ƏSAS SƏHİFƏ        XƏBƏRLƏR        FOTO QALEREYA        HAQQIMIZDA        ƏLAQƏ

FAYDALI  KEÇİDLƏR
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.mct.gov.az
Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının rəsmi veb saytı
http://www.tqdk.gov.az
Azərbaycan Respublikasının rəsmi portalı
http://www.azerbaijan.az
Elektron Hökumət portalı
http://www.e-gov.az
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.edu.gov.az
Azərbaycanın virtual xəritəsi
http://www.gomap.az





BEYNƏLXALQ ITISADI MÜNASIBƏTLƏR- Məmmədov Ruslan

Geniş başlıq mətni.

«BEYNƏLXALQ ITISADI MÜNASIBƏTLƏR»
фяннинин мцщазиряляри
 
 
 
 
 
 
 
 
                                                             
 
 
 
 
 
 
 
            Məmmədov Ruslan Əhməd oğlu
 
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu1.   Dünya təsərüfatının mahiyyəti və təşəkkül tapması prosesi.
1.1Beynəlxalq itisadi münasibətlər kursunun öyrənilməsinin əhəmiyyəti
1.2.Beynəlxalq əmək bölgüsü və dünya təsərrüfatının yaranmasında onun rolu
1.3.Dünya təsərrüfatı və onun yaranmasına təsir göstərən amillər
 
 
 
1.1.Beynəlxalq itisadi münasibətlər kursunun öyrənilməsinin əhəmiyyəti.
 
Müasir dövrün başlıca qanunauyğunluqlarından biri dünya ölkələrinin  inkişafının ,ğünü-ğündən tamlaşan və özü-özünə inkiçaf edən system kimi formalaşan  dünya iqtisadiyyatından asılılığının artmasıdır. Bu proses ictimai istehsalın inkişafının daha yüksək səviyyəsi olan çox tərəfli və mürəkkəb iqtisadi münasibətlərdən ibarət olan dünya iqtisadiyatının yaranmasına ğətirib çıxarmışdır. Dünya iqtisadiyatının inkişafında iştirak edən ölkələr  bu prosesdə təbii olaraq müxtəlif rollar  yerinə yetirməklə yanaşı,eyni zamanda müxtəlif  vəzifələri  həll edirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, bu ölkələrin hər birinin ən başlıca məqsədi-bəşəriyyətin malik olduğu məcmu iqtisadi potensialdan maksimum üstün istifadə etməkdir. Bununla yanaşı hər bir ölkənin beynəlxalq əhəmiyyəti, o ölkənin iqtisadi potensialı,dünya əmtəə və xidmətlər istehsalında  rolu, texnoloğiyasının, maliyyəsinin dünya iqtisadi sistemində payı ilə müəyənləşir.
 Dünyada iqtisadi proseslərin ğetdigcə daha yüksək səviyyədə beynəlmiləlləşməsi və iqtisadi inteqrasiyanın daha da artdığı müasir şəraitdə bu proseslərin məzmununu təşkil edən beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin araşdırılması, onun inkişaf meyllərinin müəyənləşdirilməsi hər bir ölkə üçün mühüm aktuallıq kəsb etdiyini nəzərə alsaq,yeni müstəqillik əldə etmiş və dünya təsərüfatına inteqrasiya olunmaq  xətti götürmüş Azərbaycan Respublikası üşün xüsusilə aktual olduğunu qeyd etməliyik.
  Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər,beynəlxalq əmək bölgüsünə əsaslanan müxtəlif dünya ölkələrinin milli iqtisadiyyatları  arasında yaranan elmi-texniki, istehsal, ticarət, maliyyə-valyuta, pul-kredit və informasiya münasibətlərindən ibarət olan müxtəlif təsərüfatçılıq münasibətləri sistemi kimi özünü göstərir.  Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər təsərüfatçılıq həyatının  inkişafının ümumi qanunauyğunluqları əsasında inkişaf etsə də, özünə məxsus əsaslı xüsusiyyətlərə malikdir:
  -təsərüfatçılıq münasibətləri milli sərhədlərin çərçivəsindən kənara çıxan daha geniş əraziləri əhatə edir;
  -tərkibi və həcminə görə yeni əlavə ehtiyatlar iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilir;
  -beynəlxalq miqyasda ayrı-ayrı ölkələr xaricinə istehsal amilləri və onun nəticələrinin yerləşdirilməsi baş verir;
 -belə dünya təsərüfatçılıq əlaqələrini təmin edən xüsusi (maliyyə,valyuta, kömrük və i.a.)alətlər və mexanizmlər fəaliyyət göstərir;
 - yaradılan beynəlxalq  və milli, xüsusi təşkilatı strukturların iştirakı və köməkliyi ilə bu ölkələr arasındakı iqtisadi əlaqələr həyata keçirilir və                 tənzimlənir.
Belilklə, müasir şəraitdə hər hansı ölkə ümumbəşəri nailiyyətlərə əsaslanaraq özünün milli iqtisadiyyatını sürətlə inkişaf etdirmək,ölkə əhalisinin maddi rifah halını yüksəltmək istəyirsə,onda  beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin iştirakçısına çevrilməli və xalqın milli mənafelərini daha yüksək səviyyədə əks etdirən mövqe qazanmalıdır. Bu məqsadə nail olunması isə beynəlxalq itisadi münasibətlərin daha dərindən  və inkişafda  öyrənilməsini tələb edir.
 
1.2.Beynəlxalq əmək bölgüsü və dünya təsərrüfatının yaranmasında onun rolu
 
Bəşər cəmiyyətinin iqtisadi inkişafında  əmək bölgüsünün rolu çox böyük olmuşdur.insan cəmiyyətinin formalaşmağa başlamasından ta indiyə qədər əmək bölgüsü  iqtisadi inkişafa təsir göstərməkdə davam edir.Əmək bölgüsü dərinləşib inkişaf etdikcə iqtisadi inkişaf sürətlənir,istehsal vahidləri, təsərrüfatlar, sahələr və ölkələrarası münasibətlər dərinləşib inkişaf edir və daha mürəkkəb xarakter almaqla onların bir-birindən asılılığı güclənərək vahid təsərrüfata inteqrasiya olunmasına səbəb olur.
  Əmək bölgüsü anlayışı çox mürəkkəb və şoxcəhətli anlayış olub müxtəlif səviyyələrdə özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olur.Belə ki, ilk ictimai əmək bölgüsü insan cəmiyyətinin ilk inkişaf pilləsində insanların bir qisminin heyvandarlıqla, digər qisminin isə əkinçiliklə məşğul olmasında biruzə verdi və ilk mübadilənin əsasını qoydu. Əmə bölgüsünün dərinləşib inkişaf etməsi nəticəsində yeni-yeni istehsal və xidmət sahələri meydana gəldi. Əmək bölgüsü bu müstəqil sahələrin bir-birindən asılılığını gücləndirərək mübadilənin daha da inkişaf etməsinə, yeni və daha mürəkkəb münasibətlərin yaranmasına səbəb oldu.
 Kapitalizm cəmiyyəti əmək bölgüsünün inkişafında yeni mərhələ oldu. Artıq əmək bölgüsü təkcə təsərrüfatlar,sahələrarası münasibətlər kimi deyil həm də hər bir müstəqil əmək növünün  daha kiçik əmək növlərinə bölünməsi nəticəsində yeni  firmadaxili əmək bılgüsünə səbəb oldu.Beləliklə,əmək bölgüsünün  ümumi, xüsusi və fərdi əmək bölgüsü kimi növləri vardır. Beynəlxalq əmək bölgüsü  -əməyin ictimai ərazi bölgüsünün yüksək forması olub ayrı-ayrı ölkələrin müvafiq məhsul və xidmət növlərinin istehsalı üzrə ixtisaslaşmasıdır.Yəni ölkələrdə təbii-iqlim  və digər şərtlərdən asılı olaraq qərarlaşmış olan istehsal şəraitinə uyğun olaraq həmin məhsul və xidmətlərin ən az xərclə istehsal olunmasıdır. Bu ixtisaslaşma hər bir ölkənin dünya təsərrüfatında yerini müəyyənləşdirməklə,eyni zamanda ölkələrarası iqtisadi əlaqələrin mövcudluğunu obyektiv zərurətə çevirir.
Beynəlxalq əmək bölgüsünün nəticəsi olaraq, ölkələr arasında ticarət genişlənir, kapital qoyuluşu,kreditlərin verilməsi, elmi-texniki əməkdaçlıq mümkün olur. Bu proses dərinləşdikcə dünya bazarı inkişaf edir və beləliklə dünya təsərrüfatının formalaşmasına səbəb olur.
İstehsalın ixtisaslaşması və kooperasiyalaşması beynəlxalq əmək bölgüsünün ən mühüm formalarıdır. Beynəlxalq ixtisaslaşma ölkələr  arasında əmək bölgüsünün elə formasıdır ki, burada  bir sahə və ya müəssisədə müəyyən məhsul və xidmətin istehsalının cəmlənməsi ilə xarakterizə olunan istehslın təşkilidir.İstehsalın ixtisaslaşması  müvafiq  məhsuslu ən az xərclə istehsal etmək imkanı olan ölkələrdə müvafiq istehsal sahələrinin üstün inkişafı deməkdir. İstehsalın ixtisaslaşması ardıcıl olaraq, sənayenin ixtisaslaşması, firmaların və firma daxilində sexlərin, bölmələrinixtisaslaşması deməkdir. İstehsalın beynəlxalq ixtisaslaşmasının üç əsas forması vardır;
-əşya üzrə ixtisaslaşma (hazır məhsul üzrə ixtisaslaşma);
-detal üzrə ixtisaslaşma (məhsulun ayrı-ayrı hissələri üzrə ixtisaslaşma);
-mərhələ üzrə, yaxud texnoloji ixtisaslaşma (istehsal prosesinin ayrı-ayrı mərhələlərinin aparılması üzrə ixtisaslaşma).
 Dünya ölkələri arasında  ixtisaslaşma inkişaf etdikcə və əmək bölgüsü dərinləşdikcə ölkələrarası kooperasiya əlaqələri də güclənir. İstehsalın kooperasiyalaşması hər bir ayrıca məhsul istehsalında ən yüksək iqtisadi nəticə əldə etmək məqsədi ilə bir-birini tamamlayan ixtisaslaşmış istehsalın  qarşlıqlı əlaqəsidir.
 
