ƏSAS SƏHİFƏ        XƏBƏRLƏR        FOTO QALEREYA        HAQQIMIZDA        ƏLAQƏ

FAYDALI  KEÇİDLƏR
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.mct.gov.az
Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının rəsmi veb saytı
http://www.tqdk.gov.az
Azərbaycan Respublikasının rəsmi portalı
http://www.azerbaijan.az
Elektron Hökumət portalı
http://www.e-gov.az
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.edu.gov.az
Azərbaycanın virtual xəritəsi
http://www.gomap.az





Mehmanxanada inzibati təsərüfat işinin təşkili- Elşad Səmədov

                                                                                                                 Səmədov Elşad        
                                    KADRLAR  ŞÖBƏSİ(Human Resources)      
 
Hər bir otelin müvəffəqiylə işləməsi,orada çalışan işçilərdən çox asılıdır.mehmanxana biznesinin gəlirlə işləməsində personal mühüm rol oynayır.Kadrllar şöbəsinin əsas vəzifəsi,mehmanxanaya ixtisaslı,səriştəli və peşəkar işçiləri cəəlb etməlidir.Kadrlar şöbəsi oteli yüksək səviyyədə işçilərlə təmin etməklə,onların karyerasını planlaşdırır,istehsal fəaliyyətini qiymətləndirir və əmək haqqlarını artırır.
Kadrkar  şöbəsinin əsas vəzifəələri aşağıdakılardır:
·       Personal ilə əmək münasibətlərini qurur və onları idarə edir;
·       Kadrlar şöbəsi əmək münasibətlərini qurur və onları idarə edir;
·       Kadrlar şöbəsi əmək bazarını mütəmadi şəkildə öyrənilir;
·       Kadrlar şöbəsi əməkdaşların karyera planlaşdırmasını həyata keçirir;
·       İşçiləri seçir,işə qəbul edir,yerləşdirir və onların sənədlərini rəsmiləşdirir;
·       İşçiləri attestasiyadan keçirilməli,onların hazırlanması və yenidən təkmiləşdirilməsi üçün yeni metodlardan istifadə etməlidir;
·       Əmək haqqına aid işi təşkil edir;
·       Kadrlar  şöbəsi daim menecer və şöbə müdirləri ilə əməkdaşlıq edir;
·       Kadrlar şöbəsinin məsul işçiləri kadrların seçimində məsuliyyət daşıyır;
Son  zamanlar bir çox ölkələrdə otel biznesində çalışan kadrlar şöbəsinin fəaliyyətinə daha çox diqqət verilir.Məhz oteldə qonaqlara xidmət göstərən kadrlar,istehsalat prosesində əsas rol oynayırlar və yüksək xidmət standartlarına uyğun olmalıdır.
Kadrlar şöbəsinin strukturu onun vəzifə funksiyaları ilə müəyyən olunur.Personalı idarə edən və əmək münasibətlərini tənzimləyən kadrlar şöbəsi,öz təcrübəsində yeni elmi nailiyyəətlərdən istifadə etməlidir.Mehmanxana müəssəsinin qonaqpərvərlik sənayesində yüksək səviyyəli keyfiyyətli xidmət,əsas məhsuldur və o rəqabətə davam göstərməlidir.Xidmətin subyekti otelin personalıdır.Personal ilə ardıcıl və məqsədyönlü planlı aparılan iş mehmanxanada xidmətin keyfiyyətini yüksəldir.
            Mehmanxana inzibati təsərrüfat işinin təşkili                
       Mehmanxananın nömrə fondunun yığışdırılması və təmizlənməsi
plan
1.Nömrə fondunun yığışdırılmasına qoyulan tələblər
2.Ekspres təmizlik
3.Cari və gündəlik yığışdırılma
    Dərəcəsindən asılı olmayaraq mehmanxana təmiz və səliqəli olmalıdır.bütün sanitar-gigeyenik qaydalara əməl etməklə otaqların yüksək səviyyədə yığışdırılması və təmizliyinin əldə edilməsi üçün mehmanxana aşağıdakılara əməl etməlidir:
-hazırlıq keçmiş yüksək ixtisaslı personal olmalıdır
-bütün müasir və lazımi təmizlik avadanlıqları və ləvazimatları ilə təchiz olunmalıdır
-müasir təmizləyici maşın və mexanizmlərə malik olmalıdır
    Burada əsas şərt mömrənin yığışdırılması və təmizlənməsinə ayrılan vaxtın düzgün bölünməsidir.Təsərrüfat şöbəsi qəbul,yerləşdirmə və xidmət şöbəsi ilə birbaşa əlaqədardır.Təsərrüfat şöbəsi otaqların vəziyyəti haqqında məlumatlarını qəbul-yerləşdirmə və xidmət şöbəsinin məlumatları ilə tutuşdurur.Qəbul yerləşdirmə və xidmət şöbəsindən qonağın nömrəni tərk etməsi barədə Təsərrüfat şöbəsinə məlumat daxil olur və bu məlumat şöbənin jurnalındakı qrafada qeyd olunur.Jurnalın digər qrafasında otağı yığışdıran xadimələrin soyadı qeyd olunur.Nömrənin hazır olması qəbul,yerləşdirmə və xidmət şöbəsinə bildirilir.Təmizlik işi apararkən bir neçə mühüm prinsiplərə diqqət etmək lazımdır:
a)Mərtəbədə çalışan işçilər qonaqlarla mümkün qədər az qarşılaşmalıdır.
                                                -1-
 
 
b)Təmizləyici avadanlıqlar və əşyalar ümumi istifadə üçün nəzərdə tutulmuş yerlərdə saxlanmalıdır
c)Təmizlik işi görən zaman xadimə şəxsi işləri ilə məşgul olmamalıdır
    Bütün bunların lazımi səviyyədə yerinə yetirilməsi həmin oteldə mədəni xidmətin yüksək səviyyəsindən xəbər verir.Təsərrüfat şöbəsinin müdiri otelin və onun nömrələrinin təmizliyinə cavabdehdir.Adətən onun bir neçə köməkçisi olur( supervisor-baş xadimə) və onlar mərtəbə və həyətyanı sahələrə aid olan yerlərin təmizliyinə cavabdehdir.
    Yaşayış nömrələrinin yığışdırılması və təmizlənməsinin aşağıdakı növləri var:
1.Qonaq üçün bron edilmiş nömrənin yığışdırılması
2.Qonaq oteli tərk edəndən sonra yığışdırmaq
3.Nömrələrin gündəlik cari yığışdırılması
4.Nömrələrin ekspress yığışdırılması
5.Nömrələrin əsaslı yığışdırılçası
    Qonaq üçün bron olunmuş nömrənin ilk növbədə yığışdırılmasının məqsədi,qonaq tərəfindən sifariş olunmuş nömrəni əvvəlcədən tam hazırlamaqdır.Bronlu nömrələrin yığışdırılması və təmizlənməsi işinə aşağıdakılar daxildir:
-nəm əsgi ilə nömrənin silinməsi
-quru əsgi ilə nömrənin silinməsi
-döşəmənin nəm əsgi ilə silinməsi
Nömrənin əsaslı yığışdırılması və təmizlənməsinin aparlmasının
                                               -2-
məqsədi aşağıdakılardır:
-nömrənin yığışdırılması və təmizliyi möxtəlif avadanlıq,ləvazimat və maşınlarla həyata keçirilir.
-əsaslı yığışdırma və təmizlik nömrənin hərtərəfli və tam yığışdırılmasını təmin edir
-nömrənin əsaslı yığışdırılması və təmizliyi sanitar-gigiyenik normalara uyğun,müvafiq müddətdə keçirilməlidir.Nömrənin interyerinə lazımi kosmetiktəmir işlərini aparmaq lazımdır
-nömrələrə baxış keçirtmək,qonaqların yaşaması üçün otağın hazır olduğunu yoxlamaq və müxtəlif kommunikasiya sistemlərində olan çatışmamazlıqları üzə çıxarmaq.
Nömrələrin əsaslı yığışdırılması və təmizliyinin aparılması üçün aşağıdakı işlər görülməlidir:
1)divarların yuyulması və quru əsagi ilə silinməsi
2)havalandırma qurğusunun çərçivəsini silib təmizləmək
3)pərdələrin,döşəklərin təmizlənməsi
4)pəncərə və qapıların yuyulub-təmizlənməsi
Nömrələrin gündəlik yığışdırılması və təmizliyinin ardıcıl aparılması
    Yığışdırılma və təmizlik işi aparılan zaman ilk növbədə nömrənin havası dəyişdirilməlidir.Üç otaqlı nömrələrin yığışdırılmasında aşağıdakı ardıcıllıq saxlanılır:əvvəlcə yataq otağı,sonra qonaq otağı,kabinet,giriş və sondasanitar qovşağı yığışdırılır və təmizlənir.iki otaqlı nömrələrdə ilk öncə yataq otağı,sonra isə qonaq otağı və sanitar qovşq təmizlənir.bir otaqlı nömrələrdə isə nahar masasından başlamaq daha məqsədə uyğundur.
Nömrələrin sanitar qovşaqlarının yığışdırılması və təmizlənməsi.
                                          -3-
  İşə başlamazdan əvvəl o xüsusi geyimləri (rezin önlük,rezin və ya kapron əlcəklər,baş örtüyü) geyməlidir.Sanitar qovşağının yığışdırılmasının və təmizlənməsi aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır:
-sanitar qovşaqda yerləşən şüşədən rəflər
-əlüzyuyan
-vanna
-kafellər
-döşəmə
 Xadimənin işə hazırlaşması.Xadimə işə başlamaq üçün aşağıdakıları yerinə yetirməli,baş xadimədən hansı otaqların yığışdırılması,təmizlənməsiişləri barədə aşağıdakı göstərişləri almalıdır:
a)Uniformada və ayaqqabı geyinməli.
b)Nömrələrin açarlarını təhvil almalı.
c)Ləvazimatları bir daha yoxlamalı.
Xadimə bütün növ təmizlik işlərini aparmaq üçün normativ vaxtı bilməlidir.Bu ona lazım olan işi qısa vaxt ərzində görməyə imkan verər.Otaqda işləyən xadiməyə aşağıda göstərilən hərəkətlər qadağandır:
1.nömrənin qapısını içəri tərəfdən bağlayıb işləmək
2.televizora baxmaq,musiqiyə qulaq asmaq
3.nömrədə siqaret çəkmək
4.qonaqla otaqda oturub söhbət etmək
5.arabanı dəhlizdə qapının yanında saxlamaq
   Xadimə mədəni şəkildə otağa girmək qaydalarını bilməli,lazım gəldikdə qonağın suallarına cavab verməlidir.
 
          Ümumi istifadə üçün nəzərdə tutulmuş ictimai sahələrin yığışdırılması və təmizlənməsinin təşkili    (Public Area)
plan
1.Ümumi istifadə olunan yerlərin təmizlənməsi
2.Ümumi sahərin yığışdırılma qaydaları
3.Yığışdırılma və təmizliyin üsulları
    Təsərrüfat şöbəsi nömrələrin yığışdırılmasından başqa dəhlizlərin,vestibülün,soyunub-geyinmə otaqlarının,ofislərin,xidmət və yardımçı yerlərin,pilləkanların,istirahət və kütləvi tədbirlər keçirilən yerlərin yığışdırılıb təmizlənməsini həyata keçirir.Bu sahələrin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki,bu ictimai yerlərdə insan axını daha çoxdur.Ümumi istifadə üçün olan yerlər adətən səhər tezdən,axşam və ya gecə yığışdırılır.Ümumi ictimai sahələrin yığışdırılıb təmizlənməsi işi aşağıdakı qaydalarla aparılır:
1.Yuyucu vasitələrlə döşəmələrin yuyulması,döşəmənin mexaniki yuyulması.
2.Xüsusi vasitələrlə metal alətlərin və avadanlıqların sürtülüb təmizlənməsi
3.Şüşələrin,qapıların,çərçivələrin və güzgülərin təmizlənməsi
4.Zibillərin atılması
5.Masaların silinməsi və qaydaya salınması
Ümumi ictimai sahələrin təmizlənməsi aşağıdakı ardıcıllıqla yerinə yetirilir:
* yığışdırılan yerin havalandırılması,kreslo və divanların,jurnal masalarının,gül qablarının,güzgülərin tozunun alınması.
* parket döşəmələrdən tozsoran vasitəsi ilə tozun alınması
* bütün digər döşəmələrin,o cümlədən,vestibül döşəmələrinin yuyulması
* nömrələrdə elektrik cihazlarını əvvəlcədən şəbəkədən çıxardıb,silmək və təmizləmək lazımdır
    Parket döşəmələr hər həftə möhkəmcə sıxılmış əsgi ilə yuyulur,yumşaq mebellər tozsoran vasitəsi ilə təmizlənir,nəm əsgi ilə pəncərə blokları və pəncərə altları təmizlənir.Ayda bir dəfədən az olmayaraq qapılar yuyulur,litoqrafik yerlər,şəkillər,tavan və divar lampaları silinir.
   Hər iki aydan bir divarların yuxarı hissələri,tavanlar silinib təmizləni,pərdələr dəyişdirilir,səbətlər təmizlənir.İldə iki dəfədən az olmayaraq şüşələr yuyulur.Parket döşəmələr ehtiyac olduqda sürtülüb parıldadılır.Gündüz vaxtı xadimələr və şvesarlar vestbülün giriş qapısının,pəncərənin təmizliyinə nəzarət edir,vestbül qablarında,külqabılarda yığılmış zibilləri atır,stünları təmizləyirlər.Təmizlik işinin məqsədi təkcə mehmanxananın cazibədarlıq imicini yaratmaq deyil,otelin təmizliyi qonaqların sağlamlığı,mebellərin,xalıların və digər mehmanxana avadanlıqlarının və ləvazimatların ömrünün uzadılması üçündür.
   Təsərrüfat şöbəsinə otelin camaşırxanası və paltarların kimyəvi təmizlənməsi xidmətidə daxildir.Bu xidmətlər qonaqlara müxtəlif üsullarla göstərilir.Bu xidmətlər otelin fəaliyyəti nəzdində ola bilər və ya mehmanxanadan kənarda müqavilə əsasında fəaliyyət göstərən firma ilə həyata keçirilə bilər.Oteldə hər hansı bir üsulun tətbiq edilməsinə baxmayaraq,hər bir halda qonaqlardan qəbul olunan əşyalar jurnalda qeyd olunur,camaşırxanaya göndərilir və xidmət tez yerinə yetirilir.otelin mələfələrinin,ağlarının yuyulması,nömrələrin hesabına,salfet,süfrələrin yuyulması restoran yeməklərinin qiymətinə daxildir.
    Paltarların yuyulması və kimyəvi təmizlənməsinin qiymətləri ayrıca hesabda göstərilir və xüsusi paketdə qonaqlara təqdim olunur.
                                              
                                            
            Mehmanxanada yanğından təhlükəsizlik tədbirləri
plan
 1.Yanğından mühafizə profilaktikasının keçirilməsi
2.Otelin yanğından mühafizəsi tədbirləri
3.Yanğının söndürülməsi vasitələri və sistemləri
4.Oteldə yanğından mühafizə üçün görülən tədbirlər
     Mehmanxananın binası,avadanlığı,qonaqların və personalın təhlükəsizliyi üçün ciddi tədbirlər görülməlidir.mehmanxanada yanğına səbəb olan amillər müxtəlif ola bilər.Bunlar,odla ehtiyatsızlıq,elektrik şəbəkə və avadanlıqlarının nasazlığı,texnoloji və istismar qaydalarının pozulması və s.nəticəsində olur.Mehmanxananı yanğından qorumaq üçün aşağıdakı tədbirlər həyata keçirilməlidir:
*** Birinci mərhələ-mehmanxananın yanğından mühafizəsinin təşkili
*** İkinci mərhələ-işçiləri yanğından mühafizə üsulları ilə tanış etmək,yanğın zamanı özlərini necə aparmaq qaydalarını öyrətmək.
*** Üçüncü mərhələ-yanğından mühafizə üzrə profilaktik tədbirləri aparmaq.
    Mehmanxanın yanğından mühafizə tədbirlərinin təşkil olunması.
1.Mehmanxananın yanğından mühafizəsinin təşkilinə Baş Direktor məsuliyyət daşıyır.
2.Mehmanxananın Baş Direktorunun əmri ilə hər bir şöbənin müdiri,öz sahəsində yanğından mühafizə tədbirlərinə cavabdehdir.
3.Mehmanxananın hər bir şöbəsi üçün yanğından təhlükəsizlik qaydaları haqqında əsasnamə işlənib hazırlanmalıdır.
4.Mehmanxanada yanğın baş verərsə,xəbərdarlıq sistemləri olmalıdır.
     Yanğından mühafizə tədbirləri yanğın-texniki minimum proqramını təşkil edən təlim və tədrisdən ibarətdir.Əməkdaş işə qəbul olunan zaman onun yanğından mühafizə tədbirləri haqqında ilk təlim keçirilir.Yanğın-texniki minimum təlimi Baş Direktor tərəfindən təsdiq olunmuş xüsusi proqram əsasında mühəndis-texniki və maddi-məsul işçilərlə keçirilir.Mehmanxanada yanğın təhlükəsizliyi və yanğın zamanı davranış qaydaları haqqında yaddaş kitabçası olmalıdır.Yaddaş kitabçası hər nömrədə reklam materialları ilə qovluqda olmalıdır.Yüksək dərəcəli otellərdə yanğından mühafizə tədbirləri ilə qonaqları nömrədəki televizorun video kanalı vasitəsilə tanış edirlər.
     Yanğından mühafizənin profilaktik tədbirləri aşağıdakılardır:
* Mehmanxananın layihəsi və inşasının aparıldığı mərhələdə nəzərə alınmalıdır.
* Yanğın xəbərdarlığı sistemi işlənib hazırlanmalıdır.
* Yanğını söndürmək üçün sistem və vasitələrinin istifadə qaydaları.
* Yanğın haqqında ümumi xəbərdarlıq sisteminin istifadə olunması.
* İnsanların evakuasiya edilməsi sisteminin məşq edilməsi.
    Otelin yanğından mühafizə olunan sahələri təcrid olunmuş,yanğına davamlı konstruksiyalardan olmalıdır.Yanğına davamlı divar,örtük,qapılar və s.yanğınin otel boyu yayılmasına imkan vermir və yanğın təhlükəsi olan sahələri təcrid etməyə imkan yaradır.Yanğının söndürülməsi zamanı transformator yarımstansiyasında əsas paylaşdıran,tənzimləyən lövhə və dizel yanacağı olan sahələrdə qazla yanğın söndürmə qurğusu qoyulur.Bu sahələdə tüstü və istilik olarsa avtomatik qurğu işə düşür.Bundan başqa otelin müxtəlif yerlərində və dəhlizlərində su ilə dolu təziq altında borular şəbəkəsi istifadə olunur.Borularda su səpələyən başlıqlar var.Başlıqda tez əriyən kilid var və 50*C-də bu kilid əriyir və susəpələyici vasitə ilə əraziyə su yayılır.
Otelin bütün mərtəbələrində şaquli  istiqamətdə daxili yanğın kranları qoyulmalıdır.Mərtəbələrdə yanğının  yayılması üçün su örtükləri  olmalıdır.Suyun  buxarlanıb işə salınması əl  ilə  həyata  keçirilir.Yanğın barədə xəbərdarlığın verilməsi və evakuasiyanın təşkil  olunması,mehmanxananın yanğından mühfizə sisteminin tərkib hissəsidir.Oteldə yanğın zamanı avtomatik  olaraq  həyəcan  zəngi və  siqnalları,həmçinin  otelin yerli  televizor  kanalı işə  düşür.Televizorun  ekranında  müxtəlif  dillərdə(ingilis,rus,fransız,alman və yerli dildə)mətn və  evakuasiya(təxliyə)planı işıqlandırılıb  yazılır.Zəruri məlumatlar nömrələrə  səsgücləndiricilər,reproduktorlar vasitəsi ilə  çatdırıla bilər.Evakuasiya(təxliyə)yanğın  baş  verən  mərtəbədən  başlayır,sonra  yuxarı  mərtəbələrdən daha sonra  isə  bütün  oteldə  həyata keçirilir.Oteldən qonaqları nömrələrdə olan  evakuasiya(təxliyə)planı üzrə,personal isə xüsusi yaddaş kitabçalarına  uyğun evakuasiya(təxliyə) olunmalıdır.Evakuasiya planı,çıxış göstəricisi və istiqaməti sutka ərzində 24 saat işıqlandırılmalıdır.
    Oteldə yaşayan insanların evakuasiya zamanı növbətçi personalın  fəaliyyəti:
1.Mehmanxana  əməkdaşları yanğının  söndürülməsində  aşağıda göstərilən  hallarda  iştirak edə bilərlər(onların təhlükəsizliyi  üçün qorxu  yoxdursa);
2.Evakuasiya olmağa imkan  tapmamış insanların yaxın  yollarla  oteldən  çıxarılmasına yardım etmək  və  bu  məqsədlə  zirzəmiləri,ofisləri,mərtəbələri  yoxlamaq lazımdır;
3.Qiymətli  əşyaları  və  sənədləri,pulları vəs.xilas etmək.
a).Təhlekəsizlik bölməsi,digər insanların otelə daxil  olmaması üçün  otelin  giriş qapılarını  bağlayır,insanların evakuasiyası  üçün  nəzərdə tutulan  çıxış  qapılarını açır və  oteldə baş  verəcək oğurluq  hallarının  qarşısını almaq  tədbirləri görür.
b).Oteldə qalan qonaqların və işləyən  personalın  siyahısını
səsləndirmək  üçün  məsul şəxslər təyin  olunur.
c).Yanğın zamanı zədə alan  insanlar  ilk  növbədə  evakuasiya  olunur.
d).Yanğın  zamanı  çaxnaşma  və  hay-küyün  qabağını  almaq  məqsədi  ilə  evakuasiya sakit və  mərkəzləşdirilmiş  halda keçirilməlidir.Ayrı-ayrı  hallarda fərdi mühafizə vasitəsilərində  istifadə  edilir.
e).Oteldə  yanğının  söndürmək  üçün  portativ(adətən3kq,5kq  və  10kq) yanğınsöndürən  olmalıdır.Mərtəbədə çalışan xadimənin arabasında portotiv  yanğınsöndürən olmalıdır.Hündür mərtəbəli otellərdə,xüsusi  xilasedici vasitələr (xilasedici alpinist kəndirləri) olmalıdır.Mehmanxanada 10-dan çox ehtiyat çıxışları olmalıdır.
olunur.
                                           
