beləhərtərəfli və dərindən yanaşmır. Həkimin qarşısındakı yalnız xəstə və onun xəstəlikləri deyil, bütün həyat tərzi, özünəməxsus xarakter və həyəcanları olan insandır. Həm də həkimin insanla görüşü ona məhz bədbəxtlik üz verəndə – yəni insan xəstələnəndə baş verir. Bu vəziyyət həkimin daha diqqətli və qayğıkeş olmasını tələb edir. Həkimin əməyinin əsas çətinliyi ondadır ki, o, digərlərindən fərqli olaraq heç cür, hətta kiçicik səhv və ehtiyatsızlıq edə bilməz. Burada səhlənkarlıq, etinasızlıq, formallıq dözülməzdir. Həkimin işi yalnız diaqnozu düzgün qoymaq deyil, o həm də pasiyentin vəziyyətini başa düşməli, onun iztirablarını azaltmağa çalışmalı, xəstəliklə əlaqədar qorxusunu, çıxardığı nəticə və şübhələrini dağıtmalı, sağalmağa inamını artırmalı, emosional vəziyyətini yüksəltməlidir. Təbabətdə peşə və əxlaqi problemlərin vəhdəti psixoterapiyada özünü göstərir. Hansı xəstəliyi müalicə etməsindən asılı olmayaraq, həkim maddi vasitələrlə yanaşı (dərman, fizioterapiya, tibb alətləri, operativ müalicə, qida rejimi və s.) insanlara həmçinin mənəvi-psixoloji və əxlaqi-etik təsir də göstərir. Psixoterapiya iləhəkimin əxlaqı arasındakı bilavasitə mövcud olan əlaqə onunla şərtlənir ki, psixoterapiya xəstəliklə mübarizəaparmaqdan ötrü xəstənin fiziki və mənəvi qüvvələrini səfərbərliyə almağı bacarmaq üçün tibb işçisinin davranışprinsiplərini formalaşdırır. Çünki xəstəlik prosesi insanı xeyli dəyişə bilər. İnsan fikirli ola bilər, xəstəliyi barədəçox və ciddi düşünər, özünün cəmiyyətdəki rolunu və imkanlarını götür-qoy edər ki, bu da onun ruhdan düşməsinəgətirib çıxarar. Həkim bütün bunları nəzərə alaraq, xəstəyə çox diqqət və qayğı ilə yanaşmalı, əlindən gələn köməyi göstərməklə onu həm fiziki, həm də mənəvi baxımdan həyata qaytarmağa çalışmalıdır. Psixoterapiyanın bu elementləri, demək olar ki, bütün xəstəliklərin müalicə metodlarında mövcuddur. Həkimlik etikasına həkimlik sirri də aiddir. Bu, iki cür olur: 1) xəstə haqqında xəstənin özündən alınan vəya müalicə prosesində üzə çıxan və gizli qalmalı olan məlumat; 2) xəstə haqqında o gizli məlumat ki, onu xəstənin özünə qətiyyən demək olmaz, məsələn, çarəsi olmayan xəstəlik haqqında diaqnoz və s. Bu problem, yəni tibbi sirrin qorunması hələ qədim dövrdən mövcud idi. Feodalizm dövründən başlayaraq isə tibbi sirrin saxlanmasızərurəti bəzi ölkələrin hətta qanunvericilik aktlarında öz əksini tapdı. Həkimlik etikasının peşə kodeksi insanpərvərlik naminə «müqəddəs yalan» danışmağa, diaqnozu «yüngülləşdirməyə» də yol verir. Tibbi etikaya bir sıra başqa problemlər – evtanaziya, süni mayalandırma, klonlaşdırma, orqanların transplantasiyası, koma vəziyyətində uzun müddət həyatın süni surətdə saxlanması və s. də aiddir. Dünənədək fantastik sayılan bu əməliyyatların mümkünlüyü bu gün bir çox ənənəvi norma və təsəvvürlərə yenidən baxmağı, insanın həyatı və ölümü ilə əlaqədar məsuliyyətli qərarlar qəbul etməyi tələb edir ki, bunlar da bir sıra əxlaqi problemlər yaradır. Bu problemlərlə nisbətən yeni sahə olan bioetika məşğul olur. Bioetika XX əsrin 70-ci illərində ABŞ-da daha intensiv inkişaf taparaq tətbiqi etikanın əsas hissələrindən birinə çevrilmişdir. Bioetika terminini ilk dəfə 1971-ci ildə amerikalı V.R.Rotter işlətmişdir. Bioetikanın əsas anlayışlarından olan evtanaziya «gözəl (yüngül, xoş) ölüm» deməkdir. Bu termin can verən insanın ölümünü asanlaşdırmağı, ölməyinə kömək etməyi bildirir. Qədim yunanlar bu terminlə orqanizminin zəiflədiyini və ölümünün yaxınlaşdığını başa düşən insanın vəziyyətini təsvir edirdilər. Həmin söz bugünkü mənada VII əsr ingilis filosofu F. Bekonun dövründən işlənməyə başlayıb. Hələ orta əsrlərdə Avropa dinşünas alimləri müqəddəs Avqustin və Akvianlı Foma bunun əleyhinə çıxaraq söyləyirdilər ki, insanın ölümünə yalnız 52Allah qərar verə bilər. Bu problem XX əsrin 30-cu illərində ABŞ-da və Böyük Britaniyada qalxmışdır. 1938-ci ildəyaradılan Amerika evtanaziya cəmiyyəti evtanaziya aktını insanın həyatına onun dəhşətli fiziki ağrılarının kəsilməsi məqsədilə son qoyulması kimi müəyyən edirdi. Nasist Almaniyasında da «reyxə» xeyir gətirməyənlərdən - xəstələrdən və qocalardan yaxa qurtarmaq mövqeyi tətbiq edilirdi (34, s.6,16,17). Uzun illər gizli saxlanılan vəyalnız müəyyən dairələrdə məlum olan evtanaziyanı məhz bioetika üzə çıxardı. 