1.3.Dünya təsərrüfatı və onun yaranmasına təsir göstərən amillər
Beynəlxalq əmək bölgüsündə baş verən struktur əmələgətirən dəyişikliklər dünya təsərrüfatının yaranmasının əsas istiqamətidir. Ölkələrarası əmtəə və xidmətlərin çox iri həcmli  yerdəyişməsi (dünya ticarəti) dünya təssərrüfatının  formalaşmasının mühüm tərkib hissəsi olub onun  ayrılmaz faktorudur. Dünya təsərrüfatının formalaşması prosesində əsas rol əmtəə və xidmətlərin ölkələrarası  yerdəyişməsindən   həmin əmtəə və xidmətlrin  istehsalı amillərinin yerdəyişməsinə, hər şeydən öncə isə kapitalın,əmək və informasiya ehtiyatlarının yerdəyişməsinə keçir.Məhsuldar qüvvələrin səviyyəsində radikal irəliləyişlər,maliyyə kapitalın gücünün və təsiririn artması, informasiya mühütinin xüsusi rolu dünya təsərrüfatının mahiyyətinin  və rolunun  yeni məzmununu müəyyənləşdirir.Qeyd olunanlar əsasında dünya təsərrüfatını mülli təsərrüfatların sadəcə cəmi deyil, onların tərkib hissələrinin, sahələrinin, regionlarının qarşılıqlı təsirdə və onların istehsal amillərinin qarşılıqlı  asılıqda olan məcmusu kimi başa düşmək olar. Dünya təsərrüfatına verilən tərifə uyğun olaraq, onun bir sıra əsas xarakterik cəhətlərini qeyd etmək olar:    -kapitalın, iş qüvvəsinin, texnologiyanın və informasiya  ehtiyatlarının   miqrasiyası nəticəsində  istehsal amillərinin  beynəlxalq yerdəyişməsi və tətbiqi;                                                                                                                                                                         -qeyd olunan amillərindən istifadə olunmaqla beynəlxalq əsasda müxtəlif ölkələrdə  müxtəlif istehsallar və strukturlar o, cümlədən trans milli korporasiyalar yaradılması;                                                                             
  -ölkələr arasında əmtəə və xidmətlərin ticarətinın və istehsal amillərinin yerdəyişməsinə  dövlət və beynəlxalq dəstək sistemin formalaşması və həyata keçirilməsi;                                                                                                 
  -açıq bazar tipli xüsusi sferaların  ayrı-ayrı ölkələrin daxilində və regional  beynəlxalq qruplaşmalarda  meydana gəlməsi(azad iqtisadi, ofşor zonalar və s).                                                                                              Dünya təsərrüfatının formalaşmasına təsir göstərən ən mühüm amillər toplusu kimi beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin rolunu nəzərə almamaq olmaz. Beləki müasir sivilizasiyanın problemlərinin gələcəkdə həlli ayrı –ayrı ölkələrin, hətta  qrup ölkələrin, imkanları xaricində olduğundan,  onların həlli  beynəlxalq miqyasda  iqtisadi və digər strukturların olmasını tələb edir.Bu problemlər  dünya iqtisadiyatını inkişafı problemləridir ki,beynəlxalq iqtisadi münasibətlər  beynəlxalq miqyasda istehsal amillərinə və istehsal ehtiyatlarına  təsir göstərərək real iqtisdi inkişafı təmin edir. Dünya təsərrüfatının formalaşması obyektiv proses olub,insan cəmiyyətinin inkişafına  getdikcə təsiri daha da artmaqla yanaşı, dəqiq  kəmiyyət və keyfiyyət müəyyənliyinə malikdir.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu.2.  Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin nəzəri və metodoloji əsasları
2.1.Azad ticarət və himayadarlıq.Merkantilistlərin baxışları
2.2.Mütləq və nisbi üstünlük haqqında A.Smit və D.Rikardonun təlimləri
2.3.M.Porterin rəqabət nəzəriyyəsi. Beynəlxalq rəqabət probleminə müasir yanaşmalar.
 
2.1.Azad ticarət və himayadarlıq.Merkantilistlərin baxışları
Xalqlar və ölkələr arasında beynəlxalq ticarətin nəzəri cəhətdən əsaslandırılması və onun mövcud olmasının səblərinin izah olunması beynəlxalq ticarətin mövcudliöundan çox-şox sonra yaranmışdır.Əvəlcə ölkələr arasında uzunmüddətli, sabit ticarət mövcud olmuşdur.Beynəlxalq ticarətə ilk öncə iki prinsipial yanaşma formalaşmışdır.Birincisi,azad ticarətdir ki,bu beynəlxalq ticarətin məhdudiyətsiz həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.İkincisi isə,himayəçilikdir(proteksionizm) ki,burada milli iqtisadiyatın mənafelərini müdafiə etmək məqsədilə beynəlxalq əmtəə dövriyyəsinə dövlətin müdaxilə etməsi əsaslandırılır.Bu iki yanaşma  birincinin üstünlüyü ilə  bu günədək tətbiq olunmaqdadır.Xarici ticarətin mahiyyətinn və  məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsinə ilk dəfə hələ feodalizmin dağılmağa başladığı və kapitalizmin meydana gəldiyi XU-XUİİ əsrlərdə merkantilistlərin iqtisadi təlimlərində cəhd olunmuşdur.Merkantilizm məktəbibin görgəmli nümayaəndəsi A.Monkretyenin  fikrincə, xarici ticarətin başlıca məqsədi sərvətin ən mühüm forması olan qızıln və qiymətli metalların ölkəyə gətirilməsinə xidmət etməkdir.Çünki dövlətin başlıca vəzifəsi ölkənin qizil ehtiyatını artırmaqdır və xarici ticarət bu vəzifəni yerinə yetirməlidir.Bu məqsədlə ölkədən xaricə qızıl çıxarılması qanunla qadağan olunurdu.Bü siyasət uzun müddət Avropada  geniş tətbiq olunmuşdur və xarici ticarətə dövlətin müxtəlif variantlarda müdaxiləsini( ilkin və yetgin merkantilizm )nəzərdə tuturdu.Ticarət siyasəti  ixracatı müxtəlif formalarda həvəsləndirməklə yanaşı gömrük rüsumları təyin etməklə idxalı məhdudlaşdırmağa xidmət edirdi.Kapitalizmin sürətli inkişafı,daxili bazarların məhdudluğu və proteksionist siyasətin ümumi inkişafa mane olduğunu ortaya qoydu.Beləki,hər bir ölkə yüksək gömrük rüsümları  təyin edərək öz milli iqtisqdiyyatını qorumaq cəhdləri,sonda ölkələr arası ticarətin məhdudlaşmasına və onlar arasında ziddiyyətlərin yaranmasına gətirib çıxarırdı.Digər tərəfdən iri maşınlı sənayaenin  meydana gəlib inkişaf etməsi nəticəsində  mübadilə saferasına külli miqdarda əmtəələr çıxzrılırdı ki buları satmaq üçün daxili bazarlar kifayət etmədiyindən yeni siyasətə keçmək obyektiv reallığa çevrilmişdi.Belə bir siyasət xarici ticaərətdə azadlığı və sərbəstliyi nəzərdə tuturdu ki, bu da dövlətin  bu sferaya müdaxilə etməməsi demək idi .Azad ticarət siyasətinin nəzəri əsaslarını   klassik ingilis siyasi iqtisad məktəbibnin görkəmli nümayəndələri A.Smit və D.Rikardonun  iqtisadi təlimləri təşkil edirdi.
 