 **** Müxtəlif əlamətlərə görə mehmanxana təsnifat sistemləri.*****
plan
1.Fransa təsnifat sistemi
2.Alman və B.Britaniya təsnifat sistemləri
3.ABŞ təsnifat sistemi
4.Paradares yerləşdirmə müəssisəsi
     Ulduzların sistemi adlanan Fransa milli təsnifat sistemi həm də Avrasiya sistemi adlanır.Buna görə mehmanxana 1-dən 5-dək ulduzlara bölünür.Bu  təsnifat Fransadan başqa Avstriya Andorra,Braziliya,Çin,Rusiya,Meksika,BƏƏ,Macarıstan,Misir,Azərbaycan və bir çox ölkələrdə tətbiq olunur.Minimum tələblərə cavab verməyən mehmanxana ulduz  verilmir.Alman təsnifat sistemlərinə görə mehmanxana müəssisələrində 5 dərəcəyə bölünür:Bu Avropa sisteminə uyğun hər dərəcə 1 ulduza uyğundur.Turist dərəcə-1ulduz,standart-2 ulduz,Komfort-3ulduz,I dərəcə-4ulduz.Luks-5ulduz.Alman mehmanxana təsnifat sistemində dərəcəsindən asılı olmayaraq 22 məcburi tələb qoyulur.Bunların qəbul xidmət keyfiyyət işi səhər yeməyi,içki,servisi,seyfin olması vəs.AFR -də sonuncu təsnifat sisteminə görə lüks mehmanxanalar üçün 270,I dərəcəli mehmanxana üçün 120,komfort mehmanxana üçün 70 standart mehmanxana üçün 25 meyar müəyyən olunur.Bu təsnifat sistemi xüsusiyyət ondadır ki,meyarların mehmanxana deyil,həmçinin mehmanxana müəssisələrin aid edilir.Yunanıstanda hərf sistemi mövcuddur.Ölkədəki mehmanxanada 4 dərəcəyə bölünür (A-B-C-D).B.Britaniya mehmanxana təsnifat sistemi mürəkkəbdir.Otelin fasadında"Tac"əks etdirilmişdir.Məs,4 Tac 3 ulduza   bərabərdir.B.Britaniya Tac sistemiylə  yanaşı Britaniya turist agentlikləri Assosasiyasının aşağıdakı təsnifatı mövcuddur:
~Büdcə mehmanxanaları- 1 ulduz
~Turist dərəcəli mehmanxanalar- 2 ulduz
~Orta dərəcəli mehmanxanalar- 3 ulduz
~Yüksək dərəcəli mehmanxanalar- 5 ulduz
     İtaliya mehmanxana təsnifat sistemi bir az dolaşıqdır.Bu mehmanxana sistemində rəsmi olaraq ulduzlardan istifadə edilmir.Otellər üç dərəcəyə bölünür:
I dərəcə-5 ulduza bərabərdir.İtaliya otelləri əsasən 50-80 nömrədən ibarət olur.Kiçik mehmanxanalar bir qayda olaraq yüksək dərəcəyə idialı deyil,iki ulduza müvafiqdirlər.İsraildə əvəllər ulduzlardan istifadə edilirdisə,hazırda bu ləğv edilmişdir.Hal-hazırda müştərilərin başa düşməsi üçün mehmanxanalar ulduz remzi ilə adlandırılır.İspaniyada bir ulduzdan beş ulduza qeder kateqoriyalar var.
     Ev tipli mehmanxanalar dörd dərəcəyə bölünür.Pansionatlar -3-kateqoriyalıdır.Bundan əlavə turizm nazirliyinə tabe olan dövlət yerləşdirmə müəssisələridə mövcuddur.
PARADARES-bu yerləşdirmə müəssisələri mənzərəli rayonlarda yerləşdirilir.Buraya köhnə qəsrlər,qalalar,saraylar və s. tipli otellər daxildir.
     ABŞ otel və motel assosasiyasının məlumatına görə ABŞ-da 46 000 dən çox otel və motel var.Mehmanxana nömrələrinin sayı 3,3 milyondan çoxdur.Digər bölgələrdən fərqli olaraq AbŞ-da rəsmi təsdiqlənmiş mehmanxana təsnifatı yoxdur.ABŞ Avtomobil Assosasiyası otelləri briliyantlara bölür.ABŞ-ın 12 ştatında 52 otel və kurort mehmanxanaları  -5-briliyanta layiq görülüb.Rusiyada və sabiq Sovetlər məkanında mehmanxana təsnifatı SSRİ Qiymətləndirmə Komitəsinin qiymətləndirilməsinin 1979-cu ildə qəbul edilmiş qərarına əsaslanır.bu qərara görə bütün mehmanxana və otellər tabeliliyindən asılı olmayaraq  yeddi dərəcəyə bölünür:
1.lüks
2.Yüksək-A
3.Yüksək-B
4.I dərəcə
5.II dərəcə
6.III dərəcə
7.IV dərəcə
Moskvada 4 və 5 ulduzlu otellərin tələbatına cavab verən 15-17 mehmanxana var.Bunlara "Metropol","Aerostar","Sportotel","Palase" göstərmək olar.Mehmanxana şəbəkə sistemində kateqoriya şəbəkə mehmanxana sisteminə aid olan nişandır.Hər bir nişanda nəinki komfort,həmçinin,mehmanxana təyinatı  və yeləşdiyi yer qeyd olunur.
    Mehmanxana təsnifat sistemində bundan əlavə "biznes-klass" nömrələr işgüzar və ezamiyyətdə olan qonaqlar üçün nəzərdə tutulur.Bu halda standart otaqdan ferqli olaraq burada iüləmək üçün də şərait yaratmaq laazımdır."Ekonom klass nömrələr":maliyyə imkanları məhdud olan qonaqları yerləşdirmək üçün nəzərdə tutlur.Bu nömrələr yığcam,bahalı olmayan avadanlıqla təchiz olunur və qiymətləri müvafiqdir."Apartamentlər":iki,üç,dörd otaqlı nömrələr,uzun müddətə ailəli qonaqların yaşaması üçün nəzərdə tutlur.Bu nömrələr lazımi avadanlıq və ləvazimatlarla təchiz olunur.
      Bundan başqa aşağıda göstərilən nömrə kateqoriyaları müəyyən edilmişdir:
1).Syuit-üç və daha çox yaşayış üçün nəzərdə tutulmuş otaqdan ibarət olan,geniş iki yerli yataq çarpayısı və əlavə qonaq üçün ayrıca tualeti olan nömrədir.
2).Studiya-bir otaqlı,lakin,yataq otağının yarısı qonaq otağı,mətbəx və ya iş otaqğı kimi işlədilən,bir və ya iki nəfərin yaşaması üçün nəzərdə tutulur.
3).I dərəcəli nömrə-bir yaşayış otağından və sanitar qovşağından ibarət,iki yataqlı nömrə,bir və ya iki nəfərin yaşaması üçün nəzərdı tutulur.
4).II dərəcəli nömrə-bir yaşayış otağı və natamam sanitar qovşağından və ya iki ayrıca otaq və arasında yerləşmiş tam sanitar qovşağından ibarət nömrə,bir və iki nəfərin yaşaması üçün nəzərdə tutulur.
5).III dərəcəli nömrə-üç və ya daha çox çarpayısı və natamam sanitar qovşağı olan nömrə və ya iki və daha çox otağın,çoxlu çarpayısı və tam sanitar qovşağı olan nömrə.
 
 
                                               MÖVZU
     Personalın qonaqlarla davranış mədəniyyəti və ünsiyyət qaydaları
Plan
1.Otelin xidmətçi personalının məqsədi
2.Mehmanxana işçisinin davranış və nitq mədəniyyətinin mövcudluğu
3.Qonaqpərvərlikdə müəyyən standartların mövcudluğu.
    Mehmanxana fəaliyyəti qonaqlara xidmət göstərilməsinə yönəldilmiş bir müəssisədir.Bütün mədəni ənənələrə hörmətlə yanaşmaq,personal üçün şərtsiz qanundur.Qonaqpərvərlik sənayesində nadir bir əmtəə mövcuddur ki,hər bir insanın ona ehtiyacı var və bu əmtəə mehmanxana biznesi sahəsində olduğu kimi daha heç bir başqa sahədə bu qədər cəmləndirilmiş şəkildə satıla bilməz.Bu əmtənin adı hörmədir.
     Otelin xidmətçi personalının məqsədi səmimi və dostluq ab-havası yaratmaqdır.Elə şərait yaradılmalıdır ki,hər bir qonaq öz problemləri və qayğıları barədə mehmanxananın istənilən əməkdaşına müraciət edə bilsin və onun ümidləri özünü doğrultsun.Qonaq personalın işinə mane olan kimsə deyil,əksinə,o bütün personalın işinin əsas səbəbkarıdır.Mehmanxananın hər bir əməkdaşı başa düşməlidir ki,keyfiyyət çox bahalı və əlçatmaz cah-cəlal deyil,qonaqların tələbatlarına daim diqqətli olmaqdır.mehmanxananın işçisinin davranış mədəniyyəti özündə insanın xarici və daxili mədəniyyətinin bütün tərəflərini əks etdirsin:(rəftar və müraciət qaydaları,fikirləri aydın və düzgün ifadə etmək,nitq etiketinə riayət etmə bacarığı).Mehmanxana işçilərinin nəzakətli davranışı bir sıra amillərdən formalaşır.Onlardan ən əsası-qonaqların davranışında aşkar edilən səhvlərə və eyiblərə diqqət yönəltməmək bacarığı və onların üzərində vurğulanmamaq,onların geyiminə,adət-ənənələrinə artıq maraq göstərməməkdir.Lazımsız suallar vermək şəxsi işlər haqqında danışmaq,qarayaxalıq etmək lazım deyil.Qonağa onun sizə xoş gəlib-gəlməməsini göstərmək,ona yersiz iradlar tutmaq,öyüd-nəsihət vermək,müxtəlif iddialar irəli sürmək və şəxsi  həyatı  barədə suallar vermək olmaz.Qonaqların yanına gələn insanlara qarşı ədəb-ərkanla rəftar olunmalı onların gəlişinin məqsədi haqqında sorğu-suallar vermək,habelə,nömrəyə orada yaşayan adamın icazəsi olmadan daxil olmaq olmaz.Nəzakət həm də qonağa yetirilən diqqətdə özünü göstərir.Qonaq xəstələnibsə,dərman tapmaqda,telefonla zəng etməkdə ona kömək etmək lazımdır,xüsusən qoca adamlara qarşı diqqətli  və  nəzakətli olmaq,onların zəifliklərini bağışlaya bilmək lazımdır,çünki onlar çox vaxt dağınıq fikirli,yaddaşsız və  tez inciyən olurlar.Davranış və ünsiyyət  mədəniyəti həm də nitq  mədəniyyəti anlayışı ilə bağlıdır.Mehmanxana işçisi öz  fikirlərini  savadlı və  aydın  surətdə ifadə etməyi bacarmalıdır.Nitqin həm də mədəniyyətinə,həm də  tonuna  həmişə diqqət  etmək  lazımdır.Nitq mədəniyyəti təkcə danışmaq  bacarığının deyil,həm də  dinləmək  bacarığının deyil,həm də  dinləmək bacarığının olmasını nəzərdə tutur.Müsahibin sözünü kəsməyərək onu diqqətlə  dinləmək və eyni zamanda müsahibədə səmimi iştirak nümayiş etdirmək böyük  məharətdir.
  Qonağın xahişi və  istəklərinə  diqqətli  olmaq lazımdır.Mehmanxana işçisi,qonağa xidmət onun üçün rahat olanda deyil,müştəriyə lazım olduğu zaman göstərməyə həmişə hazır olmalıdır.Personalın komandada səriştəsi çox vacib şərtdir.Demokratik idarə etmə prinsipi və peşə üzrə inkişaf  və ixtisasın artırılması imkanının olması iş üçün vacib şərtdir.
Mehmanxana işçisinin davranış mədəniyyəti özündə insanın xarici və daxili mədəniyyətinin bütün tərəflərini əks etdirir.(rəftar və müraciət qaydaları,fikirləri aydın və düzgün ifadə etmə,nitq etiketinə riayət etmə bacarığı).Mehmanxana işçilərinin nəzkətli davranışı bir sıra amilərdən formalaşır.Onlardan ən əsası qonaqların davranışında aşkar edilən səhvlərə və eyblərə diqqət yönəltməmək bacarığı və onların üzərində vurğulanmamaq,onların geyimlərinə,adət və ənənələrinə artıq maraq göstərməməkdir.
 Qonaqların inzibati  və  xidmətçi personalla uzunmüddətli əlaqələri hərdən xidməti münasibətlər çərçivəsindən kənara çıxan təklifsizliyə gətirib çıxararır.Xidmətçi personal həmişə  yadda saxlamalıdır ki,mərtəbə və ya nömrə hər şeydən əvvəl xidmət  sahələridir və növbədə işləyən personal işə öz xidməti vəzifələrini yerinə yetirir.Qonağı düzgün qarşılama bacarığından çox şey asılıdır.Qonaq qəbul xidməti şöbəsində və  mərtəbədə mehriban ifadə ilə qarşılanmalıdır:"Bizim mehmanxanaya xoş gəlmişsiniz".Ona otelin qısa xarakteristikası və yaşayış qaydaları,istifadə edə biləcəyi xidmətlər barədə dəqiq məlumat verilməlidir.Qonaq,bir sözlə,mehmanxanaya ayaq basdığı ilk gündən oranı tərk edənə qədər özünə qarşı hörmət  və  ehtiram hiss etməlidir.
Qonaqpərvərliyin  müəyyən standartları mövcuddur ki,otel işçilərinin bunları yerinə yetirməlidir:
**qonaqların adlarını,vərdişlərini,sevdikləri içkiləri yadda saxlamaq
**qaydaları yadda saxlamaq
**qonaq həmişə haqlıdır,qonaq həmişə razı qalmalıdır
**müştəriyə öyüd-nəsihət  vermək olmaz
**qonağa şəxsi həyatı haqqda sual vermək olmaz
**personalın qonaqlardan çay pulu almaq cəhdləri yolverilməzdir.
Əlillərlə yüksək tonla bərkdən danışmaq olmaz.Əgər onlar pis eşidirsə və yaxud başa düşmürlərsə onları müşaiət edən şəxslərə yox,məhz onların özünə müraciət etmək lazımdır.Əməkdaş özünü işlədiyi otelin elçisi hiss rtməlidir.O,qonaqların suallarına cavab vermək üçün mehmanxana,təklif edilən xidmətlər,müxtəlif xidmətlərin yeri,sifariş qaydaları,restoran menyusu vəs haqqında maksimum məlumata malik olmalıdır.    
                   *****Mehmanxana işçisinin etikası*****
   Etiket (fransızca etiqette-nişan,etiket) davranış qaydalarının,o cümlədən,salamlama və müraciət tərzlərini,formalarının,başqa sözlə desək,insanların bir-biri ilə münasibətlərində xarici təzahürlərlə bağlı olan bütün hərəkətlərin və ifadələrin məcmusudur.Qaydaları həmişə konkret və bütün insanlara aid olan etiketə əməl etmə hətta ən müxtəlif insanları istər-istəməz bir-birinə yaxınlaşdırır.
   Ümumi qaydaya uyğun olaraq,görüş zamanı həmişə yaşca kiçik böyüyü birinci salamlayır,kişi qadını birinci salamlayır,ancaq siz bir neçə adamın yığışdığı otağa daxil olduqda cinsinizdən asılı olaraq orada olanlarla birinci siz salamlaşmalısınız.Məclisi tərk edən adam isə qalanlarla birinci vidalaşır.Məclisə daxil olduqda birinci ev sahibəsi və sahibi ilə,sonra isə digər qonaqlarla salamlaşmaq lazımdır.Məclisdə kişi ilə görüşdükdə yaşca böyük olan şəxs öz əlini birinci uzadır,qadınla isə görüşərkən əgər o özü əlini uzatmırsa baş əymək kifayətdir.İctimai yerlədə olarkən qadın kişiyə yaxınlaşdığı zaman kişi ayağa qalxır,qadın öz növbəsində kişi ilə görüşdüyü zaman oturmaqda davam edir,lakin,ona qadın yaxınlaşdıqda ayağa qalxır.Bəs görüşərkən adamlar eyni yaşda,eyni xidməti və ictimai mövqeyə malık olduğu halda kim salamlaşır?Birinci daha nəzakətli olan şəxs salamlaşır.Görüşərkən kişilərin əli əlcəkdədirsə onlar əlcəyi çıxarırlar,qadınlar isə bunu etmirlər. Görüşərkən əl cibdən və siqaret ağızdan mütləq çıxarılmalıdır.Yüngülcə gülümsəmək görüşərkən insana həmişə yaraşıq verir və həmdə müsahibinizi sizə yaxınlaşdırır və ünsiyyət yaradır.
    Əcnəbi ilə ünsiyyət yaratmaq istəyəndə ən etibarlı üsul ona soyadı ilə müraciət etməkdir.Dövlət statusuna və yaxud hərbi,diplomatik,dini rütbələrə malik olan rəsmi şəxslərə müraciət edərkən,adətən,ad çəkilmir.Belə müraciət edilir:məsələn,"cənab prezident","cənab baş nazir","cənab general"Qarşınızdakı elm xadimidirsə sadəcə "doktor Vatson","professor Keller" demək münasibdir.Etiket belə bir diqqətəlayiq detalı da nəzərdə tutur ki,rəsmi şəxsə müraciət edərkən onun vəzifəsini "yüksəldirlər".Belə ki,nazir müavininə "cənab nazir",polkovnik-leytenanta "cənab polkovnik"adlandırırlar.Qadına ərinin soaydı ilə müraciət etmək daha üstün tutulur.Hər hansı görüşə hazırlaşarkək geyiləcək paltar və ümumiyyətlə xarici görünüşə diqqət yetirmək vacibdir.Başa düşmək vacibdir ki,kostyum-bir növ sizin və sizin təmsil etdiyiniz idarənin vizit kartıdır.Bu xüsusilə rəsmi mərasimlərdə iştirak edərkən vacibdir.Günün birinci yarısında baş verən qəbullarda,iclaslarda açıq rəngli paltarlara üstünlük verilir.Yaddan çıxarılmamalıdır ki,geyim dəbi fərdi xarakter daşıyır və özgə kostyumunu,paltarın biçimini,rəngini düşünmədən təqlid etmək lazım deyil.Ən başlıcası,sizə yaraşan geyim üslubunu seçib tapmaqdır.Paltara az xərc çəkməklə qəşəng görünmək mümkündür.buna özünü düzgün aparma bacarığı,çiyinləru bükməyərək gəzmək,düzgün oturuş və duruş,əllərin hərəkətinə fikir verilməsi kömək edir.Hər hansı bir işgüzar və ya qeyri rəsmi görüşə hazırlaşdığınız zaman "geyiminə görə qarşılayıb,ağlına görə yola salarlar"misalını yada salın və buna görə geyimin bütün komponentləri təzə,təmiz və səliqəli olmalıdır.Həyatda dəqiq olmaq mühüm əhəmiyyət kəsb edir və bu halda da boş şey kimi görünə bilən xırda bir detal vacibdir.görüşə gecikmə tərəfdaşa qarşı hörmətsizlik əlaməti kimi başa düşüləcəkdir.
   Çox vaxt belə suallar ortaya çıxır ki,qonağı yüksək səviyyədə necə qarşılamaq olar,onu harada oturtmalı,ona nəyi təklif etmək daha yaxşıdır,əgər mümkündürsə,ona oturmaq üçün divanda yer təklif etmək yaxşıdır,özünüz isə elə oturmalısınlz ki,qonaq sizin sağ tərəfinizdə olsun.Lakin,bəzən həmsöhbətlər üzbəüz masa arxasında otururlar.Yalnız bu zaman öz iş yerinizin masa arxasında oturmaq nəzakətsiz hesab olunur,yaxşısı qonağın yanında bir kənarda əyləşmək daha münasibdir.Söhbət əsanasında çay,kofe,mineral su təklif olunur.
   Diplomatik qəbullar,onların iştirakçılarına müxtəlif məsələlər üzrə söhbət aparmağa və ünsiyyət yaratmağa yaxşı imkan verir.
Masa arxasında özünü düzgün aparma qabiliyyəti-etiketin ayrılmaz hissəsidir.Masaya çox da yaxın oturmaq lazım deyil,lakin çox aralı oturmaq da olmaz-elə olmalıdır ki,yemək rahat olsun.Dirsəklər masaya qoyulmamalıdır.Salfet dizlərin üstünə qoyulmalı,yemək yeyilib qurtardıqdan sonra onu  düzəldilmiş və bükülməmiş vəziyyətdə boşqabın  sol tərəfinə qoymaq lazımdır.Salfeti dodaqlara yapışdırmaq olar,lakin onunla dodaqları və üzü silmək lazım deyil.
     Səhər yeməyi,nahar və şam yeməklərində boşqabın sağ tərəfində qoyulan bıçaqların və boşqabın sol tərəfində qoyulan  bıçaqların və boşqabın sol tərəfində qoyulan çəngəllərin sayı menyuda göstərilən yeməklərin sayı qədər olmalıdır.Əvvəlcə sol tərəfdə və sağ tərəfdə ən qıraqdakı çəngəl,bıçaq,sonra isə digərləri götürülür.Balıq yeməkləri üçün xüsusi bıçaq verilir.
      Birinci yemək verildiyi halda (şorba,borş vəs)qaşığı tam doldurmaq lazım deyil.Soyutmaq üçün boşqaba və ya qaşığa üfürmək olmaz.Bulyon bəzi hallarda bir və ya iki qulplu fincanlarda verilir.Etiket biliciləri təsdiqləyirlər ki,birqulplu fincanda olan yeməyi çay kimi içmək olar,ikiqulplu fincanda isə qaşıqla yemək lazımdır.Çörəyi əllə götürərək,kiçik tikəyə bölmək lazımdır.Bütöv çörək dilimini dişləyərək yemək  ədəbsiz sayılır.
    İkinci  ət yeməyindən lazım olduqca kiçik tikələr kəsilir.Bəzən ətdən və balıqdan sonra müxtəlif pendirlər verilə bilər.
    Yemək qurtardıqdan sonra bıçaq və çəngəl dəstəkləri sağ tərəfə olmaqla boşqabın içinə qoyulur.
   Qəbullar,adətən,qəhvə və ya çayla qurtarır və mütləq ayrıca olaraq qaymaq,qənd,limon da əlavə edilir.Qonşu stula xanım əyləşmək istədikdə,onun oturmasına kömək etmək üçün stulu masadan aralamaq lazımdır.Evin sahibəsi əyləşməmiş,başqa xanımlar öz yerlərini tutmamış,əyləşmək lazım  deyil.Qəbul zamanı birinci növbədə masa arxasında qonşu yerdə əyləşmiş xanıma,kişi diqqət  yetirməli və qulluq göstərməlidir.
   Müdrik o insandır ki,müxtəlif qəbullarda iştirak edərkən,ayıq başla və ağırlaşmamış mədə ilə oranı tərk etsin.Qəbullarda kiçik nitqlər və tostlar mövcuddur.Etiket tələb edir ki,natiq çıxış edərkən üzünüzü çıxış edən şəxs tərəfə çevirmək,nitqi səbirlə dinləmək və yeməyi,içməyi,danışmağı dayandırmaq lazımdır.Qonaqların,əsasən özlərinə qulluq etdikləri "kokteyl","furşet" kimi qəbullarda yaddan çıxarılmalıdır ki,əsas masaya sizdən başqa qonaqlar da yaxınlaşmaq istəyir və buna görə də yeməyi boşqaba qoyduqdan sonra əsas masadan aralanmaq və digər qonaqlara da bu imkanı vermək lazımdır.Etiket qaydaları,dəvətnamədə göstərilmiş vaxtda gəlməyi və məclisi vaxtında tərk etməyi tövsiyyə edir.
    Deyilənə görə,İngiltərə krallarından biri etiketə əməl olunması məsələsində çox ciddi idi.Bir dəfə o,ovda ləngidiyi zaman məclisə təyin olunmuş vaxtda gələ bilməyəcəyini başa düşərək,qasidlə bir məktub göndərir:"Siz,mənim təbəələrim,kralı gözləməyə borclusunuz,lakin bifşteks gözləməyə borclu deyil.Mənsiz yeməyə başlayın".***Qonaqların inzibati və xidmətçi personala uzunmüddətli əlaqələri hərdən xidməti münasibətlər çərçivəsindən kənara çıxan təklifsizliyə gətirib çıxarır.Xidmətçi personal həmişə yadda saxlamalıdır ki,mərtəbə və ya nömrə hər şeydən əvvəl xidmət sahələridir və növbədə işləyən personal isə öz xidməti vəzifələrini yerinə yetirir.Qonağı düzgün qarşılama bacarığından çox şey asılıdır.Qonaq qəbulu xidməti şöbəsində və mərtəbədə mehriban ifadə ilə qarşılanmalıdır:" Bizim mehmanxanaya xoş gelmisiniz! "Ona otelin qısa xarakteristikası və yaşayış qaydaları, istifadə edə biləcəyi xidmətlər barədə dəqiq məlumat verilməlidir.Qonaq, bir sözlə, otelə ayaq basdığı gündə tərk edənə kimi özünə qarşı hörmət və  ehtiram hiss etməlidir.
       *****Mehmanxananın təşkilati və idarəetmə strukturları*****
plan
1.Mehmanxanada idarə etmənin təşkili
2.İdarə etmə strukturlarının təsnifatı
3.İcraçı komitənin fəaliyyəti
4.Mehmanxananın əsas şöbə və bölmələri
    Mehmanxananın əsas vəzifəsi qonaqları müvəqqəti yaşayış yeri ilə təmin etmək və onlara xidmət göstərməkdən ibarətdir.Öz evindən kənarda olan insanlara kompleks xidmətlər göstərən,xüsusən yaşamaq və yeməklə təmin edən müəssisə mehmanxanadır.
       Mehmanxanalarda xidmətin səmərəli təşkili baş menecer və icraçı komitənin fəaliyyətindən çox asılıdır.
  Mehmanxanalarda idarəetmə strukturlar aşağıdakı kimi təsnifləşdirilir.
a)Baş menecer və icraçı komitə(General Manager və Directors Board)
c)Baş inzibatçının bölməsi(front Office):
- Təhlükəsizlik bölməsi(Security)
-İnzibati-təsərrüfat bölməsi(cleaning Divisision Floor keeping)
-Bronlaşdırma(Reservation)
-İdarəetmə avtomatlaşdırma sistemi (İTCMİS)
b)Mehmanxananın əsas şöbələri və bölmələri.
Mehmanxana biznesi turizm sənayesinin digər sahələrindən fərqli olaraq müxtəlif və geniş təşkilati strukturlara  malikdir.(məsələn,mehmanxanalarda yaşamaq,yemək,xidmətlərdən istifadə etmək,əylənmək vəs.)Mehmanxananın təşkilati strukturu onun müəyyən olunmuş təyinatı,yerləşdiyi ərazi qonaqların spesifikliyi və digər amillərlə olunur.
   İri mehmanxanaları- Baş menecer əsas şöbənin menecerlərinin daxil olduğu  icraçı  komitə  idarə edir.Mehmanxananın əsas şöbələri aşağıdakılardır:
*** Qəbul və xidmət şöbəsi (Front Office)
*** Yemək və İçməyə xidmət göstərən şöbə (Food and Beverage)
*** Marketinq və Satış (Sales and Marketing)
*** Kadrlar şöbəsi (HR)
*** Maliyyə və Mühasibat şöbəsi (Accounting)
*** Mühəndis- istismar şöbəsi (Building Administration)
    Bu şöbənin menecerləri (direktorları) korporativ və regional səviyyədə  müvafiq  rəhbərlərlə  adətən  əlaqədə  olur,onlara  mütəmadi  hesabat  verirlər ,lakin, birbaşa  mehmanxananın  baş menecerinə  tabedirlər.Baş menecer yaddan çıxarmamalıdır ki, mehmanxanada o, ev sahibi rolunda çıxış edir.Baş menecerinüzərinə çox məsuliyyətli vəzifələr düşür, o  cümlədən, otelin rentabelli gəlirlə işləməsini  təmin etməsi, qonaqlara göstərilən xidmətin yüksək səviyyədə və  keyfiyyətli olmasının təşkili tabeliliyindəki işçilərə elə şərait yaratmalıdır ki, onlar  gördüyü işdən zövq ala bilsinlər.Mehmanxananın sutka ərzində 24 saat istirahət günü olmadan fəaliyyət göstərməsini nəzərə alaraq burada bir çox problemlərin ortaya çıxmasını menecer vaxtında görməli və aradan  qaldirmalıdır.
     İri, orta və kiçik mehmanxana müəssisələri öz idarə etmə strukturları  ilə fərqlənir.Buna baxmayaraq işin müvəffəqiyyəti üçün əsas şöbələrə  menecer şəxsən nəzarət etməlidir.
     İcraçı Komitə - Mehmanxananın fəaliyyətinə təsir edən əsas qərarların verilməsinin məsuliyyətini Baş menecer daşıyır.Bu qərarların qəbulunda  isə  İcraçı Komitə üzvlərinin tövsiyyələri nəzərə alınır.İcraçı Komitənin tərkibinə nömrələrin xidmət şöbəsi, yemək- içməyə xidmət göstərən şöbə, mühasib, mühəndis və kadrlar şöbəsi daxildir.İcraçı Komitə otelin nömrələrinin satışını proqnozlaşdırır, mehmanxana  büdcəsini  hesablayır, əsas gəlirini və məxaricini müəyyən edir.
    Mehmanxananın əsas şöbələri və bölmələri aşağıdakılrdır:
Qəbul və xidmət şöbəsi - Bu şöbənin meneceri Baş menecerə tabedir və səlahiyyətinə  aşağıdakı funksiyalar daxildir:
1.Şöbənin maliyyə əməliyatına cavabdehlik.
2.İşçilərin menecerlərin rəhbərliyi altında məsuliyyət və həvəslə işləmələri.
3.Qonaqlara göstərilən xidmətin keyfiyyət və səviyyəsinə fikir vermək.
    Nömrələrin xidmət şöbəsi - Buraya Baş İnzibatçının ofisi,nömrələri bronlaşdırma (sifariş etmək), inzibati təsərrüfat, konsyerj (əlavə xidmət), qonaqlara xidmət göstərən, kommunikasiyanı təmin edən bölmələr aiddir.Bronlaşdırma (mehmanxanada nömrə sifarişini qəbul edən) bölməsi (Reservation) - mehmanxanada əsas bölmələrdən biridir.Bir sıra otellərdə bu bölmənin meneceri qəbul və xidmət şöbəsinin direktoruna tabedir və baş inzibatçı kimi eyni səlahiyyətə malikdir.Qonaqlarda otel haqqında təssüratı bu bölmənin işçiləri yaradır.Onlar müştəri ilə telefon danışığı apararaq ilk ünsiyyət yaradır və nömrə sifarişlərini qəbul edirlər.Müştəri ilə telefon danışığını aparan işçinin telemarketinq seriştəsi və təcrübəsi olmalıdır ki, otelin üstün cəhətləri haqqında inandırıcı məlumat verə bilsin.Bronlaşdırma bölməsi adətən  saat 9-00 dan  18-00 kimi işləyir.Bölmənin əsas vəzifəsi boş nömrələri müştərilərə yüksək qiymətlə satmaqdır.Lakin, müştəri bunu hiss etməməlidir.
     Mehmanxana nömrələrini sifariş etmək kanalları müxtəlifdir.Məsələn; telefon, faks, kompüter sistemi, poçt, məktub, teleqram, sifarişi edən şəxs otelə gəlməklə və s.Uniformada qonaqlara xidmət göstərən personalın üzərinə böyük məsuliyyət düşür.Bu bölməyə menecer rəhbərlik edir, şvesarlar, vestibülə baxan dəhliz işçiləri, konsyerjlər ona tabedirlər. (bəzi mehmanxanalarda konsyerj Baş İnzibatçıya tabedir). Qonaqları mehmanxanada qeyri rəsmi ilk dəfə şvesar qarşılayır.O, nəzərə çarpan uniformada qapıda dayanır və qonaqları salamlayır, lazım olanda taksi çağırır, qonaqların maşından düşməsinə kömək edir.Şvesar mehmanxanaya daxil olan qonaqların vizit kartlarını yoxlayır, şəxsi əşyaları oteldən çıxaran qonaqlardan buraxılış vərəqəsini tələb edir.
    Konsyerj xidməti də otelçilikdə əhəmiyyətlidir.Konsyerjlər uniformada olan xidmət personalıdır.Ayna masa arxasında öz funksiyasını yerinə yetirir.Qonaqların suallarına cavab verir və ya onlara xüsusi xidmətlər göstərir.
 