80-ci illərin sonunda evtanaziya müəyyən məhdudiyyətlərlə bəzi ölkələrdə, məsələn, ABŞ-da, Fransada, Hollandiyada, Belçikada və Niderlandda bu və ya digər şəkildə (həkimin məsləhəti və xəstənin xahişi ilə) leqallaşdı. Lakin bu ölkələrin həkimləri, hüquqşünasları, ilahiyyatçıları və filosofları tez-tez bu leqallaşmanın əleyhinə çıxırlar (34, s.5). Amerika Tibb Assosiasiyası insanın həyatına qəsdən son qoymağın əleyhinə olsa da, bəzi hallarda çarəsiz xəstələrin müalicəsini dayandırmağa icazə verir və bunu dolayı yolla hətta Hippokrat andı ilə də əlaqələndirir. ABŞ-ın Oreqon ştatının «ləyaqətli ölüm haqqında» Aktında tibb işçilərinin köməyilə intihar etməyə (tibbi preparatın öldürücü dozada qəbulu vasitəsilə) icazə verilsə də, könüllü aktiv evtanaziya qadağandır (34, s.18, 19). Evtanaziya ətrafında olan elmi və ictimai diskussiya onun hətta rəsmi surətdə tətbiq olunduğu ölkələrdə də davam edərək öz həllini tapmamışdır. İnsanın asan və ağrısız ölümü soyuqqanlı qətl vasitəsilə də həyata keçə bilər. Bir çox xəstəliklər – şəkər, daltonizm və s. çarəsiz olsalar da, evtanaziya üçün səbəb deyil (34, s.6). Evtanaziya elə xüsusi hadisə iləbağlıdır ki, bu zaman ölüm xəstə üçün ən yaxşı çıxış yolu sayılır. Bəzən insanın sağalmaz xəstəliyi ilə əlaqədar olan dəhşətli ağrıları və ya koma vəziyyəti illərlə davam edir. Bu zaman həkim belə vəziyyətə düçar olan insanın həyatını mümkün qədər uzatmağa çalışmalıdır, yoxsa ona ölməkdə kömək etməlidir? Bunu xəstə özü və ya onun qəyyumu seçə bilərmi? Əgər xəstə müalicədən imtina edərsə, bu, onun bilərəkdən ölümü seçməsi deməkdir. Bütün seçimlər zamanı həkim və xəstə, xəstə və qəyyum (müvafiq qərar verməkdə səlahiyyətli olan yaxın qohum və ya digər şəxs) münasibətlərinin obyektivliyinə diqqət yetirilməlidir. Əgər subyektiv münasibət, düşmənçilik, vərəsəlik qazanmaq məqsədi və s. müşahidə olunarsa, evtanaziyadan söhbət belə gedə bilməz. Evtanaziyanın nəticələri müxtəlif cür qiymətləndirilə bilər. Bu həm «ölməyə imkan yaratmaq», həm də «öldürmək» ola bilər. Bəzi Qərb ölkələrində xəstənin qərarı evtanaziya üçün əsas olur. Bu zaman xəstənin yazılı izahatı aydın, qəti, təzyiqsiz olmalıdır. Xəstə öz qərarını dəfələrlə göstərməli, onun öz xəstəliyi barədəki informasiyası dolğun olmalıdır. İkimənalı ifadələrə yol verilməməlidir. İnsanın doğulması və ölümünün onun arzusu ilə olmadığını təsdiq edən evtanaziya tərəfdarları öz fikirlərini onunla əsaslandırırlar ki, insana doğulduğu vaxt kömək edildiyi kimi, öldüyü vaxt da kömək ola bilər. Bu zaman söhbət ölüm və həyat arasındakı seçimdən yox, ölümün müxtəlif formalarından gedir. Lakin bu zaman ölümün doğrudan da ağrısız olub-olmaması məlum deyil. Çünki əgər insanın şüuru üstündədirsə və o nə baş verdiyini anlayırsa (ona öldürücü narkotik doza verilir və ya onun həyatının qoruyucusu olan sistem söndürülür), həmin anda xəstə stress keçirir (34, s.6-7). Bəs Allahın verdiyi həyata insanın son qoymağa haqqı varmı? Bunu həyata keçirən həkim və ya buna qərar verən şəxs ömrü boyu vicdan əzabıçəkməyəcəkmi?
Pedaqoji etika da humanist aspektlərlə zəngindir.Bu etikada müəyyən normativlər və ənənələr çoxdan vəəsasən kortəbii şəkildə əmələ gəlmişdir. Hələ antik dövrdə müəllimdən savadlı olmaq, uşaqları sevmək, təmkinli olmağı bacarmaq, nə tərifi, nə də cəzanı asanlıqla «paylamamaq», şagirdlərə qarşı diqqətli olmaq, onlara dərsi yaxşı öyrətmək, öz əxlaqına nəzarət etmək, sərxoşluq etməmək (indi bizə qəribə gəlsə də, o dövrdə sərxoşluq genişyayılmışdı) tələb olunurdu. O dövrdə müəllimin mövqeyi ata qədər, bəzən isə atadan da üstün olurdu. Müəllim daim öz mədəni səviyyəsinin yüksəlməsi qeydinə qalmalı, cəmiyyətdəki müstəsna rolunu dərk etməli idi.Çünki pedaqoji etika yalnız müəllim-şagird münasibətlərini deyil, həm də müəllim-müəllim, müəllim-cəmiyyət, müəllimdövlət, müəllim-valideyn münasibətlərini öyrənir.Buna görə də müəllimin nəzakətli, öz yerini bilən, gözəl nitq mədəniyyətinə malik olan, öz fikrini aydın ifadə etməyi bacaran olması vacibdir.M.İ.Kalinin yazırdı ki, «müəllim nəinki öz fənnini yaxşı bilməlidir, həm də onu elə başa salmağı bacarmalıdır ki, şagirdlər o dərsi mənimsəyəbilsinlər» (102, s.330).Bununla yanaşı müəllim səlis nitq qabiliyyətinə, gözəl danışıq tonuna, zəngin dünyagörüşvə leksikona malik olmalı, dərsi başa salarkən əsas, vacib məsələləri vurğulamağı bacarmalıdır.Müəllim üçün vacib olan məsələlərdən biri də uşaqların inamını qazanmaqdır.Pedaqoji prosesdə əsas məqsəd yalnız uşaqların inamını qazanmaq yox, həm də uşağın özünə etibar etməyi bacarmaqdır.Məşhur pedaqoq A.S.Makarenko öz pedaqoji fəaliyyətini həmişə tərbiyəsi ilə məşğul olduğu uşaqların inam və etibarı əsasında qururdu.Belə olduqda uşaq öz şəxsi ləyaqətini dərk edə bilir, onda öz gücünə əminlik hissi yaranır, ona göstərilən etimadı doğruldacağına inanır, özünün yaxşı cəhətlərini nümayiş etdirməyi və özünə tənqidi yanaşmağı öyrənir.N.A.Dobrolyubov yazırdıki, «Müəllimə olan inam itərsə, ya heç olmasa bir balaca laxlayarsa, onun sözü o dəqiqə öz qüvvəsini itirər, tənqid və ya tərifinin əhəmiyyəti olmaz.