2.2.Mütləq və nisbi üstünlük haqqında A.Smit və D.Rikardonun təlimləri
Klassik ingilis siyasi iqtisad məktəbinin nümayəndələri A.Smit, D.Rikardo və D.S.Mill öz iqtisadi baxışlarında  xalqları əmtəə və xidmətlərlə təmin edən maddi isehsalın müəyyənedici rolundan çıxış edirdilər.Eyni zamanda  onlar hesab edirdilər ki, istehsalın   baş tutması və daha sürətlə inkişafı təbii amillərlə müəyən olunur.,Bu amillərdə üstünlüyə malik olmaq  u və ya digər istehsalın aparılmasına və xaricə ixracına daha əlverişli şərait yaradır.”Təbii əmək  bölgüsünə”əsaslanan yanaşma bü gün də klassik məktəbin davamçılarına xasdır.A.Smitə görə,azad ticarət prinsipi ölkəyə imkan verir ki,öz gücünü  digər ölkələrdən daha keyfiyyətli və daha ucuz istehsal edə bildiyi məhsul və xidmətin istehsalı sahələrinə yönəltsin.Nəticədə qərarlaşan əmək bölgüsü mübadilənin artmasına və beynəlxalq ticarətin inkişafına səbəb olmaqla iştirakçıların hamısının səmərə əldə etməsinə gətirib çıxarır.A.Smitə görə belə üstünlük hər bir ölkənin müvafiq məhsul istehsalına mütləq məsrəflərindəki fərqlə(məhsul vahidi istehsalı üçün tələb olunan iş saatları) müəyyən olunur.Məs.şərabı Fransada və Portuqaliyada daha ucuz istehsal etmək olar nəinki Şotlandiyada istixanalarda.
Mütləq üstünlüyə malik olmadığı məhsülların istehsalından imtina edərək ,üstünlüyə malik olduğu sahələrə öz gücünü cəmləşdirməklə ümumi istehsalın həcminin artmasına və mübadilənin inkişafına səbəb olur.A.Smitin müdiaları istehsal texnologiyasının tətbiqindən irəli gələn,əldə olunmuş üstünlüklə zənginləşdirildikdə daha da inkişaf etmiş olur. Qeyd olunan “mütləq üstünlük” iki müqayisə olunan ölkə arasında natural formada əmtə mübadiləsi ilə əlaqədar olsada pul tədavülünü tətbiq etdikdə də öz nəzəri əhəmiyyətini doğruldur.
 D.Rikardo özündən əvəlki beynəlxalq ticarət haqqındakı nəzəriyələri ümumiləşdirərək bir az da irəli getmişdir.O, A.Smitin baxışlarının doğruluğunu qəbul etsə də onu xüsusi hal  kimi qiymətləndirmişdir. D.Rikardo müqayisəli üstünlük ideyasını formakaşdırmışdır.A.Smitin xərclərdəki fərqi mütləq üstünlük kimi deyil ,müqayisəli üstünlük olaraq qəbul etmişdir.Yəni hər bir ölkə nisbətən daha az xərcə başa gələn məhsul istehsal edib ixrac etməlidir və bu xərc ola bilsin ki, digər ölkəyə nisbətdə heçdə  az deyildir.Məs.ABŞ və Braziliyanın timsalında kofe və buğda istehsalına çəkilən məsrəflərə əsasən beynəlxalq mübadilənin  necə baş verməsinə nəzər salaq.Fərz edək ki ABŞ-da 1t buğda istehsalına çəkilən məsrəflər 1t kofe istehsalına çəkilən məsrəflərə bərabərdirsə də Brazilyada 1t buğda istehsalına çəkilən məsrəflər 2t kofe istesalına şəkilən məsrəflərə bərabərdir.Bu isə odeməkdir ABŞ üçün buğda və ya kofe istehsal edilməsinin fərqi olmadığı halda Braziliya üşün bunun əhəmiyyəi vardır və bu ölkədə buğda istehsal etməkdənsə kofe istehsal edib onu buğdaya dəyişmək daha sərfəli hesab olunmalıdır.ABŞ üçün belə mübadilənin əhəmiyəti ondan ibarət olacaqdır ki, bu ölkə buğda istehsal edərək onu Braziliyaya satarkən əvəlkindən daha çox kofe əldə etmək imkanı qazanacaqdır.             Müqayisəli üstünlük prinsipi  əmtə-pul tədavülü  üçün də öz nəzəri əhəmiyyətini saxlasa da lakin  təbii əmək bölgüsü şəraitinə daha ideal uyğun gəlir.Təcrübədə A.Smit və D.Rikardoya görə  əmək məsrəflərini  iş vaxtı ilə  müəyyən etmək müəyən nöqsanar doğurur,beləki ayrı-ayrı ölkələrdə əmək haqqının səviyəsində müəyyən fərqlər mövcud olur ki onu da nəzərə almaq lazım gəlir.Bu nəzəri məsələlərə diqqət çəkən N.Senyor və C.S.Mill olmuşdur. Məlumdur ki.istehsal amiləri haqqında  təlimin banisi J.B.Sey hesab olunur. Onun fikrincə istehsal amilləri –torpaq,kapital və əmək öz bazar qiymətləri ilə istehsal olunan məhsulda təmsil olunurlar və beləliklə məhsulun məsrəflərini formalaşdırırlar ki,bu da istehsal amillərini qiymətləndirməyə imkan verir.Nəticə həmin məhsulun istehsal edilməsinin məqsədəuyğunluğu müəyənləşir.XX-əsrin 30-cu illərində isveç alimləri  E.Heekşer və B.Olin, Rikardonun nəzəriyəsini inkişaf etdirərək,xarici ticarətdə müqayisəli üstünlüyü İstehsal amillərini qüymələndirməyə və onların qarşılıqlı təsiri və nisbətinə əsaslanaraq müəyənləşdirməyi irəli sürdülər,Bu iqtisadi  konsepsiya  “amillərin qarşılıqlı nisbəti nəzəriyəsi” adlandırıldı. Onların fikrincə amillərin müqayisəli qiymətləndirilməsi 3 əsas şəraiti müəyənləşdirir:
-beynəlxalq ticarətdə iştirak edən ölkədə elə məhsul və xidmətlərin istehsalı və xaricə ixracı üçün iqtisadi şərait formalaşır ki,həmin ölkədə o məhsul  və xidmətin hazırlanması üçün istifadə olunan  amillər artiqlaması qədərdir və eləcə də əksinə, o məhsul və xidmətlər idxal olunur ki, onların hazırlanması üçün  zəruri olan amillər  qıtdır;
-beynəlxalq ticarətin inkişaf etdirilməsi “amillər”üzrə qüymətlərin və yaxud gəlirlərin tarazlaşmasına gətirib çıxarır;
-beynəlxalq müqyasda istehsal amillərinin yüksək mobilliyi  şəraitində ölkəlr arasında əmtəə mübadiləsi əvəzində  həmin amillərin özlərinin yerdəyişməsi baş verir.
Aydındır ki belə bir vəziyyət azad ticarətin olmasını fərz edir. 
 
 
 
 
2.3.M.Porterin rəqabət nəzəriyyəsi. Beynəlxalq rəqabət probleminə müasir yanaşmalar.
 