                    MEHMANXANADA İNZİBATİ-TƏSƏRRÜFAT
                                                BÖLMƏSİ
Mehmanxanada işləyənlərin sayına görə iri olan bu bölməyə menecer rəhbərlik edir.O,yaxşı təşkilatçılıq bacarığına malik olmalıdır.Mehmanxananın nömrələrinin təmiz,səliqə-səhmanla,yüksək standartlara cavab verən səviyyədə saxlamaq çox böyük məsuliyyət və dəqiqlik tələb edir.Qonaqlar arasında keçirilən sorğuya görə,nömrələrin təmizliyi və sliqə-səhmanı mehmanxananın nüfuzunu qaldırır.
Təcrübəli və sərişdəli menecerin öz işində bir çox qaydalara əməl etməlidir:
-menecer tabeliyində olan işçilərə vəzifə bölgüsünü düzgün aparmalı,məsuliyyəti bölüşdürməli və hər işçiyə konkret iş tapşırılmalıdır.
-menecer dəqiqliyi və səliqə-səhmanı tələb etməlidir
-menecer müntəzəm inventarlaşdırma aparmalı avadanlığın və onun qiymətlərinin siyahısını tutmalıdır.
-menecer bölmənin işini mehmanxananın digər bölmələri ilə əlaqələndirməyi bacarmalı,xüsusən inzibatçı,mühəndis-istismar camaşırxana xidmətləri ilə həmahəng işləməlidir vəs.
Menecerin təlimatında 4 əsas vacib vəzifə aşağıdakılardır:
1)işçilərə rəhbərlik etmək.Avadanlıq və təchizatın nəzarətini təmin etmək
2)qonaqların otaqlarını və mehmanxananın digər yerlərinin təmizliyinə və səliqə-səhmanına diqqət yetirmək
3)baş menecerin maliyyə siyasətinə uyğun bölməyə rəhbərlik etmək
4)sənədləşmə
Bölmənin menecerinin iş günü saat 09:00-dan 18:00-a qədərdir.
Mehmanxanaın nömrələri hər mərtəbədə plan-sxemdə göstərilir.Boş olan nömrənin qabağında heç bir qeyd olmur.Nömrədə qonaq varsa,SC(nömrə tutulub)qeyd olunur.Qonaq  tezliklə nömrəni azad edəcəksə SS nişanı ilə qeyd edilir(tezliklə boşalır),o nömrənin vaxrtını artırırsa AH nişanı qoyulur(qalma vaxtı uzanır).Əgər nömrə nasaz və xarabdırsa,XX (qəza vəziyyəti)nişanı qoyulur,çox mühüm və nüfuzlu qonağın nömrəsi VİP(çox mühüm qonaq)nişanı ilə qeyd edilir.
Mehmanxada xidmətçilər qonaq otağı üçün tədarük olunmuş ləvazimtı arabalardan daşıyaraq hər gün dəyişirlər.Qonaqlar üçün nəzərdə tutulan əşyalar arabanın üst rəfinə,otaq üçün lazım olan əşyalar alt rəfə yığılır.Bu o məqsədlə edilir ki,otelin bəzi qonaqları nömrələr üçün nəzərdə tutulmuş əşyaları suvenir kimi götürməsinlər.
Xidmətçilər nömrələrin vəziyyəti haqqında bölmə menecerinə müntəzəm məlumat verilməlidir.Mehmanxanın tipindən asılı olaraq hər bir xidmətçi gündə 16-dan 20-dək nömrəni səliqə-səhmana salır.Boşaldılmış nömrənin yığışdırılmasına daha çox vaxt sərf olunur.Saat 09:00-da işə başlayan xidmətçi bölmə menecerində qeyd olunur,işləyəcək otaqların açarlarını jurnala imza qoyandan sonra alır və işin axırında qaytarır.Mərtəbə xidmətçisi əvvəlcə bronda olan nömrələri yığışdırır,sonra ardıcıl olaraq qonaqların azad etdiyi nömrələri,daha sonra qonaqların yaşadığı nömrələr yığışdırırlar.Qonaqlar gedəndən sonra 7 və ya 10 gündən bir azad olan nömrələr əsaslı və tam yığışdırırılır.Nömrənin qapısı üzərində "xahiş edirəm yığışdırın"yaşıl rəngli lövhəcik asılarsa,xidmətçi ilk növbədə bu nömrəni yığışdırmalıdır.Qırmızı rəngli lövhəcikdə isə "xahiş edirəm narahat etməyin"sözləri yazılmış nömrəni daha sonra,münasib vaxtda yığışdırır.Nömrənin yığışdırıb qurtardıqdan sonra isə xidmətçi su kranlarını bağlamalı,işığı söndürməli,bundan sonra nömrəni açarla bağıayıb bölmə menecerinə görülən iş haqqında hesabat verməlidir.Bir çox mehmanxanalrda mərtəbədə çalışan xidmətçilərin işinə nəzarət edən supervayzerlər fəaliyyət göstərir.Onlar nömrələrin standartlarına uyğun səviyyədə yığışdırılmasını təmin edir,qəbul və xidmət şöbəsinə boş və dolu nömrələr haqqında məlumat verirlər.Bir çox mehmanxanaların öz camaşırxanaları və kimyəvi təmizləmə xidmətləri olur.Burada paltarlar,döşək ağı,mələfələr yuyulur,qurudulur və ütülənilir.Müasir komputerləşdirilmiş maşınlar bu əməliyyatı yerinə yetirir.Bu çamaçırxana xidmətindən həm otelin işçiləri,həm də otelin qonaqları istifadə edə bilər.Camaşırxana xidmətinin rəhbəri inzibati təsərrüfat bölməsinin menecerinə hesabat verir.Lakin köhnə və kiçik mehmanxanalarda camaşırxana tikməyə imkan olmadığına görə bu otellər öz döşəkağını və mələfələrini müqavilə ilə başqa camaşırxanalarda yuduzdururlar.Qonaqların paltarları yuyulanda onlara göstərilən xidmət yüksək səviyyədə və tez bir vaxtda yerinə yetirilməlidir.Çirkli paltarlar,döşək ağları,mənəfələr vəs. arabalarla,ayrıca liftlə camaşırxanaya aparılır.İnzibati təsərrüfat bölməsinin bir çox fiziki və ağır işlərini süpürgəçi görür.Onlar ümumi sahəni təmizləyir,vestibülün döşəməsini silir,xüsusi maşınlardan istifadə edərək xalçaların,xalça örtüklərini təmizləyir
                  QƏBUL VƏ YERLƏŞDİRMƏ BÖLMƏSİ                       
   Mehmanxananın "Front Office"şöbəsinin əsas bölmələrindən biri,qəbul və yerləşdirmə xidmətidir.Bu bölmənin əməkdaşları,mehmanxanaya gələn qonaqları qarşılayır,qeydiyyatnı aparır və nömrələrə yerləşdirilməsini təmin edir.Qəbul və yerləşdirmə bölməsi,mehmanxananın bütün xidmətləri ilə sıx əlaqədə fəaliyyət göstərir və demək olar ki,öz ətrafında birləşdirir.Bölmə qonaqlara göstərilən xidmətləri təşkil edir və qəbul-yerləşdirmə-xidmət prinsipi ilə işləyir.Bölmənin əsas funksiyası,qonağı salamlayıb,nömrə təqdim etmək,zəruri sənədləşməni rəsmiləşdirmək,əsas və əlavə xidmətlər göstərməkdir.Qəbul və yerləşdirmə bölməsinin inzibatçısı sonra qonağı qarşılayan və təmasda olan otelin ilk rəsmi əməkdaşıdır.İnzibatçının mehmanxanaya gələn qonağı,xoş təbəssümlə qarşılayıb,salamlaşması,rəsmi sənədlərin müştəridə otel haqqında gözəl təəssürat yaradır.Qonaq otelə daxil olarkən qəbul və yerləşdirmə bölməsini axtarmasın deyə,bu bölmə otelin giriş qapısının yaxınlığında yerləşməlidir.Bölmədə çalışan inzibatçının masası,iş yeri səliqəli və təmiz olmalı,lazımsız kağız və əşyalar olmamalıdır.Əməkdaşların xarici görünüşü səliqəli olmalı və onlar ədəb və nəzakət qaydalarına riayət etməlidir.Qonaqları salamlayan və qəbul edən əməkdaş qonağa hörmət əlaməti olaraq ayaq üstə durmalı və qonağı gözlətməməli,diqqətli olmalı,sənədlərin qeydiyyatını tez aparmalıdır.Müxtəlif insanlarla ünsiyyətdə olan,bölmənin əməkdaşı,otelin nömrəsini satmağı bacarmalı,qonağın hər hansı bir problemini həll etməyə çalışmalı,təhlükəsizliyini təmin etməli,mehmanxananın müsbət imicini yaratmalıdır.Qonağı qəbul edən bölmənin əməkdaşı,bronu dəqiqləşdirməli(nömrənin dərəcəsi,rahatlıq şəraiti,qiyməti,oteldə qalma və anketi təqdim etməlidir.Bunlardan başqa,qəbul və yerləşdirmə bölməsi,digər funksiyaları da yerinə yetirir.Bu funksiyalar aşağıdakılardır:
   Nömrələri müştərilərə satmaq,boş nömrələri təyin etmək,müştəriyə hesab təqdim etmək,qonaq otelə gəlməmişdən əvvəl,onun nömrəsini hazırlamaq,nömrə fondunun kartını tərtib etmək vəs.İri və orta mehmanxanalarda bu tip əməliyyatlar,xüsusi kompüter proqramları ilə yerinə yetirilir.Kiçik mehmanxanalarda bu məqsədlə xüsusi özəkləri olan lövhələrdən istifadə olunur.Bir qayda olaraq,nömrələrin açarları qəbul və yerləşdirmə bölməsində saxlanılır və qonaqlara verilir.Bu açarlar stelajın(qəfəs)özəklərində saxlanılır.Bu özəklərdə,açardan əlavə nömrə haqda məlumat kartı saxlanılır.Nömrə müştəriyə satılanda sonra,özəyə müştəri hqda məlumat qoyulur.Bu kartlar müxtəlif rəngdə olur.Məsələn,nömrə bron olduqda,müəyyən rəngli kart qoyulur.Rəngli kartlar vasitəsi ilə inzibatçı nömrələrin bronda,boş olmasını və ya qonağın yaşadığını təyin edir.Adətən qonaq vizit kartı göstərməklə və ya hansı nömrədə yaşadığını deməklə otelin xidmətlərindən istifadə edə bilər.Oteldə qonağa göstərilən əlavə xidmətlərin hesabı,"Front Office"-ə təqdim oluna bilər.Qonaq haqqında katoteka,müştərinin oteldə nömrə almasından sonra doldurulur.Kartotekada qonağa göstərilən xidmətlər qeyd olunur və qonağın xüsusiyyətləri hansı yeməyi xoşlayır,hansı nömrədə və ya mərtəbədə yaşamaq istəyir,əlavə proqramları xoşlayır və ya əksinə vəs.əksini tapır.Bu məlumatlara əsasən qonaq təkrarən otelə gəldikdə,ona daha yüksək səviyyədə,keyfiyyətli xidmət göstərmək olar.Bu və buna bənzər oteldə görülən işlər,daimi müştərilərin sayını artırır və otelin nüfuzunu qaldırır.Müasir mehmanxanalarda kompüter proqramlarından istifadə etməklə otelin müştəriləri haqqında məlumat blankı yaradılır və bu işdə istifadə olunur.
    Mehmanxanaya gələn qonaqlar iki tip ola bilər.Birinci tip,əvvəlcədən nömrə bron edənlər,ikinci tip,nömrəni əvvəlcədən sifariş etmir və otelə gəlir.Əvvəlcədən nömrə sifariş edən qonaq haqqında oteldə artıq məlumat olduğuna görə,onun qeydiyyatı tez aparılır.İnzibatçı,qonaqdan sifarişin nömrəsini,soyadını soruşur və kompüter sistemində lazım olan modulu seçir və qeydiyyat aparır.Oteldə əvvəlcədən nömrə sifariş etməyən qonağın qeydiyyatı 5 dəqiqədən də çox vaxt apara bilər.Çünki qeydiyyatla əlaqədar qonağa əlavə suallar verilir və cavab alınır qalma müddəti,ödəniş qaydası,əlavə müəyyən olunur.Müştəri,"Amerikan Ekspress","Viza","Master Kart"vəs-in qızıl kartı ilə ödənişə zəmanət verirsə,narahat olmağa dəyməz.Qonaq oteldə yerləşmə təsdiqini alan kimi qeydiyyat kartını yazır.Anket otel və qonaq arasında müqavilədir.Qonaq anketdə,adını,soyadını,ünvanını,ödənişi verən təşkilatın adı,ünvanı qeyd edilir.Bir sıra yerlərdə,şəhərdə anket iki nüsxədə yazılır.Anketin bir nüsxəsi,inzibati orqanların otellərdə qalanların hesabatını aparmaq məqsədi ilə mərkəzi ünvan bürosuna və ya pasport xidmətinə verilir.Anketin ikinci nüsxəsi otelin qəbul,yerləşdirmə və xidmət bölməsində saxlanılır. Bölmənin inzibatçısı qonağın yazdığı anketi,pasportla və ya şəxsiyyəti təsdiq edən sənədlə tutuşduraraq,yoxlayır,sonra anketə qonağın nömrəsini,gəlmə tarixini və vaxtını yazıb imzalayır.Daha sonra nömrədə yerləşmə və ödəniş üçün iki nüsxədən ibarət icazə vərəqi yazır.İcazə vərəqinin bir nüsxəsi kassır,digəri kartoteka üçün yazılır.Qonaq icazə vərəqini kassirə ödəniş üçün təqdim edir.Kassir kassa hesabatını iki nüsxədə hazırlayır.Birinci nüsxə çek və ya kassa lentləri ilə birlikdə müsahibata təqdim olunur,ikinci nüsxə hesabat verən kassirdə saxlanılır.Sonra inzibatçı yazıb,qonağa təqdim edir.Vizit kartı bir nüsxədə yazılır və  orada qonağın adı,soyadı,nömrəsi gəlmə və getmə müddəti göstərilir.Vizit kartı ilə qonaq otelə daxil olur,açarı alır,otelin digər xidmətlərindən istifadə edir.
                       Mehmanxanaların  İnkişaf  Tarixi
İctimai həyatın mühüm sahələrindən olan turizm və mehmanxana biznesi bir vəhdət şəklində yaranıb inkişaf etmiş və fəaliyyət göstərmişdir.Turizm və mehmanxana biznesinin qarşılıqlı fəaliyyətinin öyrənilməsi üçün bu sahənin inkişaf tarixi ilə hərtərəfli tanış olmaq lazım gəlir.
Qədim dövr:Mənbələrdən göründüyü kimi bizim eramızdan 2000 il əvvəl Holday deyilən məskəndən mehmanxanalar inkişaf etmişdir.Elmi araşdırmalar aparan Babillər bir çox ərazilərin xəritələrini tərtib etmişlər.Dövlət tərəfindən tavernaların işinə ciddi nəzarət olunurdu.Gil lövhə üzərində cızılmış xəritələrdə çayların mənbələri,dənizlərin yeri,karvan yollarının üzərində müvəqqəti yaşayış yerləri göstərilmişdir.Babillər Qara və Xəzər dənizi sahil boyu ərazilərində sığınacaq yerləri,karvan yolu boyunca karvansaralar salmışlar.Ən məşhur karvan yolları Afrika və Suriyadan Məkkəyə gedən yol idi.Bu karvansaralar tacir,yolçu,ziyarətçi və səyyahların müvəqqəti yaşayış yerləri idi.Onlar arasında məsafə bir günlük at yolu qədər idi.Karvansaralar kiçik və sadə otaqlardan,daxilihəyət,pəyədən ibarət olmuşdur.Qədim Romada bu tip karvansaralar təsnifatlaşırdı.Birinci tip varlı və imtyazlı ailələr insanlar üçün,ikinci tip isə kasıb və yoxsul insanlar üçün nəzərdə tutulurdu.
Orta dövr:Bu dövrdə dini ənənələr mehmanxana müəssisələrinin inkişafına xeyli təsir göstərmişdir.Orta dövr təqribən 5-15 ci əsrləri əhatə edir.Müqəddəs ziyarətlərə gələnlərin sayı xeyli artmışdır.Böyük Britaniyada islahatlar zamanı taverna və dayanacaqlar orta əsrlərin sonunda yaranır və inkişaf edir.Burada nümunəvi yol mehmanxanaları olan "İnn"lər inşa edilir.Bu tikintinin birinci mərtəbəsi taverna,xidmət və təsərrüfat yerləri,yuxarı mərtəbəsi isə yataq və daxili həyətə çıxışı olan eyvandan ibarət idi.Azərbaycanda orta əsrlərə aid karvansaralar Giləzi,Saray və Bayılda tapılmışdır.
Yeni dövr:ABŞ-da taverna və dayanacaqların əsasını Avropadan gələnlər qoymuşlar.İlk tavernalardan biri 1634-cü ildə Bostonda,1642-ci ildə isə Nyu-Yorkda Hollandlar tərəfindən açılmışdır.
   Avropanın ilk mehmanxanalarından olan "IV Henryx"oteli Fransanın Nant şəhərində 1788-ci ildə tikilmişdir.ABŞ-da isə ilk mehmanxana 1794-cü ildə yetmiş nömrəli "Siti Hotel" Nyu-Yorkda açılmışdır.İlk dəfə müştərilərin qeydiyyatı aparılan mehmanxana yüz yetmiş nömrəli "Tremont"  Bostonda açılmışdır.Həmçinin bu mehmanxanada ilk dəfə dəhliz növbətçisindən istifadə olunmuş və qapılar kilidli açarlı idi.Yeni dövr mehmanxanaların inkişafı əsasən ABŞ-a məxsus idi.Bunun bariz nümunəsi elektrik işığı və lifti olan ilk otel "Everest" 1859-cu ildə Nyu-Yorkda açılmışdır.
  1906-cı ildə artıq "Mehmanxana sahibkarları Beynəlxalq İttifaqı"yaradılır.Bu ittifaq dünyanın müxtəlif ölkələrində 1700 sahibkarını birləşdirirdi.
  Yeni dövr üçün Azərbaycanda karvansaralar XVI-XIX əsrlərdə fəaliyyətini davam etdirmişdir.Karvansaralar Naxçıva,Gəncə,Cəbrayıl,Abşeron yarmadası və Bakıda qalmışdır.
Müasir dövr:XX əsrin 50-60-cı illərində yeni növ və markalı avtomobillər,təyyarələr meydana çıxır.Avtomobillə səyahət edənlə üçün motellər tikilir.İlk motellərdən birini 1952-ci ildə "Holday-İnn" kemmon Vuilson tikdirir.Artıq bu dövrdən mehmanxana təsərrüfatı əyləncə və xidmət sənayesinə çevrilir.XX əsrdə dünya mehmanxana biznesində Ramada,Şerraton,regison və s.mehmanxana şəbəkələri yaranır və nkişaf edir.
 