                       
                          QONAĞI QARŞILAMA QAYDALARI.
 
Qonaqpərvərlik xalqımızın əxlaqında xüsusi yeri olan bir keyfiyyətdir. Ənqədimzamanlardanbəri Azərbaycan XaLQI qonaqpərvərliyi, qonağa xüsusi dəyər verməsi ilə digər xalqlardan seçilmişdir. Dədə-babalarımız özlərinə ev tikərkən mütləq qonağ nəzərə almış, onun üçün ayrıca otaq nəzərdə tutmuşlar. Evdə qonaq üçün həmişə ehtiyat yorğan-döşək, qab-qacaq, gözlənilmədən gələ biləcək qonağın yeməsi üçün ehtiyat ərzaq tədarük edərdilər.
Bu gün də bu adət yaşamaqdadır. Ən darısqal mənzillərdə belə, otaqlardan biri qonaq üçün bəzədilir. Hər evdə mütləq "qonaq otağı" deyilən bir otaq vardır. ora həmişə diqqətdə saxlanılır ki, istənilən vaxt gələn qonaq üçün səliqə-sahman, rahatçılıq olsun. Kənd yerlərində gözlənilmədən gələn qonaq üçün toyuq-cücə bəslənilir. Maddi imkanı olanlar isə bu məqsədlə qoyun-quzu bəsləyirlər. Hamı qonağı layiqincə qarşılayıb, yola salmağıözünə borc bilir. Bu, xalqımızın dədə-baba qanunudur.
Qonaqnədir, kimlərəqonaqdeyilir?
Qonaq sığınma, qorunma kimi xüsusi şəfqət və mərhəmətə ehtiyacı olan adama deyildiyi kimi, həm də hər hansı bir səbəbə görə başqasını ziyarət edənlərə də deyilir.
Əxlaqımıza görə bu sadalanan halların hər hansı birində kiminsə qapısını qonaq açmışdırsa, ev shibi maddi çətinlik qarşısında qalmış olsa belə, ona lazımi qonaqpərvərlik göstərməyə borcludur. 
Bəs əxlaqımıza görə qonağı qarşılamaqda, ona qulluq etməkdə və yola salmaqda hansı qayda-qanunlar vardır və onlar necə yerinə yetirilməlidir? Gəlin, qonaq qarşılamaq, qulluğunda durmaq, yola salmaq kimi mərhələlərdə bəzi etiket normalarını bir-bir nəzərdən keçirək. O zaman əxlaqımızın gözəlliyi və böyüklüyünü bir daha dərk etmiş olacağıq.
Ev sahibinin öz geyim-keciminə diqqət verməsi.
Mənəviyyatımızın ilkin əmrlərindən birinin təmizlik olmasını bilirsiniz. Buna görə də qonaq qarşılayarkən təmiz, səliqəli, zövqlə geyinmək dədə-babadan qalma adətimizdir. Əxlaqımız evə qonaq gəldikdə ev əhlinin təzə, təmiz, səliqəli geyinməsini vacib sayır. bu, həm də qapına gələn qonağa sevindiyini ifadə edir.
Gülərüzlə qarşılamaq və qəbul etmək
Qonağı gülərüzlə, məmnunluqla qəbul etmək ona göstəriləcək qonaqpərvərliyin ilkin əlamətidir. Qonağın salamını gözəl şəkildə, gülərüzlə almaq da əxlaqımızın əmridir. Nahaq yerə demirlər ki, qonağı gülərüz qarşılayıb salamını gözəl şəkildə almaq qonaqpərvərliyin yarısıdır. El arasında birisinin qonaq getdiyi yerdən gec gəlməsini zarafatla "Niyə gecikdin, yoxsa salamını ucadan almışdılar?" - deyərək qeyd etmək də bu fikri sübut edir. Deməli, qonağı gözəl qarşılamaq, salamını alıb "xoş gəlmisən" demək, sevinc içərisində evə dəvət etmək qonağı qarşılayanların əxlaqının gözəlliyindən xəbər verir.
Qonağı bir müddət təkbaşına buraxmaq
Qonağı gözəl qarşılayıb istirahət edəcəyi yerə (otağa) apardıqdan sonra uyğun bir şəkildəonlardan ayrılıb, bir müddət təkbaşına buraxmaq İlahi əxlaqın uyğun gördüyü davranışdır. Çünki yol gəlmiş, xüsusilə də uzaqdan gəlmiş qonaqlar bir az rahat olmaq, özlərini, st-başlarını səliqəyə salmaq istəyər, lakin bunu ev sahibinin yanında etməkdən utanarlar. Qonağı evə girən kimi uzun-uzadı söhbətə tutmaq, onlara dərhal yemək gətirmək, yorğunluqlarını nəzərə almamaq doğru deyildir. Qonaqlara yuyuna biləcəkləri yer göstərilməli, onların özlərini sərbəst hiss etmələri qayğısına qalınmalıdır. Bununla yanaşı qonağı uzun müddət təkbaşına buraxmaq da ədəbdən deyildir. Qonaqqəbuledənadamçoxhəssasolmalıdır.