 
Xarici ticarətin müasir ümumi problemlərindən biri xarici ticarəti həyata keşirən firmaların maraqları ilə milli iqtisadiyatın maraqlarının uzlaçdırılması məsələsidir.Bü problemin həlli belə bir suala cavab verməyə imkan verir,yəni necə olur ki hər hansı ölkədə konkret firmalar dünya ticarətində konkret sahələrdə bir sıra məhsullar üzrə müəyyən üstünlük qazana bilirlər?.Bu suala cavab vermək  üçün ABŞ-dan olan iqtisadşı -alim  M.Porter müəyyən tədqiqatlar aparmışdır. Dünyada ixracın yarıdan çoxunu həyata keçirən, sənayecə inkişaf etmiş ölkələrinin 10 ən iri kompaniyasının təcrübəsini ümumiləşdirərək.o “millətin beynəlxalq rəqabətqabiliyyətliliyi” konsepsiyasını irəli sürdü.Beynəlxalq ticarətdə ölkənin rəqabətqabiliyyətliliyi bir-biri ilə qarşılıqlı təsirdə və asılılıqda olan 4 əsas  amillə müəyyən olunur:
-istesal amilləri şəraiti ilə;
-tələb şəraiti ilə;
-xidmət və ona yaxın olan sahələrin vəziyyəti;
-konkret situasiyaya uyğun firmanın strategiyası ilə;
M.Porter istehsal amillərininklassik nəzəriyyəsinin tərafdarı olduğundan ,o,bu amilləri nəinki məhdudlaçdırmır,hətta yenilərini , hansı ki istehsal prosesində meydana çıxır, onları da (iş qüvvəsinin çatışmadığı şəraitdə əmək məhsukdarlığının artması,məhdud resursların –torpaşın,və diğər təbii ehtiyatların  məhdudluğu şəraitində ehtiyatlara qənaət edən kompakt texnologiyaların tətbiq olunması) daxil edir.
 Firmanın inkişafı üçün müəyyənedici olan ikinci mühüm komponent  tələbdir.Beləki xaricdəki potensial şəraitlə qarşılıqlı təsirdə daxili tələbin vəziyyəti firmanın şəraititnə həlledici təsir göstərir.Burada firmanən xaricə çıxmasına təsir gpstərə bilən milli xüsusiyyətlərdə(iqtisadi,mədəni,etnik,təhsil)nəzərə alınmalıdır.M.Porterin yanaşmasında ayrıca şirkətin  fəaliyyəti üçün daxili bazarın tələbi müəyəedici hesab olunur.
 Üçüncü komponent- istehsalın , xidmət göstərən və ona yaxın olan sahələrin vəziyyəti və inkişaf səviyyəsi,müvafiq avadanlıqlarla təchiz olunması,maliyyə,kommersiya strukturlarıvə malğöndərənlərlə sıx əlaqələrin mövcudluğu.
 Dördüncüsü,rəqabət şəraiti və firmanın strategiyası.Firma tərəfindən seçilmiş strategiya və müvafiq çevikliyi olan təşkilatı struktura beynəlxalq ticarətə müvəffəqiyyətlə qoşulmağın vacib şərtidir.Ciddi stimul daxili bazarda  kifayət qədər rəqabətin olmasıdır.Dövlətin yardımı ilə süni hökmranlıq düzgün qərar olmayıb,vəsaitlərdən səmərəsiz və talançı istifadə edilməsidir.
 Müxtəlif ölkələr üçün bu amillərin müxtəlif kombinasiyası mümkündür ki, M.Porter,buna uyğun olaraq hər bir ölkənin həyat tsklinin 4 mərhələsini  fərqləndirmişdir:
1)istehsal amilləri mərhələsi(factor-driven economy).(Bu mərhələdə olan ölkələr əsasən malik olduqları istehsal amillərindən-ucuz iş qüvvəsi,daha münbit əkin sahələri və s.istifadə etdiklərinə görə rəqabət aparırlar.
2)investisiya mərhələsi(investment-driven economy).İqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətliliyi dövlətin və milli  firmaların investitsiya aktivliyinə əsaslanir ki, bu zaman milli istehsalçıların xarici texnologiyalara  adaptasiyası və onları təkmilləşdirmək qabiliyyəti həlledici əhəmiyyət kəsb edir.İnvestisiyaların həcminin artması yeni,qabaqcıl amillərin yaradılmasına və müasir infrastrukturun inkişafina gətirib çıxarır.
 3)yeniləşmə mərhələsi(innovation-driven economy).Bu mərhələ  geniş sahələr timsalında ,bir-biri ilə qarşılıqlı təsirdə olan 4 amilin mövcudluğundan irəli gələn rəqabət üstünlüyü ilə xarakterizə olunur.Milli şirkətlərin müvəfəqiyyətlə rəqabət apardığı sahələrin məcmusu  əsaslı artaraq genişlənməkdədir.
4)sərvət mərhələsi(prosperiti-driven economy)İstehsalın səviyyəsinin aşağıdüşməsi.İqtisadiyatın hərəkətverici qüvvəsi  əldə  olunmuş sərvətə xidmət edir.Ölkə və onun şirkətləri beynəlxalq rəqabətdə öz mövqelərini tədricən verərək,bütün gücü  öz mövqelərini saxlamağa yönəldirlər.Halbu ki aktiv investitsiyalar etmədiklərindən.hakimiyət orqanlarının dəsdəklədiyi  konservativ strategiya yeridirlər.
 Bu bölgüyə uyğun olaraq M.Porter ölkələrə onların iqtisadi siyasətlərinə uyğun aşağıdakı məsləhətləri formula edir:
1.İstehsal amilləri mərhələsində olan ölkə iqtisadiyatları üçün:
-siyasi və makroiqtisadi sabitliyin yaradılması və saxlanılması,qanunun aliliyinə nail olunması;
-fiziki infrasruktrun və ümumi təhsilin yüksək səviyyəsinə nail olunması;
-bazarların açıqlığı;
-dünya səviyyəli texnologiyanın assimlyasiya edilməsi üçün şəraitin yaradılması.
2.İnvestisiya mərhələsində olan ölkə iqtisadiyyatı üçün;
-elmi-tədqiqat və fiziki infrastruktur güclərinin təkmilləşdirilməsinə investitsiyalarının qoyulması;
-xarici texnologiyanı qabaqlayan və dəyərlilərin yaradılması zəncirinin bütün mərhələləri(hasilatdan başlayaraq son məhsul istehsalına qədər) üzrə istehsal güclərinin genişlənməsi üçün imkanların yaradılması.
3.Yeniləşmə mərhələsində olan ölkə iqtisadiyatları üçün:
-dünya səviyəli tədqiqat  resurslarının(təşkilatı.infrastruktur.iş qüvvəsi) yaradılması;
-milli şirkətlər üçün nadir strategiyanın və dünyada ən yeni innovasiyaların yaradılması üçün şəraitin yaradılması.
 M.Porterrin nəzəri baxışları xarici ticarətdə ölkənin əmtəələrinin
 rəqabət qabiliyyətini yüksəltmək məqsədi ilə Avstraliyada ,Yeni Zellandiyada və ABŞ –da 1990-cı illərdə  hazırlanan dövlət səviyyəli məsləhətlərin əsasını təşkil edirdi.
 Bir sira iqtisadçılar M.Porterin nəzəri baxışlarının  inkişaf etdirilməyə ehtiyac olduğunu  göstəriridilər və qeyd edirdilər ki, bu nəzəri konsepsiya ölkənin rəqabətqabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi istiqamətində təkmilləşdirilməlidir.
 Ölkənin beynəlxalq  rəqabət qabiliyyətinin artırılması nəzəriyyəçi-iqtisadşılardan başqa bir sıra ölkələrin hakimiyyət orqanları ilə yanaşı  beynəlxalq təşkilatları da maraqlandırırdı.Məs. 80-90-illərin sonunda ABŞ-da.rəqabət qabiliyyəti üzrə Şura,Avropa komisiyasında rəqabət qabiliyəti üzrə Məsləhət Qrupu   yaradıldı
 
 
 
 
    
Mövzu.3.  Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin iqtisadi inkişafda rolu
3.1.Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin mahiyyəti və əsasları
3.2.BİM-n obyektləri və subyektləri.BİM-n prinsipləri.
3.3.BİM-in mili iqtisadiyatın inkişafında  yeri və rolu.
 