                                             TƏLİM-TƏDRİSİN  MEHMANXANASI
Təlim-tədris mehmanxanasında qonaqlara yüksək səviyyədə xidmət göstərməklə yanaşı,personal ilə təlim keçirilir.Personal mehmanxana bazasında ixtisasını artırır,ali və orta ixtisas məktəblərinin tələbləri isə öz ixtisaslarına uyğun təcrübə keçirlər.Təlim-tədris mehmanxanasında tələblər mehmanxananın təşkilati strukturu,əsas şöbə və bölmələri ilə tanış olurlar.Tələbələr mehmanxananın bütün şöbələrində yerləşdirmə və xidmət,"Təsərrüfat",Mühəndis-texniki,"Təhlükəsizlik",Marketinq",Mühasibat","Restoran"şöbələri ardıcıl çalışırlar.Tələbə-təcrübəçilər bu şöbələrdə qonağın qeydiyyatını aparır,çarpayıları düzmək,nömrələri ləvazimatlarla təmin etmək üsullarına yiyələnirlər.Təlim-mehmanxanada təcrübə ardıcıl olaraq,aşağıdakı kimi aparılır.Mehmanxana haqqında məlumat veriləndən sonra otelin ərazisində ekskursiya təşkil olunur.Daha sonra təcrübəçiyə video nəzarət sistemi göstərilir və mehmanxananın təhlükəsizliyi haqqında söhbət aparılır.Üçüncü mərhələdə təcrübəçi marketinq şöbəsində otelin müxtəlif təşkilatlarla bağladığı müqavilə,saziş,nömrələrin və əlavə xidmətlərin qiymətləri,nömrələr,banket və konfrans zalı müştəriyə necə satmaq üsulları bronlaşdırmanın internet səhifəsinin işi ilə tanış olur.Mühasibat şöbəsində təcrübəçiyə mühasibat hesabatlarını,oteldə yaşayan və xidmətlərdən istifadə edən qonağa hesabın təqdim olunması və s öyrədilir.Növbəti mərhələdə təcrübəçiyə mehmanxana nömrələrində təmizlik və yığışdırma işinin aparılma qaydaları növləri,ardıcıllığı,təchizatı,ləvazimatı,sanitar qaydaları izah olunur.Mehmanxana əməkdaşının etik davranışı,insan amili ilə işləmək xüsusiyyətləri,qonaq ilə münaqişənin həlli yolları və AİS (Avtomatik idarəetmə Sistemi)ilə müstəqil işləmək qonağa hesabın təqdim olunması,müştərini nömrəyə yerləşdirmək,qonağa hesabın təqdim olunması,bronun ləğv olunması,qonağın bir nömrədən digərinə keçməsi,qonağın yola salınması vəs.bacarığı ilə təcrübəçinin mehmanxanada təcrübəsi başa çatır.Mehmanxananın inzibati-idarəedici personalı tələbələrin oteldə təcrübə keçdiyi müddətdə onlara hərtərəfli yardım göstərir.Bu zaman üç əsas istiqamətə daha çox fikir verilməlidir.Bunlar xarici dil,kompüterdə işləmək bacarığı və ixtisasa yiyələnməkdən ibarətdir.Mehmanxana biznesində yeni informasiya texnologiyaları daha çox rol oynayır və onun işinə nüfuz edir.Təcrübəçilər yeni kompüter proqramlarları ilə qəbul,yerləşdirmə və xidmət şöbəsində tanış olur,öyrənir və çalışırlar.Mehmanxanada istehsalat təcrübəsi keçən tələbə-təcrübəçilər arasında test keçirilir.Tələbələrin oxuduğu təhsil ocağından asılı olaraq,təcrübə  təhsilindən ayrılmadan və ya ayrılmaqla aparıla bilər.Tələbələrin təcrübəsi təhsil müəssisəsi və mehmanxana arasında bağlanmış müqaviləyə əsasən həyata keçirilir.Müqavilədə təcrübənin şərtləri və tədrisi müəssisəsinin mehmanxanaya ödəyəcəyi məbləğ göstərilir.
     
      Azərbaycanda son  dövr  mehmanxana  sektorunun  inkişafı  tarixi
 Mehmanxana və restoran biznes sahəsinə "qızıl yumurta gətirən toyuq"deyirlər.Ona görə ki,bu sahə,yəni qonaqpərvərlik sahəsi turizmin özəyidir.Azərbaycan mehmanxana xidmətləri müasir səviyyədə 1994-cü ildən başlamışdır.O,vaxtlar Azərbaycanın mehmanxana şəbəkəsi yox idi.Dörd  təşkilat müxtəlif səviyyədə mehmanxana təsərrüfatı ilə məşğul olurdu.
"Qoskominturist"-in  Azərbaycan şöbəsi,Azərbaycan Həmkarlar Təşkilatı,munisipalitet və Gənclər Təşkilatı. Hər təşkilatın özünün standartları və qiymətləndirmə əsasları var idi.Gəlirin çox hissəsini "İnturist"götürürdü.Onda  təchizat yuxarı səviyyədə idi,amma adi mehmanxanalar böyük  gəlirlə işləmirdilər.Hal-hazırda onlar köhnədir,müasir xidmət tələbinə uyğun gəlmirlər.Azərbaycan rayonlarında 50-dən çox mehmanxana var idi.Lakin onların heç biri müasir tələblərə uyğun gəlmirdi.
     Son zamanlar Bakıda 5 ulduzlu mehmanxana tikilmişdir.Onlardan "Hyatt Regency","Grand Hotel Evropa",Plazza və  4 ulduzlu "İrşad"otelini qeyd etmək olar.ÜTT kiçik 30 nəfərlik mehmanxananın tikilişini tövsiyyə edir.Bu klassifikasiyadan Bakıda və rayonlarda bu tipli 15 mehmanxana tikilmişdir.Bakıda "İçərişəhər",8 nömrəli "İrşad",15 nömrəli "Oazis"-23 nəfərlik.Bundan başqa 3 ulduzlu Masallıda "İstisu",Abşeronda "Neapol","Kresten Biç Hotel",Oazis" başqaları tikilmişdir.Turizmin vəziyyəti ölkədə olan siyasi və  iqtisadi faktorlarla sıx bağlıdır.
     Ölkədə bu sahədə baş verən hadisələr mehmanxana təsərrüfatının indiki və gələcək vəziyyətinə bilavasitə təsir göstərmişdir.Mehmanxana xidmətlərinə təlabatın azalmasının səbəbindən biri xidmətlərə olan qiymətlərin günü-gündən artmasıdır.Nəqliyyat qiymətləridə artır.Ona görə də əhalinin əksəriyyəti səyahət etməkdənsə,evdə oturmağa üstünlük verirlər.Azərbaycanda mehmanxana biznesini canlandırmaq üçün daxili turizmin inkişaf  etdirmək lazımdır.Lakin bu sahədə də ciddi problemlər var.Bir tərəfdən ölkədə olan işsizlik,digər tərəfdən "Qarabağ"konfilikti daxili turizmin inkişafına güclü zərbələr vurur.Azərbaycanda turizmin inkişafı ölkə iqtisadiyyatının vəziyyətindən asılıdır.  
                     
                      Mehmanxananın  restoran və  barları
Restoranlar  daim  inkişaf  edən  biznesdir.Onun üçün onların vahid  təsnifatı  yoxdur.Ancaq  ekspertlərin  rəyincə  restoranları 2  böyük kateqoriyaya  bölmək  olar:
-müstəqil
-şəbəkədaxili
Milli  restoranlar assoasiyasının məlumatına görə  amerikalılar  ailə büdcəsinin  çoxunu  restoranlara  xərcləyirlər.Restoranlara 12-00-13-00-a qədər ən çox gedirlər.Bu da tez xidmət   göstərən   restoranların təxminən mədaxilin 50%-nı təşkil edir.Restoranları  daha  geniş  şəkildə təsnifatlaşdırılarsa  onları  ayrı-ayrı  sahibkarlarına  məxsus  olan restoranlara və şəbəkəyə  daxil  resroranlara  bölmək  olar.Fərdi restoranlara  bir və ya bir  neçə şəxs  sahibkarlıq edir.Digər  restoranlar şəbəkə  restoranlarıdır.Bunlar  müəssisə  qrupu  olaraq  xidmət  edir,bazarın  parametrinə,baza  konsepsiyalarına,dizaynına,xidmətin  qida məhsullarına adlarına görə oxşar olurlar.
Restoranların fəaliyyəti 2 kateqoriyaya bölünür.Front  house və brean house.Front-house müştəriyəyə xidmət edən hissədir(zal),brean-house qonaqlara görünməyən hissəsidir.Restoranları baş menecer idarə edir.Restoranın ölçülərindən və onun məhsulunun satış həcmindən asılı olaraq digər menecerlər də fəaliyyət göstərə bilər.Məs:mətbəxt meneceri,bar meneceri və s.Adətən bu menecerlər kompleks hazırlıq keçirlər və lazım olduqda 1-1-ni əvəz edir.Restoranda front-house müəssisənin xarici cəlbediciliyi adlanan əməliyyatlar yaradılır və qorunub saxlanmağına başlayırlar.Yəni restoran cəlbedici görünməlidir.Xidmət göstərən mehriban olmalıdır.Restoranlarda xidməti metrdotel yerinə yetirir.Restoranda metrdotel özü üçün sifariş kitabçası düzəldir və orada masaların dolu və boş olmasını qeyd edir.Metrdotel qonağı masaya ötürür,menyunu təqdim edir,müəssisədə hazırlanan xörəklər haqda açıqlama verir.Elə hallarda olur ki,ayrı-ayrı restoranlarda ofisantlar masaların ölçülərindən,restoranın ümumi sahəsindən asılı olaraq müəyyən sayda masa ayrılır,ən çox say 5 olmalıdır.Elə restoranlarda var ki,ofisantlar 3-4 masaya xidmət edir.Qonaqlara yaxınlaşan ofisiantlar özünü təqdim edir,xörək və içkilər təklif edir və qonaqlardan xahiş edir ki,menyudakı xörəklərdən sifariş versinlər.Sonra o sifarişi qəbul edir.Ofisiant sifarişlərin qəbulunu müəyyən etdiyi masadan başlayır və saat əqrəbi üzrə digər qonaqlara xidmət edir.Bu sxemlə kimin nə sifariş etdiyini yadında saxlayır.Xörək masaya gəldikdən sonra ofisiant masanın yanında bir az gözləyir,heç bir çatışmamazlıq müşahidə etdikdə daha hansı içkinin gətirilməsini soruşur.Masa arxasında qonaqlara göstərilən xidmətlərin ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:salamlaşma,özünü və sonra içkiləri təqdim etmək,qəlyanaltılar təklif etmək,sifarişin qəbulu,desertlərin gətirilməsi,kofenin və başqa içkilərin gətirilməsi(nahardan sonra).Qonaqlara görünməyən hissə brean-house adlanır.Buranı mətbəxt meneceri idarə edir.Onun əsas işi mətbəxə verilən xörəklərin hazırlanması,zalların və otaqların təmizlənməsi,mühasibat uçotunun  aparılması aiddir.
Barlar mehmanxananın ayrılmaz hissəsidir,orada nəinki içkilər,həm də dondurma,meyvə,ləpə,yüngül qəlyanaltılar təqdim olunur.Mehmanxanada barlar üçün ya ayrı bir sahə,ya da vestibül qrupuna  daxil olan sahələrdən birini ayırırlar.Bar əsas vahid kimi restoran zalının tərkibinə daxildir.Lakin buna baxmayaraq öz quruluşuna,avadanlığına və tərtibatına görə fərdi xarakter daşıyır.25,50,75-yerlik  barlar fəaliyyət göstərir.Barların növlərinə disko-barlar,ekspres-barlar,qril-barlar və.s göstərmək olar.
 
       Mehmanxanaların idarə  olunmasında  kompüter  sistemlərinin                        rolu.
 Bu gün qonaqpərvərlik sənayesində kompüter texnikasından geniş istifadə edilir.Oteldə kompüter sistemi qonaqların təhlükəsizliyini qoruyur,mehmanxananın müştəri bazasını genişləndirir və market məsələsini həll edir.Bu gün qonaqpərvərlik sənayesi kompüterə  keçir və bu ilk növbədə o deməkdir ki,kompüter qonaqpərvərlik sənayesində bütövlükdə  iş  prinsipini dəyişdirir və kompüter vasitəsi ilə bütün mühüm məsələləri həll olunur.Kompüterlər əməyi yüngülləşdirməyə xidmət edir.Qonaqpərvərlik sənayesində kompüterdən istifadə başqa sahələrdən gec başlayıb.Bir çox mürəkkəb kompüterlər1960-dan başlayır.İlk universal kompüterlər 1950-ci ilin əvvəlində yaranıb.Onlar vakum  lampaları ilə yığılmış elektondan ibarət idi.İlk nəsil kompüterləri çox istilik verir və ləng işləyirdi.1960-cı ilin əvvəllərində yaranan kompüterlərin II nəsli elektron sxemlərin əsas kompanenti olan tranzistor və diozların əsasında yaranıb.1970-cı ilin əvvəllərində yeni kompüter nəsli "mini kompüter"buraxılıb.İlk personal kompüter 1970-ci ildə buraxılıb.1980-ci ildə V-nəsil kompüter hər tərəfli və güclü əməliyyat sisteminin əsası qoyulmuşdur.Ən mühüm kəşflərdən biri internet oldu.İnternet ümumdünya məlumatına qoşulmağa imkan yaradan böyük və mürəkkəb kompüter şəbəkəsinin biridir.
       Mehmanxana müəssisələri daha çox avtomatlaşmağa uyğrayır,vəsait sərf  olunur və ixtisaslaşmış personal hazırlanır.Kompüter sistemləri tez bronlaşdırmaya imkan verir.Bronlaşdırmanın kompüter sistemi "BKS" anlayışı ilk dəfə Avropa və ABŞ da yaranıb.İlk olaraq "BKS"ayrıca Aviaşirkət və özəl turizm agentliklərində yaranıb və özəl turagentliyin ehtiyacını ödəyib.Aviaşirkət və agentliklərin inteqrasiyası nəticəsində 4 qlobal bron sistemi(GBS)yaranıb.Bu gün dünyada 4 bronlaşma sistemi var:
(Amadeks,Qalileo,Sabr,Worldspan)və bu bazanın 90%-ı onlara aiddir.Dünyada onların 400-minə yaxın terminalı quraşdırılıb və onları "qızıl dördlük"adlandırırlar.Bronlaşma sistemində işləmək üçün xüsusi iş rejimi yoxdur.Ona görə də hər bir mehmanxana müştərilərin tərkibi strukturunu,qiymət  siyasətini və s.təhlil etmək lazımdır.Hər bir SBS in özünəməxsus yayılma sahəsi var.Amadeks və Qalileo üçün bu ilk növbədə  Avropa,Sebr və Worldspan üçün Amerikada qlobal bron sistemi əsasən bir ay əvvəldən planlaşdırıla bilməyən işgüzarlıq üçün istifadə olunur.Statistikaya görə GBS üsulu bronlaşmış mehmanxana uçuşdan bir neçə gün əvvəl müəyyən edilir.Hər bir bron sisteminin daxil olma rejimi adlanan bir neçə variantı var.Bunlar prinsipcə A və B tipidir.
A-tipinə daxil olarkən bronu təsdiq etmək haqqında məl 7-saniyə ərzində geri qayıdır.Bu da müştəri ofisə gəldiyi zaman turagentin ona xidmət etməsinə şərait yaradır.B-tipinə daxil olarkən bronu təsdiq etmək haqda məl əl ilə personal provayder və ya meh. 24 saat ərzində agenti qayıdır.
  
                   
 
              Mehmanxana  nəzdində  restoranın  mətbəxi.
Tərkibi  hələ Corc Ogyüst Üskofye(1847-1935) tərəfindən düşünülmüş klassik briqadasına aşağıdakı işçilər daxildir:
1.Baş aşpaz(chef de cuisine)-mətbəxdə mütləq hakimiyyətə malik olur,mətbəxi ile,yeməkçilərin keyfiyyətinə və müxtəlifliyinə,yəni son nəticədə bütün restoran biznesinin müvəffəqiyətinə görə məsuliyyət daşıyır.Baş aşpaz menyunu hazırlayır.O,personalın işini uzlaşdırır,tebeliyində olanların işlə eyni dərəcədə yüklənməsini,gözlənilməyən hallarda onların 1-1-i ilə əvəz olunmasını təmin etməlidir.Baş aşpaz həm də məhsulların tədarükünə,onların keyfiyyətini  və qiymətə uyğun olmasını yoxlamağa görə cavabdehdir.
2.Baş aşpazın müavini(sous chef)baş aşpaz olmadığı vaxt onu əvəz edir.Mətbəxdə növbəti vəzifə -aşbazdır.Aşbaz I-yeməklər,II-yeməklər,salatlar və.s üzrə cavabdehdir.Bilavasitə yeməklərin bişirilməsi işini aşpazın köməkçiləri(commis chef)yerinə yetirir.Mətbəxdə,həmçinin,müxtəlif souslar üzrə mütəxəssis(saucher)mal,qoyun,donuz və quş ətindən,balıqdan qovurma və buğlama yeməklərini,qril kababları hazırlayan və qızartma yeməklər üzrə mütəxəssis (rottisseur),şorbalar üzrə mütəxəssis çiy əti emal edən soyuq qəlyanaltılar salatlar hazırlayan soyuq üzrə mütəxəssis (qarde manger)işləyir.Bundan başqa mətbəxdə digər mütəxəssislər də çalışırlar:
-banket aşpazları-banketlərin menyularına uyğun yeməklər hazırlayırlar.
-müxtəlif  cür şirniyyat hazırlayan mütəxəssis
-tərəvəz yeməkləri və qarnirlər hazırlayan mütəxəssis(entremetier)
Menyuda təklif  olunan içkilərin geniş seçimi,şərablar üzrə mütəxəssisin(sommelier)olmasını tələb edir.
Mətbəx iyerarxiyasının ən aşağı pilləsində qabyuyanlar(steward)durur.Baş stüard mətbəxin sanitariya vəziyyətinə görə cavabdehdir,boşqabların yuyulmasına və otağın yığışdırılmasına,boşqabların banket zallarına verilməsinə nəzarət edir.
   Mətbəxin sahəsi məhsulların ilkin emalı aparılan köməkçi və yeməklərin bişirildiyi əsas sexlərə bölünür.Əsas sex qəlyanaltıların,şorbaların,II yeməklərin,şirniyyat məmularlarının hazırlandığı bir neçə zonaya (sexə)bölünə bilər.Mətbəxin işi dəqiq,diqqətlə planlaşdırılır:personalın hərəkət etdiyi yollar mümkün qədər kəsişməməli,hazır yeməklərin çiy məhsullarla,ət balıqla və s. ərzaqlarla bir yerdə yerləşdirilməlidir.Mətbəxdə olan keçidlərin eni ən azı 80 sm olmalıdır.Mətbəxin bir neçə piştaxtası olur,(station) və buradan ofsiantları hazır yeməkləri sifariş və qəbul edirlər.Onların işi elə planlaşdırılır ki,1-1-ləri ilə toqquşmasınlar.
 
             
 
          Mehmanxana  nəzdində  turistlərin  qidalanmasının  təşkili.
 
Mehmanxana  yerlərində  qidalanma  müəssisələri  əsasən  orada müvəqqəti  yaşayan  qonaqlara  xidmət  etmək  üçün  nəzərdə  tutulur.Bu  qidalanma  müəssisələrində  oturacaq  yerləri  sayı mehmanxana yerlərin sayı qədər olmalıdır.Mehmanxana  nəzdindəki qidalanma  müəssisələrinin  iş  vaxtı  yerli  vaxtla  səhər 8-00-dan başlayır.Təyinatından  asılı  olaraq  restoran  səhər  saatlarından  tam yaxud qismən işə başlayır,(yəni restoranın  bir zalı  yaxud bir  neçə  stolu  qonaqlara  xidmət  etmək üçün  hazır olur.Əgər  mehmanxana  bir neçə  bufet   fəaliyyət   göstərirsə  bu  zaman  onların  iş   vaxtı   fasilələr eyni  vaxta  düşməmək  şərtiylə  fərdi  tərtib  olunur.Mehmanxana restoranlarında  səhər  saatlarda  turistlərə və  eləcə də  digər   qonaqlara kompleks səhər yeməyi,habelə az  çeşiddə  asan  hazırlanan  yeməklər təklif olunur.Səhər   yeməyində   turistlərə  turş  süd məhsulları,yumurta,yağ,kolbasa, pendir,  hisə   verilmiş ət,salatlar,şirələr,qayqanaq,sosiska vəs. təklif  olunur.Hər  gün  bir variantlarda təkrar olmamalıdır.Aşağıda  belə  səhər  yeməklərininin  bir neçə  variantı  göstərilmişdir:
I.Variant-şirə,pendir,kərə yağı,kökə,cem,yağ
II.Variant-kərə yağı,kolbasa,sıyıq,çay,çörək
III.Variant-kərə yağı,kolbasa,hisə verilmiş ət,ilıq yumurta,kökə,çörək
IV.Variant-qatıq,kərə yağı,qayqanaq,kökə,çay,qara kofe,çörək
V.Variant-kərə yağı,xamalı kəsmik,kökə,çay,kofe
VI.Variant-qatıq,tərəvəzlə kotlet,kökə,çörək,kofe
      Bir  qayda  olaraq  mərtəbələr  üzrə  yerləşən  bufetlərdə  iş  vaxtı səhər saat 7-00-da başlayır və 23-00-da qurtarır.Bu  müddət  ərzində bufetlər müxtəlif  vaxtlarda nahar fasiləsi  edirlər.Mərtəbədəki  bufetlərin hər  birində  müxtəlif çeşidli  xörəklər,məmulatlar  və  içkilər olur.Bunlar   həftənin   günləri  üzrə  cürbəcür  olmalı   məhdud   çeşiddə olur.Mərtələrdə  yerləşən   bufetlər  çoxda  böyük  otaqlarda   təşkil olunduğundan   onlarda   xörəklərin   hazırlanması  və   məhsulun   realizəsi  məhdud  olur.Bufetlərdə  turistlərə  və  digər  qonaqlara  özünə xidmət metodu ilə xidmət  metodu  ilə  xidmət  olunur.Mehmanxanada axşam  saatlarında  turistlərə  musiqili  xidmət  göstərən  barlar  işləyir.Bu barlarda turistlərə şirələr,mineral sular və meyvə suları,balıq kürüsü,meyvələr,zeytun badam ləpəsi,dondurma və qara qəhvə təklif olunur.Nömrələrə xidmət mehmanxanada yaşayan turistlərin və digər qonaqların sifarişi əasında əlavə haqq ödəməklə həyata keçirilir.Adətən,əlavə ödənişin dəyəri ümumi hesabın 15%-dən çox olunur.Nömrələrdə xəstə adamlara əlavə ödəniş olmadan xidmət olunur.
        Bəzi hallarda mehmanxana nəzdindəki qulluq müddətində çatdırmadıqda turistlərin qidalanması yaxınlıqda yerləşən restoranlarda,yeməkxanalarda və kafelərdə təşkil olunur.Əcnəbi turistlərə xidmət göstərən restoran,kafelərdə xörəklərin buraxılışı üçün qeydiyyat jurnalı olmalıdır.Hansı ki bu jurnalda turistlərin hansı  ölkədən və  nə   vaxt   gəlməsi  haqqında  xidmət  dərəcəsi  xidmət növləri(səhər,nahar və şam yeməyi)turistlərin sayı və yeməklərin  dəyəri haqqında  qeydlər  edilir.Əgər  qidalanma  müəssisəsi  zalında  müxtəlif xidmət dərəcəsinə malik turistlər qidalanırsa onları ayrı-ayrı stollarda oturdurlar.Qrup halında turistlərə aşağıdakı göstərilən vaxtlarda xidmət olunr.Səhər yeməyi 8-00-dan-10-00,nahar 12-00-15-00,axşam yeməyi 17-30-19-30.
     Əcnəbi turistlərə xidmət tez və dəqiq olmalıdır.Səhər yeməyi 30 dəq,nahar 40 dəq olur.
 