Yemək hazırlamaq
Əgər qonağın gələcəyi əvvəlcədən bəllidirsə, yemək öncə hazırlanmalıdır, yox, qonaq qəflətən gəlmişdirsə, təlaşa düşmək, hy-küy salmaq, qab-qacağı bir-birinə vurmaq lazım deyil. Yeməknəqədərgizli və səs-küysüz hazırlansa, bir o qədər münasib olar, qonağı narahat etməz, utandırmaz. Əxlaqımız qonaq qarşılayarkən yalnız hazır yeməyi gətirməkdə gecikməməyi tövsiyə edir.
Yemək hazırlayarkən ehtiramlı davranışlardan biri evdə olanın ən gözəlini hazırlamaqdır, yoxsa mümkün olmayan şeylər üçün ora-bura qaçmaq şərt deyildir.
Qeyd etmək lazımdır ki, şəhərdə yaşayanlar üçün dükan-bazara getmədən yemək hazırlamaq mümkün olmaya bilər. Bu zaman gördüyü işi nmayişkəranə kimi diqqətəçatdırmaq ədəbsizlik olar. Nəzərə almaq lazımdır ki, qonağa yemək yedirmədən, əgər bundan imtina edirsə, meyvə, çay təklif etmədən yola salmaq mənəviyyatımıza uyğun deyildir.
Yemək təqdim etməyin ədəbi
Qonaqlara yemək, imkan daxilində, ayrıca yemək otağında təqdim edilir. Əgər qonaqlar evin ayrı mərtəbəsində, yaxud qonaq üçün ayrılmış xüsusi evdə yerləşdirilmişlərsə, bu zaman yeməyi oraya aparmaq lazımdır. Yemək əsnasında onlarla xoş söhbət etmək məsləhətdir, lakin bu zaman da uzun-uzadı, qonağı maraqlandırmayan, bezdirən söhbətlərə yol vermək olmaz. Uşaqlar bir qayda olaraq öz yaşıdları, balacalarla söhbət edərlər. Bu zaman onlar ucadan danışıb-gülməməyə diqqət yetirməli, bu hərəkətləri ilə böyükləri narahat etməməli, onların diqqətini yayındırmamalıdırlar. Onlardan söz soruşmadıqları halda söhbətə qarışmaq, böyüklərin sözlərinəəlavələr etmək, sözlərinə düzəlişlər vermək kimi hərəkətlər ədəbsizlik olar.
Qonağa yeməyi başlamağa təklif etmək lazımdır, lakin çox təklif etmək, yeməsi üçün and içmək qətiyyən uyğun deyildir. "Mən ölüm, bunu da ye", "Sən Allah, bundan da götür" şəklində iltifat əxlaqımıza uyğun deyildir. Qonağa bir təklifi ən çox üç dəfə etmək münasibdir. Çalışmaq lazımdır ki, qonaq yeməyi özü götürsün. Onun boşqabına ev sahibinin yemək qoyması qonağı narahat edər. Uşaq və gənclər öz yaşıdlarına vəözlərindən yaşca kiçiklərə qulluq göstərməlidirlər. 
Qonağın yeyib-yemədiyinə diqqət etmək lazımdır, lakin ev adamının qonağın ağzına baxması, tez-tez boşqabına, ağzına apardığı tikəyə baxmasıədəbsizlikdir.
Qonaqların yola salınması
Qonaqları qarşılayanda gülərüz olduğunuz kimi, yola salanda da gülərüz olun, təkrar qonaq gəlmələrindən məmnun olacağınızı səmimi qəlbdən söyləyin. Bu, qonağı məmnun edər. Qonağı qapıyadək yola salmaq, əgər yol qaranlıq və qonaq yola nabələddirsə, yoluna işıq tutmaq, yaxud da münasib yerədək yola salmaq əxlaqın gözəlliyinin əlamətidir.
Eviniz həmişə qonaqlı-qaralı, ruzi-bərəkətli olsun!
 
Vətəndaş cəmiyyətində etiket qaydaları
 
Etiket fransız sözü olub- davranış qaydaları deməkdir. Ona cəmiyyətdə qəbul edilmiş ədəb və nəzakət qaydaları daxildir. Bir- birinə hörmət etmədən, özünə müəyyən qadağalar qoymadan yaşamaq mümkün olmadığı qədər, bu normalara riayət etmədən heç bir siyasi, iqtisadi, mədəni münasibətlər də yaratmaq mümkünsüzdür.  Etiket sözü -  etika sözü ilə eyni kökdən olub,  jestin gözəlliyi və başqa insanlara qarşı hörmət münasibətinə əsaslanaraq,  ümumi qəbul olunmuş davranış qaydalarını özündə əks etdirir.  Etiket - insanın cəmiyyət arasında davranış norma və qaydalarıdır.  Etiket banisi İngiltərə və Fransadır.  Sonra isə əxlaq qaydaları İtaliyada yarandı. 
 Etiketin bir neçə növləri vardır:
- Dövlət etiketi
- Diplomatik etiket
- Hərbi etiket
- Dini etiket
- Ümumvətəndaş etiketi
Ümumvətəndaş etiketi də öz növbəsində:
- İşgüzar və qeyri-  işgüzar
- Mərasim
- Masaarxası
- Söhbət(Ünsiyyət) etiketlərinə bölünür
Etiketin ümumi qaydalarına aşağıdakıları daxil edirlər:
* İlk öncə xoş niyyətli olmaq lazımdır. 
* Klassik qızıl qaydanı yaddan çıxarmaq olmaz: “Özünə rəva bilmədiyini başqasına rəva bilmə!”