3.1. Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin mahiyyəti və əsasları
 
Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər dünya ölkələri arasında ticarət,kapital ixracı,beynəlxalq kredit,iş qüvvəsinin miqrasiyası,beynəlxalq valyuta münasibətləri və elmi-texniki əməkdaşlıq  nəticəsində yaranan iqtisadi münasibətlər toplusudur.BİM-beynəlxalq əmək bölgüsünə əsaslanan xüsusi fəaliyyət sferasıdır.BİM     özünün praktiki  təzahürünü  ayrı-ayrı ölkələr arasında onları təmsil edən müəssisələr,firmalar, və təşkilatların məhsul və xidmətlərinin beynəlxalq ticarətdə,elmi-texniki,investitsiya,maliyyə-valyuta və kredit,informasiya əlaqələrində və onlar arasında əmək ehtiyatlarının yerdəyişməsində göstərir. BİM obyektiv olaraq beynəlxalq əmək bölgüsündən,istehsalın,elmin beynəlxalq ixtisaslaşmasından və təsərrüfat həyatının beynəlmiləlləşməsindən irəli gəlir.BİM təşəkkül tapması və inkişafı ayrı-ayrı ölkələrin iqtisqdiyyatlarının  qarşılıqlı təsirinin və asılılığının güclənməsi ilə müəyyən olunur.Beynəlxalq əmək bölgüsünün dərinləşməsi və inkişafı,eləcədə BİM –in inkişafı təbii( təbii.coğrafi,demoqrafik, və s.) və əldə olunmuş(istehsal,texnoloji) amillərdən,həmşinin sosial,milli,etnik,siyasi və mənəvi-hüquqi şəraitdən asılıdır.BİM qeyd olunan formaları və praktiki istiqamətləri dünya təsərrüfatçılıq fəaliyyətinin bir sıra sferalarını əhatə edir:
-beynəlxalq ticarəti;
-istehsalın və elmi-texniki işlərin beynəlxalq ixtisaslaşması;
-elmi-texniki informasiyanın mübadiləsi;
-ölkələr arasında maliyyə-valyuta və kredit əlaqələrini;
-kapitalın və iş qüvvəsinin hərəkətini;
-beynəlxalq iqtisadi təşkilatların fəaliyyəti,qlobal iqtisadi problemlərin həllində təsərrüfatçılq əməkdaşlığı;                                                            
-beynəlxalq informasiya əlaqələrində,İnternetin rolunun formalaşması və artmasında,kompyüter vasitəsi ilə kommersiya əməliyyatlarının həyata keçirilməsində. 
BİM-in perspektivləri,imkanları,onun rolu.əsas istiqamətlərinin və formalarının qarşılıqlı nisbətləri beynəlxalq əmək bölgüsünün inkişafı,dhd da dərinləşməsi və daha yüksək tiplərinə keçməsi ilə müəyyən olunur. Beynəlxalq əmək bölgüsünün ümumi tipi sahələrarası beynəlxalq ticarəti baş verməsini müəyənləşdirir,beləki, burada ayrı-ayrı ölkələrin  əsasən hasilat və emal sahələri arasında beynəlxalq mübadilə nəzərdə tutulur.Xüsusi tipli beynəlxalq əmək bölgüsü  ayrı-ayrı ölkələrin müxtəlif istehsal sahələrinin və həmçinin sahə daxilində istehsal olunan hazır məhsulların beynəlxalq mübadiləsinin baş verməsinin və onun daha da inkişaf eyməsinin əsasını təşkil edir.Fərdi tipli beynəlxalq əmək bölgüsü beynəlxalq  ticarətdə ayrı-ayrı  ölkələrin  müvafiq istehsal sahələrinin  məhsulun bir hissəsinin istehsalı və yaxud texnoloji prosesin  müəyyən hissəsi üzrə ixtisaslaşmasını,layihə-konstruktor, hətta investitsiya prosesi üzrə ixtisaslaşmasını nəzərdə tutur.
  Qeyd olunanlar onu deməyə imkan verir ki,beynəlxalq iqtisadi münasibətlər,beynəlxalq miqyasda əməyin,kapitalın,təbii və digər resursların tətbiqi sahəsi və nəticəsi olaraq bazar iqtisadiyatına xas olan əlamət və xüsusiyyətlərə malik olmaqla onun xüsusi bir sferasıdır. Məlumdur ki azad bazar münasibətləri alıcı və satıcının sərbəst seçilməsinəzərdə tutduğundan bu sferada da aşağıdakılara əsaslanır:
-  bazar subyektlərinin və obuektlərinin şoxluğu;
-  tələb və təklifin təsirinin müəyənediciliyi;
-  onların  çevik qiymətlərlə qarşılıqlı əlaqəsi;
-  rəqabətə.
 Bu qeyd olunan amillərə sahibkarlığın azadlığı da əlavə olunur.Belə ki. Beynəlxalq mübadilənin özü elə mübadilənin bir ölkə çərçivəsindən çıxması deməkdir ki,bu da çoxlu obyektlərin mövcudluğunu fərz edir.Bu fikir eyni ilə,bazar subyektlərinə də aiddir,çünki  milli firma və müəssisələrdən başqa, beynəlxalq miqyasda çoxlu miqdarda xarici,beynəlxalq şirkətlər və təşkilatlar,müxtəlif ölkələrin dövlət strukturları BİM-də iştirak edirlər.Tələb və təklifin fəaliyyəti mexanizmini dəyişdirmədən BİM onun fəaliyyət sferasını genişləndirir,mübadilənin əhatə etdiyi çeşidləri və onların həcmini kifayər qədər genişləndirir.Bazar qiymətləri sistemi yeni kəmiyyət və keyfiyyət xarakteristikası kəsb edir.Bununla yanaşı rəqabət  şəraiti  kəsginləşir.BİM -ininkişaf etmiş bazar təsərrüfatı sisteminə aid olduğunu  göstərən əsas əlamətlərdən aşağıdakıları göstərmək olar:
1) hər bir milli iqtisadiyyatda olduğu kimi dünya təsərrüfatı və beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin əsasında əmək bölgüsü dayanır ki,bu da mübadiləni nəinki milli sərhədlər daxilində,həmçinin milli sərhədlərdən kənarda,ölkələr arasında baş verməsini və ayrı-ayrı ölkələrin istehsal və istehlakının bir-birindən asılılığını nəzərdə tutur.
2) BİM-n iştirakçıları iqtisadi cəhətdən xüsusiləşmişdirlər və bu xüsusiləşmə milli-təsərrüfatçılq səviyyəsində olan xüsusiləşmə forması olub.obyektiv əmtə-pul əlaqələrinin yaranmasına səbəb olur;
3)BİM –n dünya təsərrüfatçılıq mübadilə münasibətlərində təələb,təklif qanunları və azad qiymətəmələgəlməsi tam fəaliyyət göstərir ki, bunlar da bazar mexanizminin məhək daşıdır;
4) milli bazarlar kimi BİM dünya bazarı əmtə və xidmətlərin,alıcı və satıcılarınrəqabəti ilə xarakterizə olunur.Bu rəqabət daha kəsgin xarakter daşıyır,çünki,burada bazara daha iri həcmdə və daha keyfiyyətli əmtəə və xidmət daxil olur.Bu raqabət ölkələr arasında istehsal amillərinin(kapital və iş qüvvəsinin) yerdəyişməsi ilə daha da kəsginləşir.
 