                 Mehmanxana təsərrüfatı və onun quruluşu
Təsərrüfat şöbəsinin əsas funksiyası otelin nömrə  fonduna  xidmət göstərmək və təmiz saxlamaqdır.Bundan  əlavə  mehmanxananın  ictimai yerlərinin yığışdırılması və təmizliyi bu şöbənin üzərinə düşür.Otelin müsafirləri,adətən,çox vaxtlarını nömrədə keçirirlər və buna görə nömrələrin təmiz saxlanması,mələfələrin vaxtında dəyişdirilməsi,lazımi ləvazimatlarla təmin olunması vacib şərtlərdəndir.Şöbədə nizam-intizam yüksək səviyyədə olmalı və şöbənin rəhbəri nömrələrin standarta uyğun düzgün yığışdırılmasına və fəaliyyətinə nəzarət etməlidir.
        Otelin bütün sahələri 4 əsas hissəyə bölünür:
İnzibati,xidmət göstərən yardımçı və yaşayış.
-İnzibati yerlər:kabinetlər və vestibüldə yerləşən kommunikasiya-rabitə və digər sahələr
-Xidməti  yerlər:ictimai və ümumi istifadə olunan sahələr(konfrans zalı),musiqi salonları(diskoteka,bar)və s.
-Yardımçı yerlər:təsərrüfat və anbar sahələri(təmir sexi,çamaşırxana)
-Yaşayış sahələri:bütün dərəcədən olan nömrələr və onlarla əlaqəli məişət sahələri
Mehmanxana təsərrüfatı əsas hissəsinin yaşayış üçün olan nömrələr və onlarla bağlı olan köməkçi və xidmət sahələri tutur.
Mehmanxana nömrələrində müsafirin yaşaması üçün zəruri olan hər bir şey olmalıdır.Nömrədə istirahət,yatmaq,işləmək və qonaq qəbul etmək üçün yer,şərait və ləvazimat olmalıdır.
        Nömrə:-bir və ya bir neçə yerlik yaşayış yerindən ibarət olan,tələbatlara uyğun avadanlıqla təmin olunmuş,mehmanxana tərəfindən təqdim olunan yaşayış yeridir.
    Çarpayı-yer:-yatmaq üçün yer,bir nəfərin istifadəsi üçün nəzərdə tutulur.
                       Mehmanxanada təhlükəsizlik xidməti
Təhlükəsizlik  problemləri son illərdə xüsusilə də mehmanxana biznesində daha da mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Beynəlxalq münaqişələr,cinayət,və terrorizm dalğası partlayıcı maddələrin və qeyri qanuni  silah  alveri bütün bu amillər qonaqpərvərlik sənayesinə öz təsirini göstərir.Mehmanxananın qonaqlarının  və personalının təhlükəsizliyi vacib məsələlərdəndir.Mehmanxana biznesini inkişaf  etdirmək,daha çox turist  axını  təşkil  etmək üçün  təhlükəsizlik sistemini  müasir  səviyyəyə  çatdırmaq lazımdır.Təhlükəsizlik məsələlərini,xüsusən terror  təhlükəsini  aradan  qaldırmaq  üçün  mehmanxana müxtəlif  vasitələrdən,o,cümlədən texniki  təşkilati və  digər üsulları işləyib hazırlamalıdır.Bunun üçün  ilk  növbədə  təhlükəsizlik  bölməsinin əməkdaşlarının peşə hazırlığına və onların texniki vasitələrlə təmininə diqqət  verilməlidir.
          Təhlükəsizlik  bölməsinin əsas vəzifəsi baş vermiş cinayətləri təhqiq  etmək deyil,qarşısını almaqdır.Bunun  üçün  bölmənin  əməkdaşları qabaqlayıcı tədbirlər görməlidir.Bölmənin əməkdaşlarının polisdən fərqli olaraq istintaq  aparmaq imkanları və hüquqları  məhduddur.Təhlükəsizlik  bölməsi polisin  yerli  bölmələri ilə  sıx  əməkdaşlıq etməli gözlənilən mitinq  ixtişaşlar  mehmanxanaya arzu olunmayan  qonaqların  gəlməsi və s.haqqında məlumatlar əldə edə bilər və  mehmanxana buna hazırlaşar və  tədbirlər  görür.
Mehmanxanada  qonaqların  rahat və sakit yaşayıb dincəlməsi üçün təhlükəsizlik  bölməsi  sutka ərzində aktiv  fəaliyyət  göstərməlidir.Bölmə  otelin  təhlükəsizlik  planını  işləyib hazırlaya,digər şöbə  və  bölmələr ilə  bu  planı  müzakirə edir,tam tərtib edib  baş direktorun  təsdiqinə  verir.Təhlükəsizlik bölməsinin əməkdaşları etibarlı, təmkinli ,satın alınmayan insanlar olmalıdır.Bu bölmənin  əməkdaşları qonaqlarla nəzakət və  ədəblə davranmalıdır.
       Bölməyə işə götürülən işçilər mütləq təlim keçir,otellə onun bölmə və  şöbələri  ilə  yaxından tanış olurlar.Bölmənin işçiləri zərurət yaranarsa ilk  tibbi  yardım göstərə bilməlidirlər.Təhlükəsizlik bölməsinin  hər  bir əməkdaşı hüquq  və  vəzifəsini yaxşı öyrənməli,otelin  fəaliyyətinə aid  təlimatı  qanun  və  sərəncamları bilməlidir.
        Bölmə əməkdaşlarının növbəni  dəyişmə vaxtı  elə tərtib olunmalıdır  ki,digər bölmələrin növbə  dəyişməsi ilə  üst-üstə düşməsin və  eyni vaxtda  olmasın.Bu ona görə edilir ki,bütün  növbələrin  dəyişməsi eyni vaxtda  olarsa mehmanxanaya bölmələrə və  digər  obyektlərə  nəzarət diqqətdən  yayına bilər.
    Təhlükəsizlik bölməsi texniki vasitələrlə izləyici kameralar monitorlar radioəlaqə  yaradan  cihazlar və s.təchiz olunmalıdır.Təhlükəsizlik  bölməsinin  dəyənək və  tapanca gəzdirmək məsləhət görülmür.Bu atributlar(əlamət)oteldə yaşayan qonaqları  qıcıqlandırır  və  narazılıq doğura  bilər.
   Təhlükəsizlik bölməsinin  əməkdaşlarının pencəyinin yaxasında  bölməyə  məxsus nişan(kart)soyadı  olmalıdır  ki,qonaq  zərurət yaranarsa ona müraciət edə  bilsin.
     Təhlükəsizlik  bölməsinin funksiyası müxtəlifdir  və  mehmanxanaın fəaliyyətində  mühüm  rol  oynayır.Bölmənin  əsas funksiyası,otelin daxilində  yerləşən sahələrə xaricində yerləşən ərazilərə nəzrət etmək və kiçik  çəkməkdir.Bundan başqa bölmənin funksiyasında  otelin əməkdaşlarının təhlükəsizlik  qaydalarına əməl etməsini tələb etmək kənar  və  şübhəli  şəxslərin otelin  qadağan olunmuş  yerlərinə daxil  olunmasının  qarşısını almaq qonaqların otelin  daxili intizam qaydalarına  riayət etməsinə nəzarət etmək və s. daxildir.Mehmanxanada böyük  tədbirlər (konfrans,konsert,mərasimi və s.)keçirilən zaman,bölmənin işçiləri səfərbər olunur,nəzarət ikiqat artır,məsuliyyət çoxalır.
       Tədbirlər  keçirilən  zaman  ərazi  diqqətlə   yoxlanılır,təhlükəsizlik tədbirləri görülür,hətta  lazım  gələrsə partlayıcı  maddələrin  axtarışı üçün kinoloq  dəvət olunur.
          Təhlükəsizlik  bölməsi   mehmanxanada digər funksiyaları da  yerinə  yetirir.Bunlar inkassasiyanı(yığılan pulları kassadan sənəd üzrə alıb,sonra lazımı yerlərə təhvil vermək)qorumaq,otelin açarlarına nəzarət(otelin hər bir əməkdaşı,ancaq onun işinə aid  olan açardan istifadə edə bilər).Əməkdaşların otelin  avadanlığından düzgün istifadə etmək,kompüter təhlükəsizliyinə  (xarakterləri kompüterə daxil  olunmasının  qarşısını almaq)nəzarət,qonağın kredit kartı ilə  ödəmək imkanını  yoxlamaq.
 
                    Personalın  seçilməsi  və  işə  qəbulu.
Personalın  seçilməsi  kadrlar  şöbəsinin  əsas  vəzifələrindən biridir.Oteldə  personal  seçimi  şöbələrdə  boş  yerlərə və  vəzifələrə mövcud   namizədlərdən  seçilir.Personal  seçimi  iki  hissədən-xarici və daxili  seçimindən  ibarətdir.
        Mehmanxanada  işə  qəbul   olunan   namizəd  aşağıdakı  sənədləri təqdim   etməlidir.
1)işə qəbul  üçün ərizə
2)foto şəkil
3)tərcümeyi-hal
4)şəxsi anket
5)zəmanət məktubu
Anketdə  aşağıdakı suallar verilir.
1)Soyadı,adı,atasının adı
2)Doğum yeri və tarixi
3)Vətəndaşlığı ünvanı
4)Yaşayış yerindən arayış
5)Arzu edilən vəzifə
6)Orta,Ali təhsil
7)Xarici dil bilməsi
8)Məhkəməyə cəlb olunub və ya olunmaması
9)Hərbi xidmət
10)Qeyri  normal iş gününə münasibət
11)Bundan əvvəlki iş yeri haqqında məlumat
12)Kompüter  təcrübəsi
13)Anketin doldurma tarixi
14)Şəxsi  imza
       Anketi nəzərdən keçirdikdən sonra kadrlar şöbəsinin müdiri işə düzələn namizəd ilə müsahibə aparır.Qaydaya uyğun olaraq müsahibə verilən suallardan və  alınan cavablardan ibarət olur.
    Mehmanxana personalı  üçün  aşağıda göstərilən parametrlər vacibdir.
1)Antropometrik  xüsusiyyətlər(boy,xarici görünüş)
2)Səliqəli  və  təmiz olmaq
3)Ətrdən  məhdud dərəcədə istifadə etmək
4)Saç düzümü
5)Manikür
6)Namizədin nitqi
7)Gözlənilməyən mənalı xüsusiyyətlər
8)Gələcək həyat planı və məqsədi və s.
    Müsahibə  zamanı  namizədin  aşağıdakı  xüsusiyyətlərinə  diqqət yetirmək  lazımdır.
1)Ünsiyyət   yaratmaq  bacarıqları  emosional  münasibət  əlaqə yaratmaq  reaksiya və  qəbul etmə,aktiv  qulaq  asma sual  verə   bilmək
2)Konflikt,aqressivlik,səbirli olmaq
3)Özünü  idarəetmə
4)Ədəbli  olmaq
5)Nəzakətli olmaq
6)Liderlik bacarığı
     Müsahibə   müsbət  nəticə  verdikdə  namizəd  digər  mərhələyə keçir.Müsahibə mənfi  nəticə verdikdə  kadrlar  şöbəsi  dərhal  imtina etməlidir.Müsahibəni ilk olaraq  kadrlar  şöbəsi ikinci  mərhələdə  təlim meneceri,və  son  mərhələdə  şöbə müdiri  aparır.Nəhayət, bütün qiymətlərə  baxılır  və  namizəd işə  qəbul  edilir.Bundan  sonra  hər  iki  tərəf  arasında  müqavilə imzalanır."Müqavilə"hüquqi  sənəd  olub  iki  tərəf  arasında  danışıqları rəsmiləşdirmək deməkdir.Müqavilənin  əhəmiyyəti   ondan  ibarətdir ki,tərəflərdən  biri təklif   irəli sürür   digəri isə  onu  qəbul  edir.Attestasiya müəyyən  müddət  ərzində(3 ildə bir  dəfədən çox olmayaraq)personalın fəaliyyətinin qiymətləndirilməsidir.Attestasiyanın məqsədini nəzərə alaraq onu iki  hissəyə  ayırmaq olar:Əməyin və personalın qiymətləndirilməsi.Əməyin qiymətləndirilməsi  birbaşa  planlaşdırılmış  əməyin keyfiyyətinə  və həcminə yönəldilir.Personalın  qiymətləndirilməsi onun  çalışdığı vəzifəni  hansı dərəcədə mənimsədiyini izah edir.Attestasiya vaxtı  kadrları  müqayisə etmək yox,iş standartlarına necə yiyələnmələri dəqiqlişdirilir.Attestasiyanın keçirilməsinə xüsusi  attestasiya kamissiyası rəhbərlik edir. YEMƏKLƏR VƏ İÇKİLƏR
                                  RESTORAN  İŞİNİN  İNKİŞAF  TARİXİ
Restoran biznesi öz iş dövriyyəsinə görə dünyada qabaqcıl yerlərdən birini tutur.Jan Briya Savaren 1826-cı ildə yazdığı "Qidanın psixologiyası"əsərində göstərir ki,hər bir xalqın taleyi,onun necə qidalanmasından asılıdır".Tarixdə ilk dəfə ictimai iaşə yerləri haqqında yazılı məlumat b.e.ə.1700-cü ildə tərtib olunmuşdur.Bu Babalistan hökmdarı Xammurapinin "Qanunnaməsi"-dir.Burada göstərilir ki,ictimai meyxanalarda,piyvə su qatan şəxs ölüm cəzasına məhkum olunur.Eramızdan əvvəl I minillikdə Qədim Yunanıstanda tavernalar(aşxanalar)sosial və dini həyatın mühüm elementi idi.Tavernalarda səyahətçi və yolçular üçün gecələməyə yerlərin olmasına baxmayaraq,əsasən qonaqlara yemək və içki xidmətləri göstərilirdi.Tavernanın sahibi qonaqlara yerli və xarici içkilər,keçi südündən hazırlanmış pendir,arpa çörəyi,kələm,noxud,paxla və mərci kimi yeməklər təklif  edirdi.Müştərilər həmçinin əncir,zeytun,cirə,balda bişirilmiş kükə və pendirli peçenye daha çox üstünlük verirdilər.Ət yeməkləri əsasən keçi,donuz və ya qoyun ətindən hazırlanırdı.Eşşək ətindən içi doldurulmuş və hazırlanmış yemək,delikates hesab olunurdu.Yazılı mənbələrdə göstərilir ki,b.e.ə.776-ci ildə keçirilən ilk Olimpiya oyunlarının qaçış üzrə (190 metr)qalibi,ixtisasca aşbaz olan Koroyb adlı bir nəfər olmuşdur.Qədim Romada ümumi istifadə üçün nəzərdə tutulmuş meyxanalar çox geniş yayılmışdı.Maraqlı bu idi ki,bu meyxanalar bütpərəst məbədlərinin yaxınlığında yerləşirdi və qurbanlıq kəsilən heyvanlar yaxınlıqda olan tavernalara verilirdi.Qurbanlıq ətlərdən bişirilmiş yeməklərdən əlavə bu aşxanaların menyusuna pendir,şərab və qurudulmuş tərəvəzlər daxil idi.Yazılı  abidələr Roma dövlətindəki  aşxanalar və onların menyusu haqqında  məlumatlar verir.Əfsanədə deyilir ki,qədim zamanların məşhur həkimi Eskulapın yaxın köməkçiləri:qızı (Gigiyena)və aşbaz qadın Kulina,onun həyatını əvəz olunmaz yeməklərlə nəşələndirirdi.Romalılarda onuncu ilahə "Kulinariya"adlanırdı.Roma əsilzadələrinə ət yeməkləri həm qızardılmış,həm də suda bişirilmiş şəkildə təklif olunurdu.Qədim Romada varlı insanlar öz evlərində şəxsi aşbazdan başqa,menyu tərtib etmək üzrə mütəxəsis və yeni yemək reseptlərini hazırlayan qastronom saxlayırdılar.Aşbazlığa aid olan ilk kitab b.e.ə.40-cı ildə Romalı Apsi tərəfindən yazılmışdır.
      "İşgüzar adamın nahar yeməyi"ideysını ilk b.e.ə.40-cı ildə romalı aşxana sahibi Sekviya Lokatu,irəli sürmüşdür.Bu qədim zamanlarda çoxavarlı gəmilərin dayanacaqlarında (limanlarda)işləyən və evə gedi nahar etmək üçün vaxtı olmayan dəllaların asanlaşdırmışdı.
    Roma aşbazları özlərini elitar təbəqə hesab edir və bir birilərini görkəmli və fəxri ad və titullarla adlandırırdılar.Bundan əlavə Adrianın imperatorluğu dövründə b .ə.117-38-ci illər romalı baş aşbazlar Palatin yüksəkliyində xüsusi "Aşbazlıq Sənəti Akademiyası"təsis etmişdilər.
       Adi axşanaların müştəriləri sadə insanlar idi.Yuxarı təbəqənin insanları ictimai hamamlardan istifadə etməyi üstün tutardılar.Roma imperatoru Kaliquların b.e.ə.37-ci il hakimiyyətə gəlməsi ilə bu hamamlar bütün sutka ərzində işləməyə başlayır.Burada çoxsaylı qonaqlar üçün ziyarətlər keçirilən,bəzədilmiş və yemək qoyulmuş otaqlar var idi.Orta əsrlərdə insanlar daha çox səyahət edirdi  və bununla əlaqədar yolüstü yaşayış yerlərinin sayları da artırdı.Səyahətçi özü ilə gətirdiyi və ya yaşayış evinin sahibindən aldığı ərzaqlarla qidalanırdı.Müsafirlər adətən ətlə(bəzən balıq və toyuq əti),çörəklə qidalanırdı.Müsafirlər ətlə (bəzən balıq və toyuq əti),çörəklə qidalanır və pivə içirdilər.Avropada dadlı,ləziz yemək və içkilərdən ləzzət alan ilk insanlar,romalıların sələfləri olan italyanlar,aşbazlıq sənətinin pionerləri olmuşdur.Təxminən XIV əsrin ikinci yarısından etibarən Avropada aşbazlıq sənətinin mərkəzi İtaliyadan Fransaya,Paris kral mətbəxinə keçir.Dadlı yemək bişirmək sənətinin inkişafı üçün Fransa dövləti hər cür yardım göstərirdi.1375-ci ildə Fransa kralı V Karlın baş aşbazı Qiyam Tirel tərəfindən cəmi bir nüxsxədən  ibarət aşbazlıq sənəti haqqında kitab  yazılmışdı.Təxminən 100 il keçdikdən sonra İtaliyada(Vatikanda)ilk dəfə özündə yeməklərin siyahısını əks etdirən menyu hazırlanır.Bu epizodik hadisə olduğu üçün həmin siyahı menyu adını almamışdı.Əsl və daimi  menyu 100 il sonra XVII əsrin 60-cı illərin başlanğıcında XIV Lüdovik  sarayında istənilən yeməklərin adları olan qeydlər şəklində hazırlanır.Zahirən onlar krala təqdim olunan yeməklərin siyahısını göstərən bir  nüsxədən ibarət qalın kağız parçası idi.Kral saraylarındakı qonaqlıq ziyafətlərində yüzlərlə zadəganlara  qulluq göstərilirdi.Süfrəyə müxtəlif yeməklər dəqiq şəkildə  düzülür,lakin etiket normalarına riayət edilmədən yeyilirdi.O zamanlar çəngəl yox idi.Güman edilir ki,hələ XVI yüzillikdə kraliça Yekaterina Mediçi fransız kral sarayına çəngəldən istifadə etməklə yemək qaydasını öyrənməyə çalışmış,lakin bu qayda insanların məişətinə 200 ildən sonra daxil olmuşdu.BU  vaxta qədər  isə çəngəl yerinə barmaqlar istifadə olunur,yağlı yeməklərin içindən,əl ilə ət parçaları çıxardılıb yeyilirdi.Elə bu zaman,yəni 1553-cü ildə Parisdə "Tur Arjan"adlı ilk restoran tipli yeməkxana açılır.Restoran termini bir müddət  sonra,XVII əsrdə istifadə olunur.Hal-hazırda dünyada "müasir restoranların atası"sayılırdı.Bulanje,ilk dəfə olaraq müştərilərə ləziz yeməklərin geniş çeşidlərini təklif  etmişdi.Qoyun ətindən hazırlanmış şərab sousunda hazırlanmış şorbalar və Bulanje üslubunda hazırlanmış kartof(tünd bulyonla sobada xüsusi qablarda bişirilən doğranmış kartof)daha çox  məşhur idi.Bulanjenin restoranında latın dilində belə bir kəlam yazılmışdı:Kimin mədəsi tənhalıqdan üzülürsə,bərpa etmək üçün mənim yanıma təşrif  buyursun və mən onun mədəsini bərpa edərəm".Latın dilində bərpa etmək(restaurabovos)adlanır və müasir restoran sözünün buradan əmələ gəlməsi də şübhədə doğurmur.1794-cü ildə Fransız inqilabı ərəfəsində Parisdə artıq 500 restoran var idi.İnqilab nəticəsində aristokrat evlərin yalnız ən sadiq baş aşbazları Fransada qalmış,digər aşbazları isə inqilabın dalğası bütün Avropaya "səpələnmişdi".Bir çoxları okeanı keçərək Amerikaya,əsas fransız şəhəri olan Yeni Orleana gedir.
      Amerikada onların əksəriyyəti restoran biznesi ilə məşğul olurlar.Fransız aşbazları buraya öz mətbəxlərinin ənənələrini  gətirmişdilər.ABŞ-da aşbazlığa aid ilk kitabı 1742-ci ildə nəşr olunur.Bu,Eliza Smitin "Evdar qadının kitabı"əsərinin yenidən nəşr olunmuş forması idi.1798-ci ildə isə ilk dəfə milli amerikan aşbazlığı hqqında "Amerika mətbəxi"adlı kitab Amelin Simmone tərəfindən  yazılmışdır.Rusiyada ilk milli aşbazlıq kitabı "Rus aşbazlığı"adı altında yalnız 1816-cı ildə nəşr olunmuşdur.XVIII-XIX-əsrlərdə aşbazlıq və restoran işinin təşkili Fransada yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdı.1830-cu ildə Antoni Karem tərəfindən yazılan 5-cildlik "XIX əsrin aşbazlıq sənəti"adlı kitabda,o dövrün fransız aşbazlarının təcrübəsi təhlil olunur.O,həmçinin Aşbazlıq Akademiyası yaradır və burada fransızsayağı xidmətinə üsulları,bufet xidmətinin təşkili qaydalarının yaradılması ilə məşğul olur.A.Karem bu gündə də  bişirilməsi xüsusi sənət sayılan sousların təsnifatını tərtib etmişdi.Aşbazlıq sənətinin üstadları Urban Dyubua və Emil Bernar öz sənətlərini Rusiyada çar sarayında təkmilləşdirirlər.Məhz onlar yeməklərin masaya verilən zaman soyumadan yeyilməsini hazırlanmış  bunu "Russayağı xidmət"adlandırmışdılar.U.Dyubua və E Bernar təklif edirdilər ki,etiket qaydalarını hədsiz dərəcədə riayət etməkdənsə,bu prosesi bir az sadələşdirmək lazımdır.Onlar öz aşbazlıq reseptlərini özlərinin "Klassik mətbəx",Dünya xalqlarının mətbəxi"əsərlərində izah edirlər.Artıq 1800-cü ildə ingilislər öz fransız qonşularının restoran konsepsiyalarını ciddi qəbul etməyə başlayırlar.1898-ci ildə Londonda Savoy oteli açılır.Onun direktoru Rits Sezar,baş aşbazı isə Oqyüst  Eskoyfe idi.Eskoyfe dövrünün məşhur aşbazlarından biri idi."Le Culinare"(Aşbazlıq haqqında sorğu kitabı)əsəri onu məşhur etmişdi.Oqyüst Eskofye dünyanın peşəkar aşbazları üçün müqəddəs bir şəxsiyyət idi.Onu "Mətbəx imperatoru adlandırırdılar və mübahisəli məsələlərdə onun nüfuzu həlledici olurdu.Bir sözlə o,bütün baş aşbazlar üçün nümunə idi.
        Eskoyfe  aşbazlıq sənətinə,13 yaşında ikən,dayısının restoranında şagird kimi çalışmağa başlayır.O,1920-ci ilə kimi işləyir,bundan sonra isə ömrünün sonuna qədər Monako knyazlığında sakit ömür sürərək yaşayır və 1935-ci ildə dünyasını dəyişir.Eskofye öz yüksək sənətinin Avropanın bir sıra otellərində,o cümlədən Parisin "Palace Vendome"və Londonun"Savoy və"Carloton"otellərində göstərmişdi.1903-cü ildə Eskofye,özündə 5000 klassik yemək və tövsiyyələr"kitabını nəşr etdirir.Amerikada ən yaxşı restoranlar siyahısına məşhur "Delmonico"restoranları başçılıq edirdi.Onlar uzun  müddət  ABŞ-da bahalı  və  kübar  restoran imicini qoruya bildilər.Delmonika restoranında bütün  Amerika  qastronomiyasına qida qəbulu mədəniyyət  tərzini öyrədən İsveçrə-Fransız mətbəxi  hegemonluq  edirdi.Restoranın sahiblərindən biri olmuş Con Delmonika restoranda yenilik etmişdi.Qonaqların fransız hərfləri ilə ənənəvi qaydada çap olunmuş menyunu oxumaqda  çətinlik çəkdiyini görərək o,tərcüməçiyə  100 ABŞ dolları ödəməklə menyunu ingilis dilinə tərcümə etdirmişdir.Beləcə,iki dilli menyu ilk dəfə olaraq meydana gəlir.Bu ənənə qəbul olunur və illər ötdükcə daha  da  inkişaf  edir  və təkmilləşir.1852-ci ildə hər bir məşhur Amerika otelində fransız  baş aşbazı var idi.Mehmanxanalarda "Avropa planı"adında ödəmə növü fəaliyyət göstərirdi.Burada qonaq nömrə və  yemək üçün deyil,sadəcə  nömrə üçün pul ödəyir,yeməyi isə otelin restoranında "a la carte"menyusu ilə öz istəyinə uyğun ona təklif  olunan siyahıdan seçir və ödəyir.1876-cı ildə Fred Harvey Kanzas ştatının paytaxtı  olan Topik şəhərində vağzalın ikinci mərtəbəsində özünün ilk  restoranını  açır.Onun restoranı,ləziz yeməkləri,təmiz masa örtükləri və gülərüz xidməti ilə digərlərindən  fərqlənirdi.XIX əsrin ikinci yarısında,qəlyanaltı,səhər yeməyinə daxil olan yeməklər,nahar,şam menyu kimi qəbul olunurdu.bu menyuların siyahısı hər gün,ay,il ardıcıl olaraq dəyişirdi.Belə  demək olar ki XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq"a la carte"menyusundan istifadə olunmağa başlamışdı.Qərbdə məşhur restoranlarda əvvəllər kişilərin yığışdığı məclislərdə qadınlarda  görünməyə başladılar.Az təminatlı əhali üçün "grill room"(qızardılmış ət və ya balıqdan yeməklər verilən balaca restoran və ya restoran içərisində otaq)fəaliyyət göstərirdi.Bu sırf ingilissayağı restoran tipi idi.Burada sərbəst şəkildə dostların əhatəsində nahar etmək mümkün idi.I Napaleon da bu ixtaranı bəyənmiş,1809-cu ildə yemək məhsullarını şüşə bankalarda qaynama yolu ilə xarab olmaqdan qorumaq üsulunu təklif edən Nikolay Apperti mükafatlandırmışdır.1921-ci ildə Uolter endersen və Bill Enqrem qamburqer qəlyanaltı şəbəkəsini açırlar və buraya "White Castle"(Ağ qala)adını verirlər.Onlar bu adı ona görə seçmişdilər ki,ağ təmizlik,qala isə əsaslılıq,möhkəmlik rəmzi idi.Qəlyanaltı otağnın ağ rənglə əhənglənmiş divarları müştəriləri özünə cəlb edirdi.Buraya bir neçə stul və masadan ibarət çox  da böyük olmayan otaq və üstündə qamburqer hazırlamaq üçün tavalar olan piltə var idi.1927-ci ildə Uillard Marriott öz  həyat yoldaşı ilə birlkidə Vaşinqton şəhərində özünün tikdiyi  balaca köşkdə A və W Root Bear pivələri satmağa başlayır.Lakin bu biznes zəif inkişaf edirdi,qış mövsümü gəldikdə Marriott burada isti yeməklər də satmağı və köşkün adını dəyişməyi Hot Shoppe qərar alır.İdeya özünü doğrultdu və 30 yaşında Marriott artıq milyoçu idi.Həmin illərdə Amerikada tez xdmət göstərən yolüstü restoranlar yaranmağa başlayır.Bu tip restoranlarda sürücülərə maşından düşmədən xidmət göstərilirdi.Bu restoranlar "drivein"(maşını həyətə sür)adlanır,sürücülər isə bu tip xidməti "car shooping"(maşının ayaq yerinə qalxmaq)adlandırırdılar,çünki ofisiant sifariş götürmək üçün avtomobilin ayaq qoyulan yerinə çıxmalı olurdu.1929-cu ildə birjaların iflasa uğraması və "Böyük Depressiya"dan sonra Amerika da 30-cu illərin ortalarında "a La Fred Aster"adlı eleqant,təmtəraqlı,ləzzətli yeməklər verən yeni restoranlar fəaliyyətə  başlayır.1934-cü ildə "The Rain Room"restoranı açılır.Bu restoranın fəaliyyəti Nyu-Yorka təmtəraq və möhtəşəmlik imicini qaytarmaq üçün çalışırdı.1937-ci ildə "Frader Vies restoranı açılır.Bu restoranın tikilməsində məqsəd "Beachcomber" restoranının adını götürmək idi.Bu restoran,öz Polineziya çalarları və kaloriti ilə müştəriləri özünə cəlb edərək böyük nailiyyətlər əldə edir.Restoranın sahibi olan Vik"may-tay"adlı yeni bir kokteyl icad edir və müştərilər bu kokteyli bəyənərək məmnuniyyətlə içirdilər.1939-cu ildə Ümumdünya Yarımarka iştirakçılarının istifadə etdikləri "Le Pavilion France"restoranı o qədər şöhrət qazanmışdı ki,sonradan eyni adla Nyu-Yorkda da belə bir pavilyon açılır.1959-cu ildə Amerikada fransız kulinariyası olan "Four Seasons"adlı və digər restoranları yamsılamayan ilk-eleqant restoran açıldı.O,özündə,bütün qabaqcıl restoranların təcrübəsini birləşdirir və burada geniş ərazidən tutmuş mətbəx aksesuarlarına qədər hər bir şey harmoniya təşkil edirdi."Four Seasons"restoranı digərlərindən,özünün mövsümi menyusu(restoranın adı bunu təsdiq edir),müasir memarlıq və mədəniyyəti təcəssüm etdirən interyeri ilə fərqlənirdi.Onun yaradıcısı,Jon Baum yaxşı bilirdi ki,müştərilər restorana yalnız qida qəbul etmək üçün deyil,həm də bir-biri ilə ünsiyyətdə olmaq üçün gəlirlər.Restoranlar ona görə mövcuddur ki,ora gedən insanlar hər bir elementdən zövq alsınlar və onun məşhur olmasının əsas şərti də müştərilərin tələbatını restoran tərəfindən nə dərəcədə yerinə yetirilməsindən asılıdır.Məşhur aşbaz,"Qastronom almanxı","Ləzzətin sirrləri","Mətbəxin sirrləri"klassik kitablarının müəllifi Qauf  demişdir:"Qida-möcüzə və ekzotikadır".
 