* Nəzakətli olmaq əsil vikipediyaçının keyfiyyət nişanıdır.  Bunu yaddan çıxarmayın! Yaddan çıxarmayın ki,  yazılı ünsiyyətdə sərhədi keçmək şifahi ünsiyyətdəkinə nisbətən xeyli asandır.
* Bütün danışıqlarınızı imzalamağı unutmayın.  Sözlərinizin arxasında durun.
* Konsensusa doğru fəaliyyət göstərin,  destruktiv olmayın.
* Diqqətinizi şəxslərə deyil,  məzmuna yönəldin.
* Sualları qulaqardına vurmayın,  kar-kor oyunu oynamayın,  müraciətləri cavabsız qoymayın.
* Yanlışlarınızı etiraf etməyi bacarın,  səhvlərinizi qəbul edin! Üzr istəməkdən heç zaman çəkinməyin.
* Öz qüsurlarınızı nəzarətdə saxlayın! Qərəzinizi və qəzəbinizi cilovlayın!
* Bağışlayın və unudun!
* Tərifləməkdən usanmayın.  Uğurlu istifadəçilərə daim öz təşəkkürünüzü çatdırın.  Mükafatlar və ulduzlar verməkdən çəkinməyin!
* Mübahisələri başlayan heç vaxt siz olmayın və başlamasına da imkan yaratmayın. Barışıqlara və vasitəçiliklərə əl atın.  Başqalarının mübahisələrində vasitəçi olun.
* “Çıxın gedin!” Əgər mübahisənin nəticəsi sizi qane etmirsə və bir şey dəyişə bilmirsinizsə, başqa məqalələrin redaktəsi ilə məşğul olun,  mübahisəli məqalələri oxumayın.  Hirsiniz soyuyanda və arqumentləriniz doğru olanda geri dönərsiniz.
* Geri çevirmələrdən uzaq olun və üç dəfə geri çevirmə qaydasına bağlı qalın.  Redaktə savaşlarından kənarda qalın.
* İnsanlara şəxsi hücumlar,  əsassız ittihamlar etməyin,  təhqirə keçməyin,  qisas almayın,  istifadəçiləri damğalamayın (faşist,  irqçi və s. ),  onları kiçiltməyin,  ələ salmayın.
Oturub-durma etiket qaydalarına görə insan çox yüngül yeriyib tələsməməlidir : bu,  yüngüllük və yelbəlinliyə dəlalət edər, çox ağır yeriyib ləngiməməlidir - bu,  kəsalət və tənbəlliyə dəlalət edir. Təkəbbürlü adamlar kimi özünü çəkə-çəkə yeriməməli, arvadlar və ədabazlar kimi özünü burcuda-burcuda irəliləməməli, əllərini yanına sıxmamalı və yellənə-yellənə getməməlidir. Bütün hallarda həddi gözləməlidir. Yeriyəndə, çox o yana-bu yana baxmamalıdır, bu ,  gözüaydınlıq -  huşu yerində olmayanların işidir: həmişə başını aşağı salmamalıdır, bu qəmli-kədərli və fikri yerində olmayanların işidir.
Minməkdə də orta həddi gözləmək lazımdır. Oturmaqda belə edilməməlidir - ayağını uzatmamalı, ayaqlarını bir-birinin üzərinə aşırmamalı, dizi üstə oturmamalı. Başını dizi üstə qoymamalı, əlini dayamamalı,  bu ,  qəm və kədər əlamətidir. Boynunu yana əyməməli, saçı və bədənin başqa üzvü ilə oynamamalı, barmağını ağıza-burnuna soxmamalı, barmaqlarını və bədəninin başqa üzvlərini şaqqıldatmamalıdır.
Bərkdən əsnəməməli, camaatın qabağından uzanmamalı, adamların yanında burnunun zibilini yerə atmamalı, eləcə də, tüpürməməli; çox ehtiyac olduqda, elə etməlidir ki, camaat səsini eşitməsin, boş əli, ətəyi, qolu ilə ağız-burnunu silməməli, çox tüpürməyi adət etməməlidir. Bir məclisə getdikdə öz yerini bilməli, nə yuxarı , nə də aşağıda oturmamalıdır. Oturan adamın ən böyüyü odursa, harada gəlsə otura bilər, harada otursa ,  ora məclisin başı hesab edilər. Qərib isə öz yerində oturmasa, başa düşdükdə öz yerinə keçməli, öz yerini tutulmuş görsə, hay- küy qaldırmadan, ürəyinə bir şey salmadan, üsulluca məclisi tərk etməlidir.
Camaat arasında əlindən və üzündən başqa heç yeri açıq olmamalı, böyüklərinin yanında ayağı yalın, dizi cırmaqlı gəzməməli, heç yerdə istər təklikdə, istərsə cütlükdə dizdən göbəyə qədər bədəni açıq görünməməlidir.
Bir adamın hüzurunda yuxulamamalı, dalı üstə də yatmamalı, xüsusilə, xoruldayan olsa; çünki dalı üstə yatmaq xorultunun səsini artırır. Camaat arasında yuxu güc gəlsə, durub gəzməli, mümkün deyilsə, bir şey haqqında fikirləşməklə yuxuya qalib gəlməli, mürgüləməməlidir. Əgər camaat içərisində olsa və hamı yatsa, onlara qoşulmalı,  ya oradan çıxmalı, yatanlar içində tək oyaq qalmamalı, ümumiyyətlə, elə etməli ki, camaatın zəhmətinə və nifrətinə səbəb olmayasan. Heç bir məclisdə heç kəsə yük olmamalıdır.
Hər şeydən əvvəl, uşaqlara yaşlarına, maraqlarına və əqli inkişafına uyğun hədiyyə verilməlidir.  Hədiyyə tərbiyəvi funksiya daşıyır.  Balaca uşağa hədiyyə  seçmək daha asandır.  Oyuncaqlardan başqa şəkilli kitablar, rəsm üçün ləvazimatlar - karandaşlar,  rənglər,  plastilin və s.  hədiyyə etmək olar.  Bir az böyük  yaşda olan uşaqlara müxtəlif oyunlar,  bəzi qabiliyyətlərinin inkişafına yönəldilmiş kitablar  hədiyyə etmək olar.  Getdikləri dərnəklərdə və məşğələlərdə məşğuliyyətlər üçün lazım olan əşyalar hədiyyə etmək daha  münasib olar. 