3.2. BİM-n obyektləri və subyektləri.BİM-n prinsipləri.
BİM-in obyektləri və subyektləri prinsip etibarı ilə  bazar təsərrüfatçılığı şəraitində fəaliyyət göstərən milli iqtisadiyyatın obyekt və subyekylərindən elə də fərqlənmir.Burada fərq əsasən onların çoxluğu və kəmiyyət,keyfiyyət xarakteristikasından irəli gələn fərqləqr ola bilir.BİM-n obyektləri kimi ,beynəlxalq  ticarətdə döbriyyəyə şıxarılan əmttə və xidmətlərdir ki, hal-hazırda  onun həcmi 11 trilyon  ABŞ dol.ötmüşdür.Müasir dövrdə və perspektivdə BİM-n obyekti kimi texnologiya və informasiya daha mühüm yer tutmaqdadır və getdikcə dünya təsərrüfatının  xüsusi sahəsi kimi  formala.maqdadır.BİM-n predmeti kimi istehsal və elmi-texniki işlər sahəsində ixtisaslaşma və kooperasiyalaşma əlaqələri mühüm əhəmiyyət kəsb etməkdədir.Ölkələr arasında istehsal amillərinin  hərəkəti getdikcə dahada genişlənir,baxmayaraq ki bu prosesə maneələr hələdə qalmaqdadır.Bura hər şeydən öncə kapitalın müxtəlif  formalarda hərəkəti,makiyyə-kredit resurslarından beynəlxalq miqyasda istifadə olunması, iş qüvvəsinin internasional miqrasiyası və intellektual mülkiyətin mübadiləsi aiddir.   BİM-n xüsusi obyektləri kimi ölkələrin və beynəlxalq təşkilatların ekoloji və digər qlobal problemlərin həllində çoxtərəfli və müxtəlif əmkdaşlıqlarını göstərmək olar. 
BİM-nsubyektlərinin xüsusiyyətləri daha müxtəlifdir.Burada da əsas etibarılə müxtəlif ölkələrdən olan tərafdşlar arasındakı,xüsusəndə ayrı-ayrı şirkətlər,sahibkarlar arsındakı münasibətlər daha çox üstünlük təşkil edir.Demək olar ki,bütün bazar iqtisadiyatlı ölkələrdə təsərrüfatçılıq sübyektlərinin beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin iştirakçısı olmaq üçün,yəni xaricə əmtəəvə xidmətlər satmaq və ya almaq üçün  heç bir məhdudiyyət qoyulmur.Lakin xarici bazarlara əmtəə və xidmət ixrac etmək daha dərindən marketinq tədqiqatları aparılmasını tələb edir,çünki orada rəqabət mühiti daha kəsgindir.Qeyd etmək lazımdır ki,çox hallarda beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin subyektləri kimi bir sıra dövlətlər və yaxud da onların müvafiq təşkilatları çıxış edirlər.
Hər bir bazar onun iştirakçıları üçün bərabərhüquqlu tərafdaşlarla əlberişli  birbaşa müqavilələrin bağlanmasıdır ki, tərəflər əmtəə və xidmətlərə olan təlabatlarını ödəyir və özlərinin  iqtisadi vəziyətlərini yaxşılaşdıraraq mənfəət əldə edirlər.Ona görədə tərəflərin xarici ölkənin hüquqi və ya fiziki şəxslərinin olmasının  BİM  subyektləri  üçün də elədə prinsipial əhəmiyyəti olmur .BİM –n iştirakçılarınin fəaliyyətinin əsasını marketinq yanaşması təşkil edir.Potensial ixracçı,ixrac etmək niyyətində olduğu ölkədəəhalinin təlabatını,alıcıların nəyə daha çox meylli olduqlarını,bazarın vəziyyətini və perspektivlərini, müvafiq seqmentləri dəqiq bilməlidir.Bunlarla  yanaşı həmin ölkədəki makroiqtisadi vəziyyət və ona aid proqnozları da dərindən təhlil etməlidir.Belə təhlil idxal əməliyyatları üçündə aparılmalıdır.BİM  iştirakçıları üçün mühüm  əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdən biridə rəqabətin təhlil edilməsidir.Xüsusilə qeyd olunmalıdır ki BİM-də  ədalətsiz rəqabətə yer yoxdur.Burada  beynəlxalq ticarətdə rəqabət dahada kəsgindir.Qdur  beynəlxalq bazarlara çıxmaq daha dərindən rəqiblərin vəziyyətinin və bazara çıxarılan əmtəə və xidmətlərin üstün cəhətləri,alıcıların təlabatını rəqib məhsullardan nə dərəcədə yaxşı ödəyə bilməsi və qiymət nöqteyi nəzərdən istehlakçı üçün əlverişliliyi danılmaz təhlillərlə sübut edilməlidir.                                                                                                                                                                                                                               
 3.3.BİM-in mili iqtisadiyatın inkişafında  yeri və rolu.
 
Müasir dünyada elə bir ölkə tapılmaz ki,digər inkişaf  etmiş ölkələrlə iqtisadi əlaqələrə girmədən öz xalqının mədəni-texniki inkişafını təmin edə bilsin.Hətta çox geniş ərazilərə və təbii-iqtisadi resurslara malik olan ən nəhəng dövlətlər belə müasir dünyada  öz inkişafını təmin edə bilmir.Məlumdur ki.insan cəmiiyyətinin qarşısında duran ən başlıca problem ölkə vətəndaşlarının günü-gündən artan təlabatınıdaha maksimum ödəməkdir.Eyni zamanda,bu təlabatı ödəmək üçün zərurri olan ehtiyatlar isə məhduddur.Ayrı-ayrı ölkələrdə isə bu ehtiyatlar tamamilə qeyri- bərabər mövcuddur.Ona görədə ölkələr arasındaiqtisadi əlaqələr əhalinin artmaqda olan təlabatını daha dolğun ödəməyə imkan verir.Beləliklə hər bir ölkənin,o cümlədən ən inkişaf etmiş və bütün faydalı qazıntılara ,  təbii-iqlimvə digğr amillər malik olan ölkənin də inkişafı BİM olmadan mümkün deyildir və bunun iqtisadi əhəmiyyəti əvvəlki mövzuda  göstərilmişdir.BİM-n,ocümlədən beynəlxalq ticarətin iqtisadi əhəmiyyəti artıq həm təcrübədə.həmdə görkəmli iqtisadçıların tədqiqatları ilə sübut olunmuşdur.Beynəlxalq əmək bölgüsündən irəli gələn beynəlxalq iqtisadi münasibətlər imkan verir ki, hər bir ölkə malik olduğu istehsal amilinə və yaxud təbii-iqlim şərtlərinə uyğun olaraq istehsal və xidmətin bü və ya digər sahəsi  üzrə ixtisaslaşaraq  məsrəfləi azaltmaqla iqtisadi resruslara qənaət etsin.
  BİM-n milli iqtisadiyyaqt üçün iqtisadi əhəmiyyətini onun ,hər bir ölkənin xalq təsərrüfatında rolunu  kəmiyyət etibarı ilə müyyən etmək üçün onun xarici ticarət dövriyyəsini,ölkənin istehsal etmiş olduğu ÜDM-n həcmi ilə müqayisə etmək lazımdır,başqa sözlə desək:
   Xarici ticarətin həcmi/daxili istehsalın həcmi .
Bu göstəriciləri müvafiq ölkənin valyutası ilə dəyərləndirərək müqayisaə etməklə beynəlxalq ticarət amilinin həmin ölkənin milli iqtisadiyatı üçün əhəmiyyətini və müəyyən dövrdə dinamikasını müəyyən ettmək olur.Aydındır ki bu göstərici kişik ölkələr üçün  nisbətən böyük olacaqdır çünki həmin ölkələrdə  ixracat və idxalat nisbətən çox olur.Çünki belə ölkələrdə ehtiyatlar az təbii çərait isə nisbətən məhduddur.Böyük ölkələrdə isə istehsal amilləri çox və təbii çərait  rəngarəng olduğundan ixrac və idxal nisbətən daxili ehtiyatlar hesabına ödənilir.Məs.Böyük Britaniya ,Fransa,Almaniya,Yaponiya və İtaliya kimi əhalisi orta saylı  olan  ölkələrdə  xarici ticarətin xüsusi çəkisi  ümumi milli məhsulun 10-20% -ni təşkil etdiyi halda,Niderland,Belçika və Çexiya kimi ölkələrdə isə bu göstərici 40% təşkil edir.
 Bütün dünya üzrə bu göstərici,yəni ümumdünya xarici ticarət dövriyyəsi,dünya MMM-n 1968-ci ildə 22%,1995-ci ildə isə 36%,2005-ci ildə isə 45% təşkil etmişdir.
 
 Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsi 2005-ci ildə 8558,4mln ABŞ dolları  həcmində olmuşdur ki,bunun 4347.2mln ixracın,4311.2mln idxalən payına düşür.  Həmin ildə ÜDM- həcmi isə 11875.6mln ABŞ dol təşkil etmişdir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz göstərici AZərbaycan üzrə 72%-ə =. Bu isə o deməkdir ölkəmizin iqtisadiyatı bütövlükdə xarici ticarətdən  çox möhkəm asılıdır.Beynəlxalq təşkilatların ekspertləri hazırda beynəlxalq ticarətin milli iqtisadiyyatın unkişafında rolunu daha düzgün müəyyən etməyə imkan verən göstəricilər hazırlamaqdadırlar.Belə göstəricilərdən ,ölkə iqtisadiyyatında xarici invaestitsiyaların həcmi ilə milli istehsalın həcmi arasındakı nisbət,xarici lisenziya və nou-xaulardan istifadə olunması səviyyəasini qeyd etmək olar.Xarici ticarətin ölkə iqtisadiyyatında rolunu xarakterizə edən digər göstərici adambaşına düşən idxal və ixrac məhsullarıdır.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu.4.Müasir dövrdə  BİM –in əsas formaları və inkişaf meylləri
4.1 BİM-n dahada dərinləşməsi.
4.2. Müasir dövrdə  beynəlxalq ticarət.
4.3 Kapitalın və iş qüvvəsinin hərəkəti.
4.4.Müsair valyuta kredit-münasibətlərinin xüsusiyətləri
 
 
4.1.BİM-n dahada dərinləşməsi.
 