                           MENYU
 
iaşə zallarının işlədiyi bütün vaxt ərzində müəssisədə (restoranda,kafedə,barda)olan qəlyanaltıların,yeməklərin və içkilərin müəyyən ardıcıllıqla düzülmüş siyahısıdır.Onu əyanni surətdə olaraq,müəssisəsinin qonaqlarla daimi əlaqəsini həyata keçirən restoran səlahiyyətli nümayəndəsi adlanırlar.Menyu tərtib edilərkən yeməklərin təklif  olunmasında aşağıdakı ardıcıllıq nəzərə alınmalıdır:
Menyu-ictimai iaşə zallarının işlədiyi bütün vaxt ərzində müəssisədə (restoranda,kafedə,barda)olan qəlyanaltıların,yeməklərin və içkilərin müəyyən ardıcıllıqla düzülmüş siyahısır.Onu əyani surətdə olaraq,müəssisəsinin qonaqlarla daimi əlaqəsini həyata keçirən restoranın səlahiyyətli nümayəndəsi adlandırırlar:Menyu tərtib edilərkən yeməklərin təklif  olunmasında aşağıdakı  ardıcıllıq nəzərə alınmalıdır:
I.Firma yeməkləri
II.qəlyanaltılar(soyuq və isti)
III.Şorbalar
IV.Əsas yeməklər(ayrı-ayrı olaraq,balıq,ət,vegetarian yeməkləri)
V.Şirin yeməklər
VI.İçkilər(spirtli,spirtsiz,isti)
İçkilər böyük çeşiddə olduğu zaman onlar üçün ayrıca menyu tərtib etmək məsləhət görülür.İçkilər,adətən,iki böyük qrupa ayrılır:spirtli və spirtsiz.Spirtli içkilər öz növbəsində üç yarımqurupa bölünür:
İçkilər,adətən,iki böyük qrupa ayrılır:spirtli və spirtsiz.Spirtli içkilər öz növbəsində üç yarımqrupa bölünür:şərablar,tünd spirtli içkilər və likörlər,pivələr.Menyuda içkilər aşağıdakı ardıcıllıqda sadalanır:
I.Şərab
                          1.Yerli ağ
                          2.yerli qırmızı
                          3.xarici ağ
                          4.xarici qırmızı
                          5.qazlı,köpüklənən şərablar
                          6.cənub şərabları
II.Apertivlər
                                 1.ağ vermut
                                 2.qırmızı vermut
                                3.tünd aperitiv vəs.
III.Tünd spirtli içkilər,likörlər
                          1.araq
                          2.viski(Şotland,İrlandiya,Burbon,Kanada)
                         3.İngilis arağı(cin)
                         4.rom
                         5.brendi,konyak,kalvados vəs.
IV.Pivə
1.yerli
2.xarici
V.Qarışıq içkilər
1.kokteyllər
VI.Spirtsiz içkilər
VII.İsti içkilər
1.qəhvə
2.çay
3.süd.Menyuda spirtli içkilər də müxtəlif ola bilər:
1.təklif  olunduğu (qapalı qaba tökülmüş)formaya görə-qədəhlərdən,fujerlərdən,rümkalardan istifadə etməklə,qapalı qrafində,butulkalarda;
2.İçkinin saxlanma müddətinə görə-əvvəlcə gənc şərablar(adi),sonra isə saxlanma müddəti çox olan şərablar göstərilir;
3.qiymətlərinə görə-əvvəlcə ucuz,sonra isə bahalı şərablar göstərilir.
Menyunun tərtib olunması çətin iş hesab edilir.Bu,eyni zamanda,həm elm,həm də incəsənət olaraq,böyük təcrübə və əsasən aşağıdakıların aid olduğu müxtəlif amillərin nəzərə alınmasını tələb edir:
qonaqların rəyi yemək və içkilərin seçilməsində nəzərə alınmalıdır;
personalın sayı və ixtisası;
müxtəlif mətbəx avadanlığının olması və onların işlək vəziyyəti;
Lazımı inqrediyentlərin olması və onların təzəliyi menyunun növü resroranın profilindən asılıdır.Menyuların bir neçə növü mövcuddur.Menyu a lya kart(a la carte)-hər biri üçün ayrıca qiymətlərlə porsiya yeməklərini götərir;Menyu tabld ot(table d hote)-hər bir yeməyin sabit qiymətlərlə bir və yaxud bir neçə seçimini təklif edir.Bu menyu növü ən çox Avropanın mehmanxana restoranlarında istifadə olunur.Onun üstünlüyü qənaətli və sabit qiymətli olmasındadır;Menyu dü cur(du jour)-həmin gün hazır olan yeməklərin siyahısını sadalayır və göstərir;Turist menyusu-bu cür menyular turist üçün çox əhəmiyyətli məlumatlar olan ucuzluğa və qidalandırıcı keyfiyyətlərini göstərməklə,turistlərin diqqətini cəlb edəcək formada tərtib edilir;Kaliforniya menyu-Kaliforniyanın bəzi restoranlarında istənilən yeməyi günün hər hansı vaxtında sifariş etmək mümkün olduğuna görə belə adlandırılmışdır;Dövri menyu-müəyyən dövrdən sonra təkrarlanan menyu.Menyuya,adətən müxtəlif növ yeməklər daxil edilir:altı-səkkiz soyuq qəlyanaltı,2-4 növ şorba,8-16 növ əsas yeməklər,4-6 növ desert.Desert-əsl süfrənin ənənəvi final mərhələsidir.Kulinariya anlayışı baxımından o,sadəcə  süfrəni  tamamlayan yemək deyil.Hər bir desertin mənası əlavə toxluq yaratmaq deyil,əksinə,nahardan sonrakı ağırlıq hissini götürmək,müştərinin yeməkdən sonra yaranan mürgüləmək meylini qovmaqdır.Menyu  kartında əsl,yaxşı və dadlı şəkildə təqdim edilən desert-restoranın simasıdır.Desert sonuncu yemək kimi mütləq qonaqların yaddaşında qalır.Menyuda əllə edilən düzəlişlər,pozuntular və ləkələr olmamalıdır.Restoranda sifarişlərin həyata keçirildiyi zaman menyunu təklif  etmək üçün müəyyən qaydalardan  istifadə olunur.Menyu qonağın sağ tərəfindən firma yeməklərinin və yaxud soyuq qəlyanaltıların adları sadalanan səhifədə açılmış vəziyyətdə sağ əllə təqdim edilir.Qonaqlar iki nəfər,kişi və qadın,olduğu halda menyu kişiyə təqdim edilir və o,menyunu özü xanıma ötürür.Xanım öz seçimini etdikdən sonra kişi ofsianta sifariş verir.Qonaqlar qrup şəklində gəldiyi zaman menyu baş qonağa və yaxud yaşca ən böyük olan qonağa təqdim edilir.Qrupda kişi və qadınların olduğu halda menyu ofsianta müraciət etmiş qonağa təqdim edilir.Qonaqlar çox olduğu halda menyunu bir neçə nüsxədə qonaqlara təqdim etmək lazımdır.
Menyu təqdim etdikdən sonra ofsiant seçim etməyə imkan yaratmaq üçün  vaxt  verməlidir və  yenidən masaya qonaq menyunu masanın üstünə qoyduqdan və yaxud onu çatdırdıqdan  sonra yaxınlaşmalıdır.
 
 
                            RESTORANDA  İSTİFADƏ  OLUNAN SÜFRƏLƏR,AĞLAR VƏ                 
                                                    SALFETLƏR.
Moltonlar-bu flaneldən,nazik keçədən və yaxud  rezinlənmiş örtüklü süni parçadan tikilmiş alt örtükləridir və masaların səthini mayelərin və isti yeməklərin təsirindən qorumaq üçün bilavasitə masaların üstünə sərilir.Onlar həm də süfrələrin sürüşməsinə və tərpənməsinə mane olur və masalara səssiz xidmət göstərilməsini təmin edir.Bunlara görə süfrələr daha uzun ömürlü olur.Masanın formasına və ölçüsünə uyğun olan və hər tərəfdən 25-35sm sallanan süfrələr.Təntənəli tədbirlər keçirilən zaman döşəməyə qədər çatan uzun və enli süfrələr salınır.Üstündən böyük salfetlər ərilir.Salfet-örtüklər-bu,görkəminə,rənginə və keyfiyyətinə görə süfrəyə uyğun olaraq seçilən böyük salfetlərdir və ləkəıərin və çirklərin üstünü örtmək üçün istifadə olunur.İndi bu cür salfetlər həm də düzülmüş masaları bəzəmək üçün istifadə olunur.Onlar,adətən,kvadrat və yaxud dəyirmi formada olur.Hazır salfetlər-iki cür  funksiya daşıyırlar:masanı bəzəyir,paltarları ləkədən qorumaq və ağızı silmək üçün istifadə olunur.Bu salfetlər süfrənin hazırlandığı materialdan hazırlanmalıdır.Salfetlər kvadrat formalı və 40x40sm-dən 60x60sm-dək ölçülərdə olmalıdır.Ofsiantlar üçün əl dəsmalları(ruçnik)-yeməklərin verilməsi və xidməti üçün istifadə olunur.Çox zaman düzbucaqlı formalı 40x80sm ölçüdə olur.Restoranda yemək qab-qacağını parıldatmaq üçün kifayət qədər dəsmal saxlanılmalıdır.Şübhəsiz ki,bu restoranlarda istifadə olunan inventarın,qab-qacağın,ləvazimatların,avadanlıqların tam siyahısı deyil.Bütün  bunların düzgün istismar olunması,yuylması,yığışdırılmasına,tədarükünə və saxlanılmasına bu işlərə baxan menecer və ya baş stüard(mətbəxdə bütün bu işlərə cavabdeh olan şəxs)məsuliyyət daşıyır.
 
                                OFSİANTLARIN TAM  XİDMƏT  GÖSTƏRDİYİ  MASAARXASI
                                                            BANKET
Ofsiantların tam xidmət göstərdiyi masaarxası banket çox zaman qonaqların masa arxasında yerləşdirilməsi personal ilə razılaşdırılır və diplomatik,rəsmi qəbullarda təşkil olunur.Bu cür banketin menyusuna nisbətən az miqdarda soyuq qəlyanaltı və bir isti yemək daxil olur.Banket-nahar üçün mütləq şorba,ikinci isti yeməklər və desert  yeməkləri,meyvələr,içkilər daxildir.Qəlyanaltıların,yeməklərin və içkilərin müəyyən edilmiş verilmə qaydasına ciddi əməl olunmalıdır.Banketin əvvəlində soyuq balıq qəlyanaltısı və təzə tərəvəzlər,sonra ət,quş əti və ov ətindən hazırlanmış qəlyanaltılar,soyuq qəlyanaltılardan sonra isə isti qəlyanaltılar,sonra isə şorba verilir.şorbadan sonra balıq,ət,quş əti,ov əti,tərəvəzlərdən hazırlanmış isti yeməklər verilir.Banket desertin,meyvələrin və isti içkilərin-qəhvə,çay-verilməsi ilə sona  çatır.Bu cür banketlərin vacib xidmət şərtlərindən biri yeməklərin,içkilərin verilməsi və ləvazimatların dəyişdirilməsi tez yerinə yetirilməlidir,çünki masa arxasında əyləşən qonaqlara qulluq göstərilməsi üçün ayrılmış vaxt,adətən,protokol ilə məhdud olur.Bu halda çoxlu sayda yüksək ixtisaslı ofsiant xidmət göstərməlidir.Təcrübə göstərir ki,tam xidmət göstərilən banketlərdə hər 12-16 qonağa 3 ofsiantın xidmət göstərməsi daha məqsədəuyğundur.Xidmət göstərilərkən ofisiantların ikisi yeməkləri,üçüncüsü isə şərabları masaya verməlidir.Banketin təyin olunduğu gün,kütləvi tədbirlərə xidmət üzrə menecer ofsiantları toplayaraq,onları təlimatlandırır,banketin kimin şərəfinə və yaxud hansı hadisə münasibəti ilə keçirilməsini onlara çatdırır.Banketin başlanma vaxtı,işttirakçıların təqribi sayı və milliyyətinə,cinsinə,yaşına vəs.görə tərkibi dəqiqləşdirilir.Banket meneceri ofsiantları masaların düzülüş planı,hər masanın arxasında əyləşən qonaqların sayı,qonaqların masa arxasında yerləşdirilmə planı ilə tanış edir,menyunun,qab-qacaq düzülüşünün və xidmətin xüsusiyyətləri haqqında məlumatlandırır.Banketin təşkil olunması zamanı,adətən,aperitivin verilməsi nəzərdə tutulan zalda 15-40-dəqiqə ərzində aparılır verilir,yəni ilk qonaqların gəldiyi vaxtdan onların banket  masalarına dəvət olduğu  vaxta  qədər.Aperitiv  zamanı  ofsiantlar bütn içkiləri və qəlyanaltıları qonaqlara banket-kokteyl qəbulunu xidmətdə olduğu kimi təqdim edirlər.Aperitiv qurtarandan sonra qonaqlar banketin başladığı zala keçirlər.Ofsiantların hər biri öz xidmət sahəsində qonaqları qarşılayır və onların yerlərində oturmasına kömək edirlər.Banketin davam etdiyi bütün vaxt ərzində onlar bilavasitə banket iştirakçılarına qulluq etməklə məşğul olurlar.Masaarxası banketə xidmət göstərildiyi zaman hər bir ofsiant aşağıdakı qaydaları bilməlidir:istənilən yemək və yaxud içki bütün  ofsiantlar tərəfindən eyni zamanda masaya veriməlidir.Qonaqlara təklif edilərək boşqablara paylanan bütn yeməklər,qəlyanaltılar,qanirlər,souslar,vəs.sol tərəfdən sol əllə verilməlidir.Ofsiant qonağa qulluq edərkən  qonaq danışır  və yaxud  həmsöhbətini dinləyirsə,bir qədər gözləmək,sonra isə sakitcə üzr istəyərək yeməyi təqdim etmək lazımdır.Bu zaman yeməklə masaya və yaxud içində çörək olan boşqaba toxunmaq olmaz.Ofsiant yeməyi əli istidən və yaxud soyuqdan qoruyan əl salfeti ilə örtülü olan sol əlinin içində tutur.Bunu edərkən,əl salfeti ofsiantın əlindən sallanmış vəziyyətdə olmamalıdır.Birinci növbədə hörmətli qonaqlara,sonra isə protokola uyğun olaraq digər qonaqlara xidmət göstərilir.Dəqiq protokolun olmadığı banketdə birinci qadınlara xidmət göstərilməsinə üstünlük verilir.Diplomatik etiketə uyğun olaraq masa arxasında siqaret çəkilməsinə banketin sonunda icazə verilir,buna görə də külqabılar masaya qəhvə gətirilən zaman qoyulur.Kiçik ölççülü salat və yaxud sous qabları kiçik siniyə və yaxud salfetlə örtülmüş boşqaba qoyulur.Qonaq təklif olunan yeməkdən imtina edərsə,bu yemək üçün nəzərdə tutulmuş ləvazimat mütləq yığışdırmalıdır.Növbəti yeməyin verilməsindən qabaq əvvəlki yeməkdən qalmış qablar və ləvazimatlar masadan hətta  qonaq onları istifadə etmədiyi halda da yığışdırılmalıdır.Kiçik ov quşunun əti,cücə,xərçıng kimi yeməklərin,əllə yeyilə bilən bəzi meyvə sortlarının verilməsi zamanı barmaqların uclarını yumaq üçün hər qonağın sağ tərəfindən yaxınlaşaraq qırağına limon dövrəsi qoyulmuş iliıq su ilə dolu  piyalə qoymaq məsləhət görülür.Bu məqsəd üçün piyalələrdə suyun əvəzinə qonaqlara içində səliqə ilə bükülmüş və nəmləndirilmiş kətan salfetlər olan boşqablar da vermək olar.Masaarxasında oturan  qonaqlara qulluq göstərilən zaman yeməklər təkcə sol tərəfdən  verilməyə də  bilər.Fərdi istifadə üçün qablara qoyulmuş və yaxud süzülmüş bütün yeməklər və içkilər qonağın sağ tərəfindən ofisiantın sağ əli ilə qonağın qabağına qoyulmalıdır.Bütün şorbalar bulyon kasalarına və yaxud dərin boşqablara doldurmalı,desert yeməkləri kremanklara qoyulmalı,isti içkilər(çay,qəhvə)fincanlara və stəkanlara doldurmalı,həmçinin soyuq qəlyanaltılar,isti və desert yeməkləri boşqablara qoyulmalıdır.İstifadə olunmuş boşqablar və ləvazimatlar dəyişdirilərkən qonağın sağ tərəfindən sağ əllə və yaxud qonağın sol tərəfindən sol əllə yığışdırılmalıdır.Bütün içkilər,bir qayda sol tərəfdən sağ əllə,butulkanın üstündəki  etiketi qonağa tərəf tutaraq süzülməlidir.Çox zəruri olduğu halda içkini sol tərəfdən,lakin mütləq sol əllə süzmək də olar.Butulkalarda olan içkilərin çeşidi qonaqlara sol tərəfdən yaxınlaşaraq,sol əldə etiketli 2-3 butulkanı qonağa tərəf  tutmaqla təklif olunmalıdır.Qonaq təklif  olunan içkilərdən birini seçdikdən sonra ofisiant həmin butulkanı sağ tərəfinə keçərək istənilən içkini ona süzməlidir.Boşqabların və ləvazimatların növbəti dəfə dəyişdirilməsi və yaxud  yığışdırılması bütün ofisiantlar tərəfindən eyni zamanda bütün  banket iştirakçıları və yaxud onların əksəriyyəti əvvəl verilmiş yeməyi yeyib qurtarandan sonra yerinə yetirilməlidir.
 
                                  OFİSİANTLARIN  QİSMƏN  XİDMƏT  GÖSTƏRDİYİ
                                         MASAARXASI  BANKET
Bu cür xidmət növlü banketlər,adətən,onların dostluq və yaxud ailəvi xarakterli olduğu hallarda təşkil olunur.Bu,səhər yeməyi,nahar,şam yeməyi və yaxud sadəcə hər hansı hadisənin,əlamətdar tarixin,yubileyin qeyd olunması,dostların görüşü,toy vəs.münasibəti ilə təşkil olunan qonaqlar ola bilər.Bu cür banketlərdə qonaqların masa arxasında yerləşdirilməsi,adətən,sərbəstdir,lakin hörmətli qonaqlara masanın mərkəzində yerlər ayrılır.Soyuq qəlyanaltıların çeşidi nisbətən məhdud olan tam xidmətli banketlərdən fərqli olaraq,bu cür banketlərin menyusuna ən müxtəlif soyuq qəlyanaltılar,şorbalar,marindalar və s daxil edilə bilər.Soyuq qəlyanaltıların tam çeşidi banket masasına tədbir başlamazdan 30 dəqiqə qabaq qoyula bilər.Qəlyanaltıların çeşidini müxtəlifləşdirmək üçün hər banket iştirakçısına 0,5 porsiya,bəzilərini isə bundan az miqdarda olaraq qəlyanaltı sifariş etmək məsləhət görülür.Qəlyanaltıların olduğu boşqablar masanın enindən,qəlyanaltıların sayından və boşqabların böyüklüyündən asılı olaraq masaya bir və yaxud  iki cərgədə düzülə bilər.Qəlyanaltılar qoyulduqdan sonra içkilər düzülür.Banketin davam edəcəyi müddətdən asılı olaraq isti yeməklər (bir və iki yaxud iki),adətən,porsiyalarla verilir.Bu cür banketlərdə ofisiantların əsas işi hörmətli qonaqların xidmət etməkdən və istifadə olunmuş qabların və boş şüşələrin masadan vaxtında yığışdırılmasından ibarət olur.Desert və isti içkilər verilməzdən qabaq qonaqların daha istifadə etməyəcəkləri bütün şeyləri masanın üstündən sifarişçinin icazəsi ilə yığışdırmaq məsləhət görülür.Masaya desert ləvazimatları düzülür,boşaldılan yerlərə tortlar,piroqlar,konfetlər,meyvə vazaları qoyulur,sonra isə isti içkilər verilir.Qonaqlara göstərilən bu xidmət norması bir ofisiant 9-12 qonağa qulluq göstərməlidir.Çox vaxt restoranlarda sifariş olunan banket-toy məclisləri bu cür keçirilir.Bu cür  tədbirlərdə qonaqların davranış diplomatik etiket qaydalarına uyğun olmaya bilər.Ofisiantlar mütəmadi olaraq külqabıları dəyişdirərək,onların təmizliyinə diqqət  etməlidir.
 
 
                                             KADRLAR  ŞÖBƏSİ(Human Resources)
Hər bir otelin müvəffəqiylə işləməsi,orada çalışan işçilərdən çox asılıdır.mehmanxana biznesinin gəlirlə işləməsində personal mühüm rol oynayır.Kadrllar şöbəsinin əsas vəzifəsi,mehmanxanaya ixtisaslı,səriştəli və peşəkar işçiləri cəəlb etməlidir.Kadrlar şöbəsi oteli yüksək səviyyədə işçilərlə təmin etməklə,onların karyerasını planlaşdırır,istehsal fəaliyyətini qiymətləndirir və əmək haqqlarını artırır.
Kadrkar  şöbəsinin əsas vəzifəələri aşağıdakılardır:
·        Personal ilə əmək münasibətlərini qurur və onları idarə edir;
·        Kadrlar şöbəsi əmək münasibətlərini qurur və onları idarə edir;
·        Kadrlar şöbəsi əmək bazarını mütəmadi şəkildə öyrənilir;
·        Kadrlar şöbəsi əməkdaşların karyera planlaşdırmasını həyata keçirir;
·        İşçiləri seçir,işə qəbul edir,yerləşdirir və onların sənədlərini rəsmiləşdirir;
·        İşçiləri attestasiyadan keçirilməli,onların hazırlanması və yenidən təkmiləşdirilməsi üçün yeni metodlardan istifadə etməlidir;
·        Əmək haqqına aid işi təşkil edir;
·        Kadrlar  şöbəsi daim menecer və şöbə müdirləri ilə əməkdaşlıq edir;
·        Kadrlar şöbəsinin məsul işçiləri kadrların seçimində məsuliyyət daşıyır;
Son  zamanlar bir çox ölkələrdə otel biznesində çalışan kadrlar şöbəsinin fəaliyyətinə daha çox diqqət verilir.Məhz oteldə qonaqlara xidmət göstərən kadrlar,istehsalat prosesində əsas rol oynayırlar və yüksək xidmət standartlarına uyğun olmalıdır.
Kadrlar şöbəsinin strukturu onun vəzifə funksiyaları ilə müəyyən olunur.Personalı idarə edən və əmək münasibətlərini tənzimləyən kadrlar şöbəsi,öz təcrübəsində yeni elmi nailiyyəətlərdən istifadə etməlidir.Mehmanxana müəssəsinin qonaqpərvərlik sənayesində yüksək səviyyəli keyfiyyətli xidmət,əsas məhsuldur və o rəqabətə davam göstərməlidir.Xidmətin subyekti otelin personalıdır.Personal ilə ardıcıl və məqsədyönlü planlı aparılan iş mehmanxanada xidmətin keyfiyyətini yüksəldir.
 