İşgüzar hədiyyələr kontakt qurulması və xoş atmosferin yaradılması məqsədi ilə edilir. Həmin insana qarşı olan  xoş münasibətinizi göstərmək üsullarından biridir.
 İş etiketi tələblərinə əsasən,  birinci görüş vaxtı əvvəlcə hədiyyələr sahiblər tərəfindən edilir.  Əgər sizin firmanıza xarici partnyorlar gəlibsə,  onda hörmət əlaməti  olaraq onlara  sadə suvenirlər təqdim etmək olar. Sonrakı əməkdaşlıq dövründə hər iki tərəfdən hədiyyələr gözlənilir.
 Biznes- hədiyyə ucuz olmalıdır.  Hətta əgər siz müvəffəqiyyətli firmada işləyirsinizsə,  nə qonağa,  nə də iş yoldaşına bahalı hədiyyələr vermək olmaz.  Əks-təqdirdə, öz hədiyyənizlə siz onları pis vəziyyətə qoyacaqsınız.
Daha əlamətdar günlərdə - ad günü,  8 Mart,  təqaüdə çıxmaq münasibətilə saat,  portfel,  qovluq,  alışqan və s.  hədiyyə etmək olar.
 Biznes- hədiyyələrə şlyapalar,  köynəklər,  corablar və s.  aid etmək olmaz.  Qalstuklar,  şərflər və örpəklər istisna təşkil edir.
 Hədiyyə seçiminə ciddi yanaşmaq lazımdır.  İnsanın maraqlarını, zövqünü  nəzərə almaq lazımdır.  Hədiyyə onun məşğuliyyət və işinə uyğun olmalıdır.
Süfrə mədəniyyəti haqqında aşağıdakıları demək olar:
Hər birimiz cəmiyyətdə özümüzü aparmaq mədəniyyətinə riayət etməliyik.  Onlardan biri də süfrə mədəniyyətidir.  İlk baxışda bizə sadə görünsə də, stol arxasında necə davranmağı,  yemək qaydasını,  əllərimizi hara qoymağı,  xoşlamadığımız yemək gətirələrsə, necə münasibət bəsləməyi, bizə elə gəlir ki,  bilirik.  Amma müxtəlif məclislərdə iştirak edən zaman səhvlərə yol verildikcə,  anlayırıq ki,  bu kimi qaydaları bilmirik.  Stol arxasında özünü aparmaq bacarığı,  təmkinlə yemək qaydası insanın ümumi mədəni səviyyəsini göstərir. Bunları bilmək üçün aşağıdakılara diqqət edək. 
Əvvəl oturuşumuza fikir verməliyik.  Stulun arxasına az söykənərək düz oturmaq,  stulu stola çox yaxın çəkməmək lazımdır.  Stolun arxasında əyləşən zaman əllərimizi yaxşısı budur ki,  əllərimizi, dizlərimizin üstünə qoyaq.  Yemək prosesində bütün hallarda dirsəkləri stola qoymaq məsləhət deyil.  Çünki geniş açılmış qollarımız sizinlə yanaşı, əyləşənlərə mane ola bilər.  Digər məsələlərdən biri də,  yeməyə nə vaxt başlamaqdır. Məclisdəkilərə yemək paylanandan sonra,  əvvəlcə ev sahibəsi yeməyə başlayır,  bununla göstərir ki,  digər qonaqlar da yeməyə başlaya bilərlər.  Əgər məclisdə qonaq çoxdursa,  hamıya xidmət edilməsini gözləmək vacib deyil.  Bu zaman xörək soyuyub,  öz keyfiyyətini itirə bilər.  Buna görə də 3- 4 nəfərə xidmət göstəriləndən sonra ev sahibəsi onları yeməyə dəvət edir.  Müəyyən səbəbdən ev sahibəsi belə etmirsə,  siz 5- 6 adama xidmət edildiyini görüb yeməyə başlasanız səhv olmaz.  Lakin etiket bunu ev sahibəsi və yanınızda əyləşən qadınlar yeməyə başlayandan sonra etməyə icazə verir.  Yeməyi ev sahibinin sağında əyləşmiş qadından başlayaraq paylayırlar.  Yemək sol tərəfdən,  duru xörək və içki sağ tərəfdən verilir.  Ola bilər ki,  əvvəllər heç vaxt dadına baxmadığınız xörək verilsin.  Bu zaman baxın görün ev sahibəsi nə cür yeyir.  Bu xörəyin nədən bişirildiyini və onu yemək qaydasını ev sahibəsindən soruşsanız, etiket pozulmaz.
 
 
         Şəxsiyyətlərarasımünasibətlər
Qruplarda şəxsiyyətlərarası münasibətlər haqqında. Qruplarda insanlar birgə yaşayıb və fəaliyyət göstərmələrinə görə onların arasında istər-istəməz qarşılıqlı münasibətlər özünü göstərir. Bu cür mənasibətlər sosial psixologiyadaşəxsiyyətlərarası münasibətlər adlandırılır. Şəxsiyyətlərarası münasibətlər birgə fəaliyyət vəünsiyyət prosesində insanlar arasında təzahür edən subyektiv qarşılıqlı təəssüratdan ibarətdir. Şəxsiyyətlərarası münasibətlər fərdlərin bir-birini qavramasışəraitində mümkün olur. Şəxsiyyətlararası münasibətlər insanların bir-birində qavradığı və qiymətləndirdiyi ustanovka, meyl, gözləmə, stereotiplər və s. sistemindən ibarətdir. Qavrayış zamanı hər şeydən əvvəl qavranılan adamın anatomik, funksional və sosial keyfiyyətlərinin müəyyən məcmuu əks etdirilir. Bu keyfiyyətlər vəhdətdə olsalar da inikas prosesində birinci yerə sosial cəhətlər keçir. Başqasına rast gəldikdə birinci növbədə« O kimdir?» sualı meydana gəlir. Bu sual hər şeydən əvvəl fərdin sosial mövqeyini müəyyənləşdirir. 