ETİ- şəraitində iqtisadiyyatın beynəlmiləlləşməsi nəticəsində BİM-n quruluşunda,dinamikasında,forma və növlərində əsaslı dəyişikliklər baş verdi.Müasir BİM əsasən aşağıdakı amillərin  təsiri altında baş vermişdir:dünya təsərrüfatının geosiyasi vektorlarının dəyişməsi,ETİ-n təsiri,istehsalın və kapitalın beynəlmiləlləşməsi və əmək resurslarının mobilliyi.
 İkinci dünya müharibəsinə qədər ki 40 il ərzində beynəlxalq ticarətin həcmi 2 dəfədən bir az çox artdığı halda,müharibədən sonrakı 50 il ərzində isə 30 dəfə artmişdır.1913-1939-cu ilər ərzində tamamilə ba.qa proseslər müşahidə olunmuşdur,yəni istehsalın həcmi 43%,dünya ixracatının həcmi isə 19% artmışdır.Bu beynəlxalq əmək bölgüsünün dərinləşməsi və ölkələrarası ixtisaslaşmanın artmasını göstərirdi.Kapital ixracı daha şox dinamizm göstərirmişdir,beləki,1914-cü ildən  İkinci dünya müharibəsinin qurtarmasına kimi onun həcmi 1\3 qədər artmışdır.1960-1985-ci illər ərzində isə 400%çox artmışdır.Kapitalın beynəlxalq hərəkəti dünya təsərüfatının inkişafının  hərəkətverici amilidir.Əgər beynəlxalq əmtə mübadiləsi vasitəsi ilə sərhədləri hər gün 5mlrd dol.lıq  əmtələr keçirsə,kapitalın hərəkəti formasında isə hər gün 200mlrd.dol-lıq keçir.
 Beynəlxalq ticarətə və kapitalın miqrasiyasına xidmət edən valyuta bazarlarının  fəaliyyəti kəsgin aktivləşmişdir.Beynəlxalq hesablaşmaların Bazel bankının məlumatına görə  valyuta bazarlarının gündəlik dövriyyəsi 1 tril.dol.təşkil edir.
   Müasir BİM-n digər mühüm xüsusiyyəti istehsal və satışın beynəlmiləlləşməsinin dahada dərinləşməsidir..Dünya  üzrə istehsalın həcminin 30%-dən çoxuna  transmilli korporasiyalar tərəfindən nəzarət edilir.Onların dünya bazarına təsiri isə günü-gündən artmaqdadır.Əgər 1960-cı ildə trans milli korporasiyaların dünya da cəmi 3500 filialları var idisə 2003-cü ildə onların sayı 850minə çatmışdır.Ona görə də beynəlxalq ticarət əlaqəlri daha sabit xarakter almışdır.
  Beynəlxalq inhisarlrın yaranması,müqavilələr əsasında dünya bazarına çıxan əmtələrin sərbəst bazar sferasını daraltmışdır.Hazırda əmtələr  bazara deyil konkret  alıcıya istehsal olunur.Emal sənayesi sahələrindəki beynəlxalq inhisarlar getdikcə daha çox,uzunmüddətli müqavilələr əsasında müəyyən xarici malgöndərənlərin xammalına əsaslanırlar.Müasir beynəlxalq ticarətin daha çox müşahidə olunan meyli,adi  kommersiya ticarətinin rolunun aşağı düşməsidir.Bunun əksinə olaraq firmadaxili və kooperasiya əlaqələeinə əsaslanan əmtəə dövriyəsi isə xeyli artmışdır.
 
4.2. Müasir dövrdə  beynəlxalq ticarət.
 
Müasir dövrdə beynəlxalq ticarətin  qurulyşunda əsaslı dəyişikliklər baş vermişdir:hazır məmulatların xüsusi çəkisi artmış yanacaqdan başqa digər xammal-materialların və ərzaqın xüsusi çəkisi isə azalmışdır.Əgər 1950-ci ildə xammal material və ərzaqın xüsusi çəkisi,hazır məhsulların xüsusi şəkisinə bərabər idisə,XX-ci əsrin sonuna xammal-materialın və yanacağın xüsusi çəkisi 30%düşmüşdür ki bunun da 25% yanacağın ,5%isə xammalın payına düşürdü.Hazır məhsullar isə 70% əhatə edirdi.Beynəlxalq ticarətdə xammal-materialın xüsusi çəkisinin azalması 3 əsas  səbəblə izah olunur:kimya sənayesinin inkişafı əsasında sintetik materialların istehsalının genişlənməsi(sintetik kauçuk,plastmass və s.),ölkədaxili materiallardan daha geniş istifadə olunması və resursaqənaət edən texnologiyaya keçilməsi.Bunula yanaşı neft və təbii qaz ticarəti kəsgin artmışdır.
Əgər əvəllər beynəlxalq ticarətdə xammal-materiallar üstünlük təşkil edirdisə,indi  hazır məmulatlar,yarımfabrikatlar,və onlarınayrı-ayrı hissələrinin ticarəti  daha üstün mövqe tuturlar.Buna səbəb transmilli korporasiyaların mövcudluğudur ki,onların  müxtəlif dünya ölkələri üzrə səpələnmiş,texnoloji ardıcıllığın müxtəlif fazaları üzrə ixtisaslaşmış filialları və onlar arasındakı ticarət əlaqələridir.Bu prosesin əsasında elmi-texniki tərəqqi dayanır ki, o da  ayrı-ayrı hissə və komplektləşdirici hissələr üzrə müxtəlif ölkələrin frmalarının ixtisaslaşmasıdır.Hal-hazırda istehsalvə istehlak xarakterli buraxılan məhsulların çeşidi 20mln .növdən çoxdur,aralıq məmulatlarının sayı isə fantastik rəqəmlərə çatır.Boinq-747 təyyarəsinin istehsalında 4.5mln.müxtəli hissə və qovşaqlardan istifadə olunur ki,bunlarında istehsalı ilə 16min şirkət məşğul olur.
 İxtisaslaşmanın dərinləşməsinə həmçinin mənəvi aşınma və assortimentlərin tez-tez dəyişməsi də təsir göstərir.beləki,bu ixtisaslaşmış elmi-tədqiqatın aparılmasını tələb edir.
 Beynəlxalq ticarətin istiqamətlərinin təhlili göstərir ki,dünya ixracatının  60% -ni əhatə edən inkişaf etmiş sənaye ölkələri arasında ticarət daha sürətlə artmaqdadır.İnkişaf etməkdasə olan ölkələr öz ixracatlarının 70%-ni inkişaf etmiş ölkələrə edirlər.Beynəlxalq ticarətin inkişaf etimiş sənaye ölkələri zonasında təmərküzləşməsinin başlıca səbəbi,iqtisadi güclərin dünyada qeyribərabər bölüşdürölməsidir.Beləki Dünyanın 3 iri ölkəsinin-ABŞ,Yaponiya və Almaniyanin payına dünya əhalisinin 9%-i düşdüyü halda,dünya gəlirinin 50%,və dünya alıcılıq qabiliyyətinin isə 33% düşür.
 Dünyanın ikişaf etmiş ölkələri ilə inkişaf etməkdə olan ölkələr arası ticarət-iqtisadi əlaqələrdə də müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunmaqdadır.Əvvəllər mövcud olan,inkişaf etməkdə olan xalis aqrar- xammal ölkələrinə yeni  funksiya- inkişaf etmiş ölkələrin sənayesini kobud material və əmək tutumlu emal sənayesi məhsulları ilə təchiz etmək, funksiyası əlavə olunmuşdur.Burada əkoloji amillər əsas götürülərək ətraf mühiti çirkləndirən və daha çox əmək tutumlu istehsal sahələrini iş qüvvəsinin daha bol və ucuz olduğu  inkişaf etməkdə olan ölkələrə keçirmək daha sərfəli olmuşdur.
 Dünya təsərrüfatının beynəlmiləlləşməsi eyni zamanda milli təsərrüfatların xarici bazarlardan asılılığının güclənməsində özünü biruzə verir.İxraca gedən məhsulların istehsalının xüsusi şəkisi sürətlə artmaqdadır.Eyni zamanda təlabatın ödənilməsində idxalın da dolu artmaqda və sabitləşməkdədir.Hazörda təlabatın təxminən  30% -ə qədəri idxalın hesabına ödənilir.
 Müasir ticarətin başlıca xüsusiyyəti  mübadilədə barterin xüsusi çəkisini  artmasıdır Demək olar ki hər bir ticarət müqaviləsi  əks istiağqmətdə müfaviq əmtələrin alınmasını nəzərdə tutur.Belə “barter”müqavilələrinin payına dünya ticarətinin təxminən 20-30% -i düşür.
 Dünya ticarətində rəqabətin xarakteri də müəyyən dəyişikliyə uğramışdır.artıq qiymət rəqabəti arxa plana keçmişdir,indi üstünlük keyfiyyət,məhsulun texniki yeniliyinə.dizaynına,ehtibarlılığına və ekoloji cəhətdən  əlverişliliyinə verilir.
 Xarici ticarətdə,Ümumdünya ticarət təşkilatının səyləri nəticəsində müəyyən liberallaşma meylləri müşahidə olunmaqdadır.Aparılmış danışıqlar nəticəsində ölkələr arasında gömrük tariflərini 5% aşağı salmaq mümkün olmuşdur.
 Xarici ticarətin əhəmiyəti günü-gündən artmaqdadır.Dünyanın ən inkişaf etmiş sənaye ölkələri olan Yaponiya,Almaniya Fransa.İtaliya Cənubi Koreya,Sinqapur və digər ölkələri öz nailiyyətlərini dinamik xarici iqtisadi əlaqəlri nəticəsində əldə etmişlər.
4.3. Kapitalın və iş qüvvəsinin hərəkəti.
Artıq XİX-cu əsrin sonu XX əsrin əvəllərində beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin yeni sferası yaranmağa başladı.Əmtəə ixracından fərqli olaraq kapital ixracı üstünlük kəsb etməyə başladı.Kapital ixracının mahiyyəti ondan ibarətdir ki,indi  əmttədə olan mənfətin reallaşdırılması faktını deyil,həmdə mənfətin yaradılması prosesinin özü xaricə ixrac olunur.Kapital ixtacının,həm ixrac edən ,həm də idxal edən ölkə üçün əhəmiyyəti olduğundan bu proses baş tutur.Son dövrlərdə kapital ixracının  sıçrayışlı artımı müşahidə olunur ki,bu da aşağıdakılarla izah olunur:
-iqtisadi artımın sürətlənməsi kapitala olan təlabatı artırır.Elmi texniki tərəqqi də bu istiqamətdə təsir göstərir,yəni onun reallaşdırılması üçün yeni-yeni kapital qoyuluşlarına ehtiyac əmələ gəlir;
-əmək tutumlu məhsulların istehsalının inkişaf etməkdə olan ölkələrə köçürülməsi daha ucuz iş qüvvəsi hesabına məsrəfləri ixtisar etməyə imkan verir;
-xaricdə  hasılat sənayesinə kapital yatırılması   xammalla sabit təminat yaradır;
-inkişaf etmiş ölkələrdə emal sənayesinə kapital yatırılması.ixracatın qarşısında olan kömrük maneələrini dəf etməyə imkan verir;
-kapital idxal edən ölkələrdə bütövlükdə və yaxud da ayrı-ayrı sahələrdə,bölmələrdə,infrastrukturda kapital çatışmamazlığı və yaxud da digər belə səbəblər.Məs. ekoloji cəhətdən ziyanlı istehsal sahələrinin  inkişaf etməkdə olan ölkələrə keçirilməsi.
 Beləliklə 1970-ci illərdə TMK xaricdəki məhsullarının həcmi dünya ticarətinin həcmini aşmış oldu.ABŞ şirkətlərinin xarici filiallarının məhsulunun həcmi ,ölkədən xaricə ixrac olunan məhsulların həcmindən 4 dəfə çox olmuşdur.1914-cü ildən 1990-cı ilə qədər olan dövrdə xaricə birbaşa kapital qoyuluşlarınin  həcmi 18.5dəfə artmışdır.Kapital ixracının həyata keçdiyi əsas ölkələr elə sənayecə inkişaf etmiş ölkələrdir.Bütünlükdə məcmu kapital ixracının ancaq 30-35%-i inkişaf etməkdə olan ölkələrin payına düşür. Bu hal inkişaf etməkdə olan ölkələrin  dünya iqtisadiyatının beynəlmiləlləşməsində iştrakını ləngitsədə 2004 –cü ilin hesabatlarına görə bu ölkələrə birbaşa xarici investitsiyalar  qabaqlayıcı sürətlə artmağa başlamışdır.Kapital ixracının keçmişdəki birtərəfli axını halı aradn qalxmışdır.İndi kapital ixtacı həm inkişaf etmiş ölkələrdən inkişaf etməkdə olan ölkələrə və eləcə də əksinə baş verir.Kapital ixracının sahə quruluşunda da dəyişikliklər baş vermişdir.Beləki əvvəllər kapital ancaq hasilat sənayesi sahələrinə yönəldilirdisə indi, 1950-ci illərin ikinci yarısından başlayaraq.emal sənayesinə və ticarətə, 1960-cı illərdən etibarən isə yeni texnologiya və xidmət sahələrinə  yatırılırdı.Kapital ixracı təkcə xüsusi inhisarlar tərəfindən deyil eyni zamanda, müəyyən hərbi və ya strateji məqsədlərdən asılı olaraq,hökümətlər və beynəlxalq maliyə-valyuta təşkilatları tərəfindən də həyata keçirilir.
 Dövlət kapital ixracı müxtəlif formalarda həyata keçirilir:
-daha zəif inkişaf edən ölkələrə geri qaytarmamaq şərtilə yardımlar və subsidiyalar;
-inkişaf üçün uzunmüddətli (25-40 il) dövlət kreditləri;
-dövlət kommersiya kreditləri;
-fərdi kreditlərə dövlət təminatı.
 