 
                    RESTORANDA  İSTİFADƏ  OLUNAN  QAB-QACAQ  VƏ  DİGƏR
                                                            LƏVAZİMATLAR.
Bəzi mehmanxanalarda fəaliyyət göstərən müxtəlif ticarət nöqtələri müxtəlif qab-qacaqdan və yemək ləvazimatlarından istifadə edir.Adi yemək üçün sadə ornamentli və yaxud heç bir rəsm olmayan boşqablardan və ləvazimatlardan istifadə olunur.Konfrans iştirakçılarına xidmət göstərilən banket zallarında və yeməkxanalarda gözəl,incə naxışlı boşqablar və fincanlar görmək olar.Firma restoranlarında istifadə edilən qab-qacağın və ləvazimatların keyfiyyəti isə daha da yüksək olmalıdır.
Qab-qacağın və inventarın hesabatı,ləvazimatların,masaların servirovkası üçün istifadə olunan süfrə və salfetlərin çeşidini bilməyi tələb edir.Bir qayda olaraq,mehmanxana restoranları aşağıda göstərilən çeşiddə klassik peşə qab-qacağı ilə komplektləşdirilir:
Çini qablar
·        Əvəzedici dekorativ dayaz boşqab-diametri 32sm
·        Əvəzedici dekorativ dayaz boşqab-diammetri 27sm
·        Dayaz yemək boşqabı-diametri 24sm
·        Dayaz qəlyanaltı boşqabı-diametri 20-21sm
·        Dayaz desert boşqabı-diametri 19-20sm
·        Salat boşqabı-diametri17-20sm
·        Çörək boşqabı-diametri 15-18sm
·        Yağ boşqabı-diametri 11sm
·        Balıq üçün boşqab-oval,balığa uyğun olan formadadır
·        Sous boşqabı-müxtəlif souslar üçün bir neçə ayrıca özəklər olur
·        Dərin şorba boşqabı-diametri 24sm,həcmi 500ml
·        Dərin yarımporsiyalı şorba və ya desert boşqabı diametri 20sm,həcmi 250ml
·        Sıyıq boşqabı-diametri 14-17sm,həcmi 250ml
·        Birporsiyalı salat boşqabı-diametri 11-13sm,həcmi 100-250ml
·        Qəhvə üçün fincan,nəlbəki ilə-tutumu50-150ml
·        Çay fincanı,nəlbəki ilə tutumu200-250ml
·        Boşqaba qoyulan qulplu bulyon fincanı-tutumu 300 ml
·        Səhər yeməyi üçün içinə yumurta qoyulan fincan və yaxud suda bişirilmiş yumurta üçün paşotnitsa(yumurta formasında olan qab)
·        Sous qabı-tutumu100-250ml
·        Süd və qaymaq qabları-tutmu100-1000ml
·        Çaydan və qəhvədanlar-tutumu250-1500ml
·        Birinci yeməklərin verilməsi üçün şorba kasası-tutumu-3000mml
·        Soyuq  qəlyanaltılar üçün yumru və yaxud ovalşəkilli qablar:
Müxtəlif  vazalar:tort,meyvə,bişmişlər,peçenyelər və digər şirniyyat üçün iki və üç mərtəbəli ayaqlı və ayaqsız qablar.
·        Ədviyyat üçün qablar
·        Külqabılar
·        Güldanlar
·        Salfet qablar
·        Dişqurdalayan çubuqlar üçün altılıq
·        Gül buketləri-kompozisiyalar üçün
Şüşə və büllur qab-qacaq
·        Likör qədəhi-həcmi25-35ml,likörlər,balzamlar,çay və qəhvə ilə verilən bahalı əla konyaklar üçün
·        Araq qədəhi həcmi 50ml araq və tünd içkilər,həmçinin adi konyaklar üçün
·        Xüsusi konyak qədəhi və yaxud tülpanşəkilli brendi qədəhi həcmi 75-450ml həcmin üçdə birindən çox olmayaraq doldurulur
·        Madera qədəhi-həcmi 75ml spirt qatılmış çaxırlar və desert şərabları üçün
·        Reynveyn qədəhi və yaxud ağ şərab üçün qədəh və çəhrayı şərablar üçün
·        Latif  qədəhi və yaxud qırmızı şərab qədəh həcmi 125-250ml otaq temperaturunda verilən şirin çox olmayaraq doldurulur
·        Su qədəhi həcmi 250-300ml mineral və başqa içməli sular üçün,pivə də doldurula bilər
·        Hündür dar stəkan-həcmi 250-300ml meyvə içkiləri və şirələr üçün
Pivə bokalı-həcmi300;400;500ml
Çay stəkanı-həcmi250ml-stəkanaltıda çay,səhər yeməyində verilən şirə,kefir üçün
·        Sifariş olunan miqdarda şərab-araq məmulatlarını vermək üçün sürtülüb kipləşdirilmiş tıxaclı qrafin-həcmi500-1000ml
·        Bardaq həcmi 1500-2000ml spirtsiz içkilərin verilməsi üçün
·        Kremanka-həcmi150-250ml-kokteyl-salatların və desertlərin verilməsi üçün
·        Müxtəlif vazalar:salatlar,tortlar,meyvələr,desertlər üçün çini vazalara oxşar iki və üç mərtəbəli ayaqlı və  ayaqsız
·        Külqabılar,ədviyyat qabı stolüstü çıraqlar
·        Kokteyllər üçün müxtəlif formalı qədəhlər
·        Krüşon qabı və  parç dəsti
Metal qab-qacaqlar
·        Kokotnitsa (birqulplu qazanca-həcmi 100ml)-ətdən,göbələklərdən,tərəvəzlərdən susda isti qəlyanaltıların hazırlanması və verilməsi üçündür
·        Kokilnitsa sousda bişirilmiş balıqdan və dəniz məhsullarından isti qəlyanaltıların hazırlanması və verilməsi üçündür
·        Kronşel yumurtadan,ətdən,undan qızardılmış və bişirilmiş qəlyanaltıların hazırlanması və verilməsi üçündür
·        Müxtəlif  tutmalı girdə və ovalşəkilli barançiklər ətdən,balıqdan,souslu tərəvəzlərdən hazırlanmış isti yeməklərin verilməsi üçündür
·        Müxtəlif  məcməyilər-mətbəx məhsullarının daşınması,masaların düzülməsi və xidmət göstərilməsi,səhər yeməyininin nömrəyə aparılması,hesabın təqdim olunması vəs.üçündür.
·        Yumru və ovalşəkilli,o cümlədən,güzgülü dövrlər banketdə yeməklərin və qəlyanaltıların verilməsi üçündür
·        Sous qabları-həcmi 50-500ml-isti sousların verilməsi üçündür
·        Çaydanlar və qəhvədanlar-çay və qəhvə hazırlanması və verilməsi üçündür
·        Buz üçün kiçik vedrə(şampan və yaxud şərab soyutmaq üçün)
·        Bayram tədbirlərini təşkil etmək üçün müxtəlif şamdandır
·        Quşqonmaz üçün şəbəkə
                                                             
                                             TƏLİM-TƏDRİSİN  MEHMANXANASI
Təlim-tədris mehmanxanasında qonaqlara yüksək səviyyədə xidmət göstərməklə yanaşı,personal ilə təlim keçirilir.Personal mehmanxana bazasında ixtisasını artırır,ali və orta ixtisas məktəblərinin tələbləri isə öz ixtisaslarına uyğun təcrübə keçirlər.Təlim-tədris mehmanxanasında tələblər mehmanxananın təşkilati strukturu,əsas şöbə və bölmələri ilə tanış olurlar.Tələbələr mehmanxananın bütün şöbələrində yerləşdirmə və xidmət,"Təsərrüfat",Mühəndis-texniki,"Təhlükəsizlik",Marketinq",Mühasibat","Restoran"şöbələri ardıcıl çalışırlar.Tələbə-təcrübəçilər bu şöbələrdə qonağın qeydiyyatını aparır,çarpayıları düzmək,nömrələri ləvazimatlarla təmin etmək üsullarına yiyələnirlər.Təlim-mehmanxanada təcrübə ardıcıl olaraq,aşağıdakı kimi aparılır.Mehmanxana haqqında məlumat veriləndən sonra otelin ərazisində ekskursiya təşkil olunur.Daha sonra təcrübəçiyə video nəzarət sistemi göstərilir və mehmanxananın təhlükəsizliyi haqqında söhbət aparılır.Üçüncü mərhələdə təcrübəçi marketinq şöbəsində otelin müxtəlif təşkilatlarla bağladığı müqavilə,saziş,nömrələrin və əlavə xidmətlərin qiymətləri,nömrələr,banket və konfrans zalı müştəriyə necə satmaq üsulları bronlaşdırmanın internet səhifəsinin işi ilə tanış olur.Mühasibat şöbəsində təcrübəçiyə mühasibat hesabatlarını,oteldə yaşayan və xidmətlərdən istifadə edən qonağa hesabın təqdim olunması və s öyrədilir.Növbəti mərhələdə təcrübəçiyə mehmanxana nömrələrində təmizlik və yığışdırma işinin aparılma qaydaları növləri,ardıcıllığı,təchizatı,ləvazimatı,sanitar qaydaları izah olunur.Mehmanxana əməkdaşının etik davranışı,insan amili ilə işləmək xüsusiyyətləri,qonaq ilə münaqişənin həlli yolları və AİS (Avtomatik idarəetmə Sistemi)ilə müstəqil işləmək qonağa hesabın təqdim olunması,müştərini nömrəyə yerləşdirmək,qonağa hesabın təqdim olunması,bronun ləğv olunması,qonağın bir nömrədən digərinə keçməsi,qonağın yola salınması vəs.bacarığı ilə təcrübəçinin mehmanxanada təcrübəsi başa çatır.Mehmanxananın inzibati-idarəedici personalı tələbələrin oteldə təcrübə keçdiyi müddətdə onlara hərtərəfli yardım göstərir.Bu zaman üç əsas istiqamətə daha çox fikir verilməlidir.Bunlar xarici dil,kompüterdə işləmək bacarığı və ixtisasa yiyələnməkdən ibarətdir.Mehmanxana biznesində yeni informasiya texnologiyaları daha çox rol oynayır və onun işinə nüfuz edir.Təcrübəçilər yeni kompüter proqramlarları ilə qəbul,yerləşdirmə və xidmət şöbəsində tanış olur,öyrənir və çalışırlar.Mehmanxanada istehsalat təcrübəsi keçən tələbə-təcrübəçilər arasında test keçirilir.Tələbələrin oxuduğu təhsil ocağından asılı olaraq,təcrübə  təhsilindən ayrılmadan və ya ayrılmaqla aparıla bilər.Tələbələrin təcrübəsi təhsil müəssisəsi və mehmanxana arasında bağlanmış müqaviləyə əsasən həyata keçirilir.Müqavilədə təcrübənin şərtləri və tədrisi müəssisəsinin mehmanxanaya ödəyəcəyi məbləğ göstərilir.
                         OTELDƏ  GÖSTƏRİLƏN  XİDMƏT  KEYFİYYƏTİNİN                                                                                   
                                                STANDARTLARI
Mehmanxananın nüfuzu əsasən birbaşa insan amilindən asılıdır.Otelin interyeri nə qədər cazibədar və mükəmməl olsa da,qonaqlara xidmət göstərən personalı olmadan faydasız bir məkana çevrilir.Qonaqlara göstərilən xidmətin "qızıl"qaydasına görə siz yüksək səviyyədə xidmət  tələb edirsinizsə,qonaqlar da bu xidməti görmək arzusundadır.Hər bir mehmanxananın və  xidmət göstərən personalın mövsüm,otelin dərəcəsi,rəqabəti və idarəetmə sistemindən asılı olaraq öz standartları mövcuddur.Milli və beynəlxalq tələbləri nəzərə alaraq hər bir mehmanxana
üçün ayrıca xidmət standartları işlənib hazırlanmalıdır.Standart deyiləndə,təkcə  qonaqlara göstərilən xidmətin düzgün texnologiyası deyil,həmçinin personalın qonaqlara münasibəti nəzərdə  tutulur.Mehmanxana biznesində ilk öncə təəssürat satılır və qonaqlarda müsbət əhval-ruhiyyə yaratmağa səy göstərmək lazımdır.Hər hansı bir məşhur şəbəkə sisteminin personal üçün qoyduğu tələblər aşağıdakılardır:
·        Ünsiyyətli olmaq;
·        Xoş məramlı və xeyirxah olmaq;
·        Cəlbedici xarici görünüşə malik olmaq;
·        Kollektivdə işləmək bacarığı
Yazılmış keyfiyyət standartları işçini tam təlimatlandırı,onu istiqamətləndirir və personal işi keyfiyyətlə harada,necə yetirəcəyini müəyyənləşdirir.Standartlara uyğun işləmək müəyyən olunmuş xidmət texnologiyalarına riayət etmək deməkdir.Otelin qəbul,yerləşdirmə və xidmət,restoran,bar,təsərrüfat və digər şöbələr üçün standartlar işlənib hazırlanmalıdır.
OTELDƏ QONAQLARA XİDMƏT EDƏN PERSONALIN XARİCİ GÖRÜNÜŞÜ:
Xidmət göstərən personal xarici görünüşünə fikir verməlidir.Əməkdaşın xarici görünüşü qonağı cəlb etmiş olur.Personalın təmiz uniforması və səliqəli saç düzümü olmalıdır.Bu,qonağa münasibət əlamətidir.
QONAQLARA XİDMƏT EDƏN PERSONALIN RƏFTARI:
Qonağa tez,dəqiq və səliqəli xidmət etmək üçün personal kifayət qədər peşəkar və təcrübəli olmalıdır.Personal fəaliyyətini reqlament edən əsas standartlardan biri də telefon etiketidir.Qonağın qarşılanması,münaqişəli vəziyyətlərin həll edilməsi və çıxılmaz vəziyyətdən çıxış yolunun tapılması qonaqpərvərlikdə lazım olan standartlardır.
BEYNƏLXALQ XİDMƏT STANDARTLARI.
1.QONAQLARA TEZ VƏ CƏLD XİDMƏT GÖSTƏRMƏK:Mehmanxananın işçiləri hər zaman qonağa kömək etməyə hazır olmalıdır,digər bölmə və ya şəxslərin yanına göndərmək əvəzinə dərhal qonaqların tələblərini yerinə yetirməlidirlər.Qonaqların bütün istək,arzu və tələbləri mehmanxananı tərk edənə qədər yerinə yetirilməlidir.
2.SİFARİŞİN DƏQİQ YERİNƏ YETİRİLMƏSİ:
Qonaqlara tam və dəqiq məlumat verilməli,istəkləri axıra qədər yerinə yetirilməlidir.
3.MEHRİBANLIQ VƏ NƏZAKƏTLİLİK:
İlk  əvvəl sizdən 2 metr aralıda duran müştəri ilə münasibət qurmaq lazımdır.Hər zaman qonağın soyadından əvvəl onun titulunu demək lazımdır.Hər bir müştəriyə baxış etmək və əgər qonaq 8-10metr sizdən aralıda dayanıbsa təbəssüm göstərmək,səhvə görə üzr istəmək lazımdır.
4.QONAQLARA QARŞI  DİQQƏTLİ OLMAQ:
Məşğul olsanız belə,qonağa onu nəzərə aldığınızı hiss etdirməlisiniz.Həddindən artıq diqqətli olmaq lazımdır.
5.XARİCİ  GÖRÜNÜŞ STANDARTLARINA geyim forması,saç düzümü personalın gigiyenası daxildir.
6.MƏLUMATIN MƏXFİLİYİ:
Qonaqla bağlı hər bir məlumat məxfi qalmalıdır.Otağın nömrəsi,qalma müddəti və şəxsi məlumat da bura daxildir.
7.İŞ HAQQINDA MƏLUMATA MALİK OLMAQ:
Hər bir personal mehmanxananı tanımalı,iş saatını və ümumi məlumatları dəqiq bilməlidir.
8.SƏBİRLİ VƏ TƏMKİNLİ OLMAQ:
Hər bir şikayət və şərhə ədəblə qulaq asmalı,bu haqda müdiriyyətə məlumat verməlidir.Heç vaxt qonaqla mübahisə etmək olmaz.
9.CAVABDEHLİK:Mehmanxananın səliqəli və təmiz saxlanmasına cavabdehlik məsuliyyəti olmalıdır.Qonağın şikayətinə görə digər şöbə və işçiləri günahlandırmamalı və problemin həlli ilə bağlı bütün cavabdehliyi və məsuliyyəti personal öz üzərinə götürməlidir.
10.PERSONAL SAYI:Qonaqlara səmərəli və ardıcıl xidmət göstərmək üçün oteldə mövcud sayda personal olmalıdır.
 
 
      MEHMANXANA  PERSONALININ  XARİCİ  GÖRÜNÜŞÜ  VƏ
             ŞƏXSİ  GİGİYENASI  ÜZRƏ  QOYULAN  TƏLƏBLƏR
 
Personalın xarici görünüşü mehmanxana haqqında qonaqda ilk təəssürat yaradır.Buna görə də mehmanxananın bütün əməkdaşları yaraşıqlı,təmiz və səliqəli görünməyə çalışmalıdırlar.
Qızın saçı çiyinlərdən aşağı düşürsəə,saç üzü örtməli,lent və yaxud sancaqla tutulmalıdır.Kişilərin üzü təmiz qırxılmış,bığ və saqqal səliqəli şəkildə tutulmalıdır.Ayaqqabılar rahat,yaxşı vəziyyətdə və parıldayanadək təmizlənmiş olmalıdır.Dezodorantlardan mütləq istifadə olunmalıdır,fiziki işlə məşğul olanlar isə duş qəbul etməlidir.Şəxsi gigiyena vasitələri məhdud dərəcədə istifadə olunmalı və qıcıqlandırmamalıdır.Əməkdaşların nəfəsi həmişə təravətli olmalı və qıcıqlandırıcı olmamalıdır.Mehmanxanada forma geyimindən istifadə olunması nəzərdə tutulduğu halda bütün personal bu tələbə şərtsiz əməl etməlidir.Forma geyimləri,bir qayda olaraq,mehmanxananın camaşırxanasında yuyulur,buna görə də personal öz formalarını ya istirahət günlərində yumağa verə bilər,ya da ki,çirkli formaları təmizi ilə əvəz edə bilərlər.Uniforma geyimində personalın adı,soyadı,vəzifəsi,şöbəsi göstərilməklə nişan taxılması da nəzərdə tutulur.Uniforma geyimində qadınlar üçün neytral və yaxud qara rəngli,kişilər üçün isə qara rəngli corablar nəzərdə tutulur.Qonaqlarla əlaqədə olan işçilər qara rəngli,üstüörtülü,bəzəksiz ayaqqabı geyməli,qadın ayaqqabılarının dabanı isə 5 sm-dən hündür olmamalıdır.Zinət əşyaları minimuma endirilməlidir.Onlar kiçik ölçülərdə olmalı və nəzəri cəlb etməməlidir.Qadınların ənlik-kirşanı parlaq olmamalıdr.Dırnaqlar-təmiz,qısa və manikürlü olmalıdır.
 
 
               
 
 
       NÖMRƏLƏRİN  YIĞIŞDIRILMASI  VƏ TƏMİZLİYİNƏ
                        BAXAN  ŞÖBƏNİN  MODULU
 
Bu şöbə,nömrələrin vəziyyəti haqqında məlumatı Front Office şöbəsinə verir.Ümumiyyətlə hər bir nömrəyə "boş"və yaxud"qonaq yaşayır"statusu verilir.Otelin marketinq şöbəsi mehmanxananın əsas məlumat sisteminə daxil deyil,belə ki,bu şöbə sanki otelin xaricində yerləşir.Bu şöbənin işçiləri otelin qonaqlarla "təchiz edən"kimi çıxış edirlər.Buna görə də bu şöbə otelin daxili şöbələri ilə birbaşa əlaqə saxlamır.Modula yalnız o halda ehtiyac ola bilər ki,oteldə qalmanın maliyyə şərtlərində dəyişiklik olsun və təklif  olunan xidmətlərin sayı artırılsın.Bu gün bir neçə professional işləmələr mövcuddur ki,avtomatlaşdırma sisteminin idarə etmə seçimində diqqətə layiqdir.Avtomatlaşdırma mehmanxana təsərrüfatının kompleks sisteminin çox saylı olmağına baxmayaraq,bu cür oxşar sistemlərin qurma üslubları olduqca oxşarıdır.Proqramlar funksional prinsip üzrə qurulub.Nömrə fondunun idarə olunmasında avtomatlaşdırma sisteminin proqramı,rezervasiyanı,göstərilən xidmətlərin yerləşdirilməsini,qeydiyyatını,hesablarının avtomatik aparılmasını təmin edir.Servis sistemləri sənədlərin,məktubların hazırlanması,əməliyyat,statistika,maliyyə hesablarının formalaşdırılması üçün müəyyən edilib.Kiçik otellərdə,Front Office də bəsit avtomatlaşdırılmış sistemlərdən istifadə olunur.
 