Bununla yanaşı olaraq qeyd etmək lazımdır ki, şəxsiyyətlərarası münasibətlərdə subyektiv, psixoloji amillər həll edildiyindən həmin amillər münasibətlər sistemindəözünəməxsus iz buraxır. Məhz buna görə də hər bir şəxs qarşılıqlı münasibətdə olduğu adamın subyektiv mövqeyini öyrənməyəçalışır.  Bu proses müxtəlif rabitə, yol və vasitələrin köməyi ilə həyata keçirilir. Bu vasitələrin köməyi ilə münasibət saxlanılan şəxsin kim olduğu, onun rəğbət və yaxud əks hisslərləətrafdakılara münasibəti, ictimai imkanları və s. aşkara çıxarılır. 
Keçmiş nəsillər insan münasibətləri haqqında tədricən zəngin məlumat toplamış və«sosial sxem» yaratmışlar.
«Sosial sxem» müəyyən vəzifəni həyata keçirmək üçün şablondan ibarətdir. Hər bir insanın ancaq ona məxsus həyat yolu olsa da, davranış normalarına xas olan üslubda hərəkət etsə də«sosial sxemlərin» insan həyatında və xüsusiləşəxsiyyətlərarası münasibətlərdə rolu böyükdür. İnsan nəinki «sosial sxem»əsasında öz davranışını təşkil edir, o, eyni zamanda başqalarını bu etalonlar əsasında qavrayır. Etalonlar ictimai həyatda tarixilik səciyyəsi daşıdığından tarixən dəyişir. İnsanın davranışüslubu, onun nitqi, geyimi və s. bu sxemə uyğun olaraq «zamanın tələbləri» səviyyəsinə uyğunlaşdırılır. 
Məlum olduğu kimi, davranış etalonu tədricən yaranmaqla tez- tez dəyişir. Bu dəyişmələr fərdin daxil olmaq istədiyi qrupların təsiri ilə baş verir. Müxtəlif qruplarda müxtəlif hadisələrləəlaqədar olan etalon çoxluğu mövcuddur. Etalon seçilməsinə qrupun təsirindən əlavə fərdin yaş xüsusiyyətlərinin və onun mənsubiyyətinin də təsiri vardır.
Qruplarda şəxsiyyətlərarası münasibətlərin səviyyələri.  Qrup daxilində mövcud olan şəxsiyyətlərarası münasibətləri bilmədən onu idarə etmək mümkün deyildir. Məlum olduğu kimi, şəxsiyyətlərarası münasibətlər sosial qrupun ümumi fəaliyyəti əsasında yaranan çoxcəhətli rabitə və münasibətlər sistemindən ibarətdir. Şəxsiyyətlərarası münasibətlər mürəkkəb vəçoxsəviyyəli quruluşa malikdir. Bunlardan birincisi, ilk növbədə«gözəçarpanı» vasitəsiz asılılıq səviyyəsidir. Buraya fərdlərin emosional xoşagəlimliliyi, qrup uyğunluğu, ünsiyyətlilik və həmrəylik və s. vasitəli asılılıq səviyyəsi daxildir. 
İkinci, daha əsaslı səviyyə vasitəli asılılıq səviyyəsi olub şəxsiyyətlərarası münasibətlərin məcmuunu təşkil edir.Bu səviyyəyə fərdin kollektivçilik psixologiyasının dərəcəsi, qrup həmrəyliyi, iştirakçıların öz davranış etalonlarını kollektivin etalonlarına uyğunlaşdırmaq meylləri, kollektivdə sosial sxemlər  və onların iştirakçılar tərəfindən qavranılması və s. daxildir. 
Üçüncü səviyyəni qrupun istehsalat, təlim və yaxud ictimai vəzifələri səviyyəsinin məcmuu təşkil edir. Buraya qrupun yerinə yetirdiyi vəzifəyə hazırlığı, işgüzarlığı, başqa qruplarla rabitə münasibətləri və s. daxildir.



Psixoloji iqlim qruplarda şəxsiyyətlərarası münasibətlərin mühüm göstəricisi kimi. Qruplarda şəxsiyyətlərarası münasibətlərin necə olduğunu burada sosial-psixoloji iqlimin necə olmasından görmək mümkündür. Psixoloji iqlim sosial qrupun əsas əhvalını müəyyənləşdirən şəxsiyyətlərarası mü­na­sibətlər sistemindən ibarətdir. Başqa sözlə sosial-psixoloji iqlim qrupda, kollektivdə mövcud olan psixoloji vəziyyətdir. Qrupun qarşısına qoyulmuş vəzifənin səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi üçün normal sosial-psixoloji iqlimin yaradılmasının əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Ümumiyyətlə qrup və kollektivlərdə psixoloji iqlim müsbət (pozitiv) və mənfi (neqativ) xarakter daşıya bilir. Bunların hər biri isəözünəməxsus qarşılıqlı münasibətlərdə təzahür edir. 
Qrupda müsbət psixoloji iqlimin yaradılmasıüçün fəaliyyət növündən asılı  olan davranış etalonu yaradılmasının və onun qrup daxilində etalona çevrilməsinin əhəmiyyəti olduqca böyükdür. 
Səmərəli sosial-psixoloji iqlimin yaradılmasıüçün qrup və kollektiv iştirakçıları arasında uyğunluq, uyuşmanın olması da zəruridir. Bu barədəəvvəlki bölmədə qeyd etdiklərimiz həmin fikri bir daha təsdiq edir. 
Sosial-psixoloji iqlimin xarakteri bütövlükdə qrupun inkişaf səviyyəsindən, yetkinliyindən də asılıdır. Adətən, qrupdakı sosial-psixoloji iqlimlə qrup üzvlərinin birgə fəaliyyətinin səmərəliliyi arasında birbaşa müsbət əlaqə mövcud olur. Əvvəlki bölmədə qeyd olunanlardan aydın olduğu kimi, qruplarda psixoloji iqlim qrupa rəhbərlik üslubundan da asılı olur.Adətən, demokratik rəhbərlik üslubu üstünlük təşkil edən qruplarda daima müsbət psixoloji iqlim hökm sürür. 
Ümumiyyətlə,  şəxsiyyətlərarası münasibətlər   rənga-
rəng müsbət hisslərlə bağlıdırsa, sosial qrupda yaranan psixoloji iqlim işgüzarlığın, təşəbbüskarlığın inkişaf etməsinə səbəb olur. 
Şəxsiyyətlərarası münasibətlərin növləri. Sosial psixologiyada şəxsiyyətlərarası münasibətlərin müxtəlif növlərini qeyd edirlər: rəsmi, qeyri rəsmi, şəxsi, işgüzar və s. 
Rəsmi münasibətlər rəsmi sənədlərə, normalara uyğun həyata keçirilən şəxsiyyətlərarası münasibətdir. Bu cür mü­nasibətlər rəhbərlə tabe olanlar arasında baş verir. Bu cür qarşılıqlı münasibətlər əvvəlcədən qrupun statusunda öz əksini tapır. Burada qarşılıqlı münasibətin gedişi rəsmi şəkildə həyata keçirilir. Nə rəhbər, nə də tabe olan adam qarşılıqlı münasibətin tələblərindən kənara çıxmır. Hər kəs öz səlahiyyəti çərçivəsində hərəkət edir. 
Qeyri-rəsmi münasibətlər isə  insanların bir-birinə olan şəxsi münasibətlərinəəsaslanır. Ona görə də bu cür münasibətlər subyektiv xarakter daşımaqla insanların bir-birlərinə olan simpatiyası, antipatiyasında və s. ifadə olunur. Ona görə dəçox zaman bu cür qarşılıqlı münasibətləri şəxsi münasibətlər adlandırırlar. Bu cür qarşılıqlı münasibətlər «simpatiya» zəminindəəmələ gəlir və qarşılıqlışəkildə inkişaf edir.
Şəxsi qarşılıqlı münasibətlərin sosial psixologiyada aşağıdakı tiplərini fərqləndirirlər: tanışlıq, yoldaşlıq, dostluq, ər-arvad (N.N.Obozov, Ə.S.Bayra­mov, Ə.Ə.Əlizadə). Mü­təxəssislərin fikrincəşəxsi qarşılıqlımünasibətlərin kökü insanların hisslər aləmi ilə baglıdır və emosional amillər zəminində formalaşır. 
Ən genişşəxsi qarşılıqlı münasibət forması tanışlıqdır. Bu cür qarşılıqlı münasibət özünün üçəsas səciyyəsi ilə fərqlənir: «üzdən tanıyırsan»; «salamlaşırsan» (yalnız qarşılıqlı tanıma zamanı); «salamlaşır vəümumi mövzularda söhbət edirsən». Bu cür tanışlıq zamanışəxsiyyətlərarası hisslər əsaslı rol oynamır.   
Yoldaşlıq qarşılıqlı münasibətləri işgüzar təmasa əsaslanır. Bu zaman birgə fəaliyyətin məqsədi, vasitə və nəticələri əlaqələrin saxlanması, vəzifə bölgüsü ilə müəyyənləşir. 
Dostluq qarşılıqlı münasibətlərinə gəldikdə insanlar arasındakı bu cür münasibət qarşılıqlı bağlılığa, mənəvi yaxınlığa, maraqların eyniliyinə və s. əsaslanır. Ə.S.Bayramov vəƏ.Ə.Əlizadənin qeyd etdikləri kimi, şəxsi qarşılıqlı münasibətlərin hər bir tipi psixoloji məsafə ilə xarakterizə olunur. Ər-arvad münasibətləri onların arasındakı psixoloji məsafənin xarakterinə görə intim, dostluq münasibətləri, şəxsi, yoldaşlıq və tanışlıq münasibətləri isə sosial münasibətlər kimi formalaşırlar. 
Şəxsiyyətlərarası münasibətlərin növlərindən birinin də işgüzar müna­sibət olduğunu qeyd etdik. Bu cür qarşılıqlı münasibətlər işgüzar əlaqələrin həyata keçirilməsi prosesində baş verir və insanların birgə fəaliyyətinin səmərəliliyinəöz təsirini göstərir. 
Sosial psixoloqlar (A.V.Petrovski) qrupların inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq dörd növünü: diffuz, assosiasiya, korporasiya, kollektiv qruplar və onlarda  qarşılıqlı mynasibətlərin xarakterini vermiş və bunu aşağıdakışəkildə səciyyələndirmişlər: 
1. Diffuz qrupda şəxsiyyətlərarası münasibətlər mövcuddur. lakin onlar qrup fəaliyyətinin məzmunu vasitəsilə ifadə olunmur. 
2. Assosiasiyada şəxsiyyətlərarası münasibətlər qrup fəaliyyətinin hər kəs üçün şəxsiyyət baxımından əhəmiyyətli olan məzmunu vasitəsi ilə ifadə olunur.
3. Korporasiyada şəxsiyyətlərarası münasibətlər qrup fəaliyyətinin şəxsiyyət baxımından əhəmiyyətli, lakin ustanovkalarına görə cəmiyyətə zidd məzmunu vasitəsilə ifadə olunur. 
4. Kollektivdəşəxsiyyətlərarası münasibətlər qrup fəaliyyətinin şəxsiyyət baxımından əhəmiyyətli və ictimai cəhətdən qiymətli məzmunu vasitəsilə ifadə olunur.
 
ƏDƏBİYYAT
M.M.Ağakərimov "Otel"
M.M.Ağakərimov,H.B.Soltanova "Mehmanxana təsərrüfatı"
S.Yeganlı  "Turizm"
 
 
 
       
Copyright © 2013, Mingəçevir Turizm Kolleci