 
 
                                      
   Turizm müəssisələrinə gələn turistlərlə pəhrizlərlə mualicəvi                      
                                                 qidalanma
Plan:
1.Pəhriz qidalanmasının əsasları
2.Pəhrizlər üçün qida rasionları tərtibinin ümumi prinsipləri
3.Pəhrizlərin qurulmasına göstərilən ümumi tələblər
   Pəhrizlərlə müalicə insanlara qədimdən məlum olsada bu üsulun elmi əsasları və prinsipləri son dövrlərdə qidalanma haqqında elmin və müasir qidalanma texnalogiyasının nailiyyətləri sahəsində formalaşdırılmışdır.Hal-hazırda qidalanmada elmin əldə etdiyi müvəffəqiyyətləri düzgün tarazlaşdırılmış qidalanma nəzəriyyəsinin işlənib hazırlanması xeyli köməklik etmişdir.Tarazlaşdırılmış pəhrizlər qidalanmada ilk növbədə orqanizmdə hüceyrə,toxuma və orqanları səviyyəsində gedən proseslərdə baş və ya baş verə biləcək pataloji dəyişikliklərin düzəlişinə yönəldilmişdir.Tibbi diatologiya və iaşə sistemində tətbiq olunan pəhrizlərlə qidalanma bugünkü prinsipləri-yəni,qida rasionu və rejiminə,xəstəlik prosesi xarakterinə,xəstənin vəziyyətinin uyğunluğunun onun qidalanmada müəyyən qida maddələrinin və ya qida məhsullarının istisna yaxud məhdud edilməsi,zəruri olduqda tarazlaşdırılmış və fizioloji cəhətdən tam dəyərli fərdi qida rasionunun tərtib edilməsi mütləq nəzərə alınmalıdır.Profilaktiki qidalanmada əsas məqsəd isə bu və ya digər xəstəliklərə,istehsalat və ya peşə zəhərlənməsinə iş şəraitində mümkün olan zərərli təsirlərə qarşı orqanizmin müqavimətini artırmaqdır.
    Pəhriz xəstə və sağlam adamın qidalanma rejimi kimi xarakterizə edilir.Pəhriz əsasında orqanizmin qida maddələrinə olan tələbatının ödənilməsi prinsipləri durur.Tam dəyərli qidalanma orqanizmdə böyümə və inkişaf,həyat fəaliyyəti və sağlamlaşmasına böyük təsir göstərən amildir.İnsan orqanizmi tərəfindən mənimsənilən qida maddələrinin həqiqi miqdarda qiyməti bəzi səbəblərə görə xeyli çətindir.Ən ağlabatan və müasir metodlardan biri ailə və ya fərd səviyyəsində qidalanma tərzinin müntəzəm surətdə öyrənilməsidir.Gündəlik qidalanma tsiklinində aktiv fəaliyyət və istirahət tsikli də nəzərə alınmalıdır.Bu ümumi tsikl və onun əhəmiyyətini ayrə-ayrı fərdlər və ya ailələr ən yaxşı halda isə müəyyən peşə qrupları üçün ən azı on gün müddətində öyrənməlidir.Bəzi xəstəliklər (piylənmə,mədə yarası və s.) zamanı pəhriz qidalanma qaydaları ətraflı olaraq işlənib-hazırlanmalıdır.Hər bir pəhrizin növü xəstəliyin ağırlığı və mərhələsindən aslı olaraq bir neçə variantda  ola bilər.sağlam və ya xəstə adamın fərdi xüsusiyyəti bu variantlarda öz əksini tapmalıdır.
    Pəhriz qidalanma  müalicəvi və profilaktik qidalanmanın mühüm tərkib hissəsidir.Detoloqlar qeyd edirlər ki,stasionar şəraitdə müalicəvi qidalanma yoxdursa,orada rasional müalicədə ola bilməz.Pəhriz qidalanmada ilk növbədə sağlam adamın  rasional qidalanma prinsipi durmalıdır.Bu cür qidalanma kəmiyyət və keyfiyyət etibarı ilə orqanizmdə onun bu və ya digər üzvünün müvafiq xəstəliyi ilə əlaqədar dəyişməlidir.
     Müasir diaperapiya yaxud pəhrizlə müalicənin çoxillik prinsipləri təcrübələrə və dəyişə bilən nəzəri konsepsiyalara əsaslanır.Bu ilk növbədə qida maddələrinin orqanizmə etdiyi təsir mexanizminin daha ciddi  öyrənilməsi,habelə, XX əsrdə əhalinin qidalanmasında baş verən quruluş dəyişikliklərinə əsaslanmışdır.Son illər yüksək İEÖ -də heyvan mənşəli məhsulların çox istifadə olunması,heyvanat yağlarının geniş istehsalı,rafina olunmuş məhsullardan istifadə xüsusiylə mono və disaxaridlərin rasionlarda artıq istifadəsidə öz təsirini göstərir.Beləliklə,yuxarıdakı məlumatlara əsasən belə bir fikrə  gəlmək olar ki,pəhrizlər üçün rasionlar tərtib edilən zaman zülallar,karbohidratlar və yağlarnisbətinə həm miqdar həmdə keyfiyyət etibarı ilə xüsusi fikir verilməli,məhsulların kulinar emalı rejiminə qoyulan şərtlər nəzərdən qaçmamalıdır.
       Pəhrizlərdə qidalanmanın təşkili zamanı nəzərə alınmalıdır ki,sağlam insan üçün rasional qidalanma əsas prinsiplərdən biridir.Başqa sözlə,orqanizmin bu və ya digər orqan və sistem xəstələnməsindən asılı olaraq qidanın keyfiyyət və miqdarca dəyişməsi şərtləri nəzərə alınmalıdır.Pəhrizlədə qidanın hazırlanması xüsusi kulinar emal üsulları tətbiq edilməklə ayrı-ayrl qida məhsullarının rasiondan kənar edilməsinə yaxud onların təsirinin müəyyən mənada yumşaldılmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir.Qida rasionlarından texniki cəhətdən oyadıcı təsirə malik amillərin kənar edilməsi pəhriz qidalanma termini yumşalma adlanır.Başqa sözlə,bu halda çox soyuq,yaxud çox isti qidanın tətbiq olunmaması nəzərdə tutlur.Bu məqsədlə xörək buraxılışı və qidanın qəbulu 60 dərəcədən yuxarı və 15 dərəcədən aşağı olmaması şərti ilə təşkil olunmalıdır.Bütün bunların nəticəsi olaraq pəhrizlə qidalanmanın hazırlanmasına nail olmaq mümkündür.Belə qidalanma isə mədə-bağırsaq sisteminin şirə ifraz etməsini,onun digər funksiyalarını tənzimləyə bilir,orqanizmə müalicəvi təsir göstərir.Pəhrizlə qidalanma xammalının şərtlərinə xüsusi fikir verilməlidir.Qidalanma elə təşkil olunmalıdır ki,orqanizmin qida qəbulunda qabaqkı və sonrakı dövrlərdə o,yorğun olmasın,çünki bütün bunlar ilk növbədə xəstə orqanizmdə iştəhanın aşağı düşməsinin qarşısının alınmasına yönəldilir ki,son nəticədə mədə-bağırsaq sistemində şirə ifrazının nizamlanmasına və orqanizmin sağalmasına kömək edir.
       Xüsusi pəhriz terapeyası tələb etməyən sanatoriyalarda ertəsi gün üçün əvvəlcədən sifarişlər sistemi də tətbiq edilir.Bunun üçün həftəlik menyuda bu və ya digər pəhrizlər üçün 3-4 adda xörək göstərilir.Məsələn, 5 n-li pəhriz üçün naharda vegeteriyan və ərişdə şorbası,tərəvəzli düyü şorbası.İstənilən qidalanma sistemində menyu pəhrizin qısa xarakteristikası verilməklə rəqəmlərlə çap olunur.Xəstələr sifariş etdiyi xörəyi yaxud kompleks rasionu menyudan seçirlər.Nömrələri pəhriz tibb bacısı cəmləşdirir və mətbəxə hazırlanması üçün təhvil verirlər.Yeddi günlük mövsümi menyu pəhrizlərin nömrə sisteminə uyğun gəlir.Qeyd etmək lazımdır ki,gündəlik menyuya məsləhət görülən məhsul dəstinin salınması o qədərdə vacib deyil.Əsas odur ki, 7 gün ərzində məhsulların miqdarı bu məhsul dəstinə uyğun gəlsin.Bufet məhsullarının norması hər bir pəhriz üzrə sanatoriyanın baş həkimi tərəfindən tətbiq olunur.Bədən kütləsinin dinamikasından aslı olaraq sanatoriyalara gəlmə vaxtı enerji  dəyərli pəhriz hər şeydən əvvəl bufet məhsullarının hesabına dəyişir.Bu əsasən maddələr mübadiləsinin pozulduğu hallarda müşahidə olunur.Əvvəlcədən verilən sifarişlərnəzərə alınaraq həftəlik menyuda hər bir pəhriz üçün 3 adda xörək təklif olunur.Bu xörəklər lazımi kimyəvi tərkibə malik olmalı və eyni zamanda dadına görə xəstələrin və dincələnlərin tələbini ödəməlidir.Menyuya milli xörəklərin salınması daha məqsədəuyğundur.Bayram günləri xüsusi ayrıca menyu tərtib olunmalı və həmin menyuya az tapılan məhsulların salınması vacibdir.
 
                   
 
                    TURİSTLƏRİN QİDALANMASINDA
         KARBOHİDRATLARIN ROLU VƏ ƏHƏMİYYƏTİ
PLAN
1.Karbohidratların insan orqanizminə təsiri
2.Hər qram karbohidratın verdiyi enerjinin miqdarı
3.Orqanizmin enerji tələbatı və məsrəfləri
         Bitki və heyvan mənşəli qidaların tərkibində karbohidratların olması onların dəyərliliyini artıran amillərdən biridir.Karbohidratlar insan orqanizminin gündəlik lazım olan enerjinin demək olar ki,yarısını verirlər.Onlar orqanizmdə əsasən enerji mənbəyi kimi istifadə olunur.Mürəkkəb karbohidratlar həzm proseslərində sadə şəkərlərə qədər parçalandıqdan sonra orqanizm tərəfindən mənimsənilirlər.İnsan orqanizmdə özünə lazım olan bəzi mürəkkəb şəkərləri sintez edə bilir.Karbohidratlar orqanizmdə bir növ tikinti materialı kimi istifadə olunur.Orqanizmdə bəsit şəkərlər,qlükoza,qlükogen kimi qaraciyər və əzələlərdə ehtiyat şəklində saxlanılan mürəkkəb şəkərə çevrilə bilir.Normal halda qanda daim qlükoza olur.Qanda qlükozanın səviyyəsinin nisbi sabitliyinin daim qorunub-saxlanması şəkər mübadiləsinin mühüm göstəricilərindən biridir.İnsanın qidalanmasında karbohidratların əsas mənbəyi bitki məhsullarıdır.Heyvan mənşəli karbohidratlar olduqca azdır,laktoza və qlikogen kimi maddələr bu tip karbohidratlara misal ola bilər.Orqanizmdə karbohidratlar və yağ mübadilələri çox sıx qarşılıqlı təsirə malikdirlər.Hər 1 qram karbohidrat orqanizmdə oksidləşməsi nəticəsində verdiyi enerji 4 kq/kal.-ə bərabərdir.Kaloriyə görə 1 qram zülal və karbohidratın verdiyi enerji eynidir,lakin şəkər orqanizmdə enerji mübadiləsinin ən mütəhərrik komponentidir.Kimyəvi quruluşuna və mənimsənilmə dərəcəsinə görə karbohidratlar s a d ə  və   m ü r ə k k ə b  şəkərlərə ayırmaq olar.Sadə şəkərlər (mono və disaxaridlər) suda və sulu məhsullarda yaxşı həll olunur,asanlıqla sovrulur və mənimsənilir.Qidalanmada sadə şəkərlərdən qlükoza və fruktoza daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.Qlükoza oaqanizmə əsasən meyvə və giləmeyvələrin tərkibində daxil olur.Bal,üzüm,xurma,banan və s. bu kimi məhsullar qlükoza ilə zəngindir.Fruktoza öz şirinliyinə görə yerdə qalan şəkərlərdən fərqlənir.Fruktozalı qida məhsulları əsasən yetkin və ahıl yaşlı turistlər üçün tövsiyyə olunur.Bal,üzüm,qarpız,yemişdə fruktoza daha çoxdur.Disaxaridlərdən l a k t o z a   və   s a x a r o z a  qidalanmada mühüm yer tutur.Həzm prosesində hər bir saxaroza malekulu 2 monosaxarid malekuluna (qlikoza və fruktozaya ) ayrılır.
         Karbohidratların hesabına orqanizm enerjiyə olan tələbatın 56% - 58%-ni ödəyir.Fiziki iş zamanı karbohidratlara olan ehtiyac artır.Onlar,habelə,plastiki qurulma proseslərindədə iştirak edirlər.Karbohidratlar hüceyrə və toxumaların tərkibinə daxil olmaqla qanda qlükoza ehtiyatını artırır,qaraciyər və əzələlərdə isə qlikogenin miqdarını artırır.Karbohidratlar zülal və yağların məhsullarında sintez oluna bilər.Onlar əvəzolunan amin turşuları,qlikolipidlərin və həyat üçün digər lazım olan maddələrin sintezində mühüm rol oynayırlar.Qida ilə karbohidratlar həm monosaxaridlər,həm də diçəkər və polişəkərlər şəklində,habelə,pektik maddələr şəklində orqanizmə daxil olurlar.Balda qlükozanın miqdarı 36.2%,fruktoza 37.1%-dir.Üzümdə qlikoza və fruktoza 7.2%,almada 6.5% fruktoza,5.5 qlükoza vardır.Saxoraza ən çox çuğundur və şəkər qarışığında vardır.Onun miqdarı bananda 13.7%,ərikdə 10.4%,gavalıda 9.3%,yemişdə 8.5%,qarpizda 7.5% təşkil edir. Laktozanın süddə miqdarı 4.9%-ə çatır.O,bağırsaqda qıcqırma prosesini ləngidir və orqanizm üçün faydalı olan süd turşusu bakteriyalarının inkişafını sürətləndirir.
         Mürəkkəb karbohidratlara nişasta,qlikogen,sellüloza və pektiv maddələr daxildir.Nişasta əsasən bitkilərdə:taxıl və paxlalı bitkilərdə olur.İnsan orqanizmi üçün nişasta,əsasən,qlükoza mənbəyidir.Bitki qidasının yarısına qədəri sellülozanın payına düşür.Sellüloza insanın nazik bağırsağında həll olunmur.Çünki burda onu parçalayan ferment yoxdur.Qidadakı sellüloza ancaq yoğun bağırsaqda onun mikroflorası tərəfindən dağılır,parçalanır və həzmə məruz qalır.Pektiv maddələr yaxşı həll olmaq qabiliyyətinə malikdir və hüceyrə şirəsinin tərkibinnə daxildir.Bəzi qənnadı və şirəli məmulatların (marmalad) hazırlanmasında ondan istifadə olunur.Alma,portağal,armud,yerkökü və digər bu kimi meyvə və tərəvəzlərdə pektiv maddələr yüksək miqdarda olur.Bunu nəzərə alaraq mədə-bağırsaq xəstəliklərinin müalicəsində bitki məhsullarının istifadəsinə geniş yer vermək məqsədəuyğun sayılır.Orqanizmdə normal həyat fəaliyyətinin getməsi üçün qida ilə daxil olan karbohidratların 83-85 %-i polişəkərlərdən,xüsusiylə,nişastadan ibarət olmalıdır.Yaşlı turistlər üçün rasionda şəkərlilik miqdarı 15-17%,uşaq və yeniyetmələrin qidalanmasında isə onun miqdarı 25%-ə qədər artırıla bilər.Karbohidratların mənbəyi,əsasən,çörək,bulka,taxıl,yarma,makaron və kartofdadır.Qara çörəkdə 40-49%,ağ çörəkdə 42-50 %,qarğıdalı yarmasında 68 % və s.karbohidrat təşkil edir.
      EKSKURSİYALAR ZAMANI SU VƏ SU-DUZ REJİMİNƏ ƏMƏL OLUNMASI.
Su insanın normal həyat fəaliyyətinin saxlanılması üçün lazımdır.Bu orqanizmin bütün kimyəvi parçalanmasında iştirak edir.Bundan başqa suyun əhəmiyyəti onun fiziki və kimyəvi xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilir.Belə ki,o,kimyəvi cəhətdən neytraldır,yaxşı həlledicidir,özlülüyünün az olması mayelərin qan damarlarında hərəkətini asanlaşdırır,qidalı maddələrin toxumalara sorulmasına köməklik edir,nəhayət,mübadilənin sonunda məhsulun kənar edilməsinə təsir edir.Dəridən suyun buxarlanması müəyyən hədd daxilində insanın bədən tempraturunun normal qalmasını təmin edir.Su insanın bədən kütləsinin 65 %-ni təşkil edir.Orqanizm toxumalarında suyun miqdarı müxtəlifdir:
1)Ən çox qanda-83%
2)Böyrəklərdə-82,7%
3)Birləşdirici toxumalarda-80%
4)Ağ ciyərdə-79%
5)Dəridə-72%
Su ən az yağ toxumalarında və sümük toxumalarında 46% təşkil edir.
         Yadda saxlamaq lazımdır ki,insan qidasız bir neçə həftə yaşaya bilər,amma,susuz isə cəmi bir neçə gün yaşayar.İnsan orqanizminin suya olan tələbatı 2,5 L. təşkil edir.Qeyd etmək lazımdır ki,orta fiziki yüksəkliklərdə normal iqlim şəraitində su sərfi 2,8-3,5 L. ola bilər.Ekskursiyalar zamanı,xüsusən,ekstermal marşrutlar vaxtı susuzluğun həcmi artır.Susuzluğun əsas səbəblərində biriqanın tərkibində su-duz tarazlığının pozulmasıdır.Bu tarazlıq son dərəcə müşahidə olunur.Qanda duzun qatılığı 2 səbəbdən ola bilər:
-Xörək hədsiz duzlu olduqda
-Su orqanizmdən həddən artıq xaric olduqda
Çox su qəbul etdikdə ürək çox yüklənir,tər ifrazı artır.Bu zaman orqanizmdən çoxlu duz xaric olunur.Natrium duzu orqanizmin saxlanma qabiliyyətidir.Ekskursiyalar zamanı turistlərin rasional qidalanması orqanizmin suya olan tələbatının hərəkətlərdən əvvəl və sonra normal qalması nəzərə alınır.Hərəkət proseslərində su içməkdən imtina etmək heç cür ola bilməz.Ancaq bir şərtlə norma və rejimə düzgün riayət etməklə.Susuzluğu söndürmək üçün mineral sualrdan istifadə etmək lazımdır.(Əgər ekskursiya zamanı marşrut mineral bulaqların yanından keçirsə)Mineral sular qəbul etdikdə orqanizm toxumaları lazımi duzlarla zənginləşir.Bundan başqa suya duz əlavə edilməsi məsləhət görülür.Xüsusiylə qar suyunun hər 1 L-nə 0,5qr.duz əlavə etdikdə dadı dəyişir.Kim çox tərləyirsə səhər yeməyindən qabaq 10-15 qr.duzu suda həll edib içməlidir.Yadda saxlamaq lazımdır ki,marşruta çıxmazdan qabaqorqanizmdə suyun normadan artıqlığı ürəyin və böyrəklərin əlavə yükləməsinə səbəb olur.Xizəksürmə və yüksək dağ səyahətlərində orqanizmdə su itməsi çox mürəkkəb çətinliklər yaradır.Bu tip ekskursiyalar zamanı turistlər qar suyu içirlər.Ona görə də yük çantası ağır olsa belə qrupun adambaşına 0,75-1 L. olan termos olmalıdır.
 

 

    MarşrutlaR ZamanI TuristləriN QidalanmasınA NəzarəT

Plan:
1.Zehni əməklə məşğul olan turistlərin qidalanmasına nəzarət
2.Ahıl turistlərin qidalanmasına nəzarət
3.Marşrutlarda turistləin quru məhsullarla qidalanması
4.Xizəksürmədə yağ rasionununa nəzarət
5.Ekstermal şəraitdə turistlərin qidalanmasına nəzarət
         Qida məhsulları kompleks olaraq sadə və mürəkkəb xassələri ilə (kimyəvi,fiziki,texnaloji və s.) xarakterizə olunur.Bu xassələr birlikdə onların insana olan faydasını müəyyən edir.Qida məhsullarının faydalılığını,bioloji,fizioloji zərərsizliyi və orqanometrik xüsusiyyətləri ilə,habelə,enerji dəyəri ilə xarakterizə olunur.
Məhsulun qidalılıq dəyəri-daha geniş anlayışa malik olub məhsulun kimyəvi tərkibini,onların orqanizm tərəfindən mənimsənilmə dərəcəsini və enerji dəyərini,habelə,dadı əks etdirir.Məhsulun qidalılıq dəyəri nə qədər yüksək olarsa orqanizmin təələbatını bir o qədər çox təmin etmiş olur və balanslaşmış qidalanma prinsipinə tam uyğun gəlir.
Məhsulun bioloji dəyəri-hər şeydən əvvəl onların tərkibində olan zülalların keyfiyyəti,amin turşuların tərkib hissəsini və həzm olma qabiliyyətini özündə əks etdirir.Daha geniş mənada bu məhfum özündə qida məhsullarının tərkibində həyat üçün ən vacib olan bioloji aktiv maddələri (mikroelementlər,əvəzolunmaz amin turşuları,vitaminlər və s. birləşdirir.)
Enerji dəyəri-məhsulun tərkibində olan yağların,karbohidratların və zülalların bioloji oksidləşməsi zamanı yaranan enerjinin miqdarıdır və orqanizmin fizioloji funksiyasıdır.Qida rasionu tərkibinə daxil olan məhsulların tərkibi lazımi miqdarda maddələrlə təmin olunmalıdır ki,alınan enerji orqanizmin toxumalarının və hüceyrələrinin qurulmasını təmin edə bilsin.
Zərərsizlik-elə qida məhsullarına aid edilir ki,onların tərkibində insan orqanizmi üçün təhlükəli və zərərli maddələr olmasın (ağır metalın duzları,üzvi birləşmələr və s.)
         Zehni əməklə məşğul olan insanlar fiziki əməklə məşğul olanlardan xeyli az enerji sərf edirlər,bununla belə onların sağlamlığı və iş qabiliyyəti düzgün qidalanmadan aslıdır.Bu kateqoriyaya aid insanların həyat tərzi elə formalaşır ki,onlarda əzələ işi zəifliyi,lazım olandan artıq qidalanma və s. kimi mənfi hallar baş verir.Zehni əməklə məşğul insanlar üçün gündəlik qida rasionları tərtib edilərkən nəzərə almaq lazımdır ki,onların gündəlik qidasının enerji dəyəri 2500-3400kq/kal çatsın.Bu kateqoriyalı insanlar gündə 78-91 qr.zülal,83-100qr.yağ,330-380qr. karbohidrat qıbul etməlidirlər.Kişilərin gündəlik qidalanmasında ayrı-ayrı vitaminlərin norması adi adamların qidalanmasındakı normadan yüksək olmalıdır.Xüsusiylədə,b-1,b-2,b-6,pp və C vitaminlərinin normal miqdarının yüksək olmasına fikir verilməlidir.Göstərilən əhali qrupu üçün qidalanma rejimi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Ona görə bu qrupa aid insanlar üçün ən rasional qidalanma 4-5 saatlıq fasilələrlə,gün ərzində 4 dəfə qidalanmaqla həyata keçirilir.
         Əhalinin sayca böyük qrupunu ahıl yaşlı turistlər təşkil edir.Qocalma dövrünü yaşayan insanlarda orqanizmdə maddələr mübadiləsi dəyişir.Beləki onlarda dissimlasiya üstünlük qazanır.Qocalar üçün qidalanmanın şərtləri ilk növbədə qida rejimi,kaloriliyi və kimyəvi təerkibin çox vacib amilləridir.Bu qrup insanlar üçün gündəlik qidanın orta kalorisi 2100-2300 kq/kal olması vacibdir.Dörd dəfə qidalanma onlar üçün normal hesab olunur.Qoca kişilərin gündəlik qidasında 60-70,qadınlarda 57-63 qr.zülal olmalıdır.Qocalar üçün mal və qoyun yağları çətin əriyən olduğundan məsləhət görülmür.
         Səyahətlər zamanı iki dəfəlik isti qidalanmada fasilə orta hesabla 12 saat təşkil edir.Bu zaman əsas fiziki (yük çantası ilə yol getmək) və əsəbi-psixoloji yükləmələr əmələ gəlir.Buna görə səhər yeməyindən 2-2,5 saat sonra orqanizmdə enerji məsləhətləri yaranmağa başlayır.Aclıq və iş görmə qabiliyyəti aşağı düşməsi nəzərə alınaraq günün birinci yarısının ortalarında enerji resurslarının yaranması zərurəti meydana çıxır.Bununla əlaqədar olaraq hər 3 saatdan bir qrup dayanmalıdır.(yayda 30-40 dəq. qışda isə 10-15 dəq.) Quru yeməklə qidalanma kaloriliyi sutkalıq qidalanmanın 20 %-ni təşkil edir.
         Xizəksürmədə mənfi temperatur şəraitində orqanizmin müdafiə qabiliyyəti əsas şərtlərdən biridir.Belə hallarda yağ rasionu tətbiq etmək məsləhət görülür.Hansı ki,bu rasion yüksək kaloriliyi təmin edir.Qida rasionunda yağların miqdarca artırılmasından qaçmaq lazım gəlir.Əgər bu,yüksək karbohidratların miqdarca artırılması hesabına əmələ gəlirsə onda qida rasionu ağır və həcmcə böyük olar.Bundan başqa yağlar mədədə uzun müddət qalır.Ona görə də yağlı yeməklərin xeyli vaxtdan sonra qəbul etmək lazım gəlir.Belə rasionun ümumi kalorisi bütün məhsullarda mnəzərə alınmaqla 5 min kq/kal. və bundan daha çox ola bilər.Xizəksürmə turunda yağ rasionu tərkibi aşağıdakı məhsullardan ibarətdir:qurudulmuş qaymaq 180qr,kərə yağı 70qr,ərinmiş yağ 30qr,bitki yağı 30qr,sala 100qr,hisəverilmiş ət 150qr,45%-li yağlı pendir 70 qr.Adları çəkilən məhsullara nəzər salsaq yağ rasionunda əsas məhsul qurudulmuş qaymaq olduğunu görərik.Qaymaq olmadıqda qurudulmuş süddən istifadə etmək olar.
         Turist qrupları marşrutların işlənib-hazırlanmasında yolda hərəkət zamanı turistlərin hər hansı birinin xəstələnməsi hallarının yaxud xoşagəlməz hadisələrin baş verə biləcəyini nəzərə almaq lazımdır.Fövqəladə vəziyyət halında marşrut üzrə səyahət zamanı 2 variant mövcud ola bilər:Birinci,qrupun azda olsa ərzaq məhsulu və qab-qacağı qalıbdır.İkinci,qrupun heç nəyi qalmayıb.Səyahət zamanı demək olar ki,minimal ərzaq ehtiyatı olduqca böyük əhəmiyyətə malikdir.Bu ehtiyat turistləri acqalma təhlükəsindən qoruyur.Təcrübələr göstərir ki,10-15 % az rasionla qidalanan turistlər tam rasionla qidalanan turist qruplarına nisbətən özlərini daha yaxşı hiss edirlər.Əgər turist qrupları ac hərəkət edirləsə (yay və payız aylarında) onlar giləmeyvələr və göbələklərlə qidalana bilərlər.Bu cəmi enerji dəyərinin 20-40 kq/kal.-ni təşkil edir.Ona görə də giləmeyvələrlə,göbələklərlə qidalanma zəif fiziki iş zamanı  enerji sərfinin nəzərə çarpmayan hissəsini ödəyir.
 
ƏDƏBİYYAT:
1.M.M.AĞAKƏRİMOV  "OTEL"
2.M.M.AĞAKƏRİMOV,H.B.SOLTANOV"MEHMANXANA TƏSƏSRRÜFATI"
3.S.YEGANLI  "TURİZM"
 
 
 
 
 
 
                                            
 
 
    
 
 
       
Copyright © 2013, Mingəçevir Turizm Kolleci