BİM-n formalarından biri də iş qüvvəsisnin miqrasiyasıdır.İş qüvvəsinin miqrasiyası müxtəlif səbəblərdən,-həm iqtisadi həm də siyasi səbələrdən baş verə bilir.Siyasi amillər dedik də.hərbi əməliyyatlar nəticəsində,etnik konfliktlər səbəbindən insan lar kütləvi halda bir ölkədən digərlərinə miqrasiya etməli olurlar.İqtisadi səbələrdən miqrasiya bir ölkədə iş qüvvəsinin bolluğu digər ölkələrdə isə çatışmamazlığı səbəbindən baş verir.Emiqrantları iki qrupa,ixtisassız işçilərə və yaradıcı,ixtisalı emiqrantlara ayırırlır

4.4.Müsair valyuta kredit-münasibətlərinin xüsusiyətləri
Valyuta münasibələrində nəinki beynəlxalq iqtisadi münasibətlər hətta digər münasibətlərdə sintez olunur.Bütün beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin forma və növləri,dövlətlərarası əlaqələr(diplomatik,mədəni,idman,turizm və s.)öz ardınca valyuta hesablaşmaları doğurur.Bütün bunlar beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin vəziyyətinə əsaslı təsir göstərir.Beynəlxalq hesablaşmalar sistemində nasasazlıqlar BİM-n digər sferalarına da  təsir göstərir.Eləcə də əksinə,beynəlxalq ticarətdə,kapital ixracında və digər sahələrdə olan pozğuntular,narazılıqlar valyuta bazarlarının dağılmasına səbəb olurMüasir dünya valyuta sisteminin başlıca prinsipləri 1976-cı ildə Yamaykada Beynəlxalq valyuta Fondunun konfransında müəyənləşmişdir.Rəsmi olaraq   balyutanın qızıl məzmunu aradan qaldırılmış,və qızılla valyuta məzənnəsinin müəyənləşməsindən imtina edilmişdir.Rəsmi olaraq  fondun üzvü olan ölkələrə özlərinin valyata məzənnəsinin müəyənləşməsinin istənilən rejimini-üzən və yaxud qeyd olunmuş rejimini seçə bilər.Əksər ölkələr üzən valyuta məzənnəsi rejiminin seçilməsinə üstünlük verdilər.
Üzən valyuta rejiminin müəyyənləşməsi beynəlxalq hesablaşmalarda qeyrisabitlik elementlərinə səbəb oldu.Lakin bunula yanaşı valyuta sistemi daha çevik olmaqla,valyuta bazarına imkan verdi ki,dəyişən konyukturaya daha  tez və adekvat cavab versin,bazarı şoka salan devalvasiya və revalvasiyalardan qaçmaq mümkün olsun.Üzən valyuta məzənnəsi sistemi valyuta bazarında xaosa səbəb olmadı.Üzmək isə mütləq sərbəstlik demək deyildi:mərkəzi banklar valyuta bazarına müdaxilə edərək milli valyutanın məzənnəsinin kəsgin dəyişməsinə imkan vermirlər.Sabit valyuta zonaları yaradılır ki bunlarda valyuta məzənnəsi koridoru adlanır.
Elmi-texniki inqilab,xüsusəndə telekamunikasiya şəbəkəsinin inkişafı valyuta bazarının beynəlmiləlləşməsinə gətirib çıxardı.Dünyanın hər bir bankı ilə istənilən vaxtda əlaqə yaratmaq imkan verdi ki,valyuta bazarları bütün 24 saat ərzində fəaliyyət göstərsin və ümumdünya valyuta bazarı yaransın.
Qızıl standart ləğv olunsada,müasir valyuta sistemini əsasən  ABŞ dolları və qüsməndə(lap son illər)evro  standart hesab etmək olar,çünki dünyanın demək olar ki.əksər ölkələri öz milli valyutasının məzənnəsini  dollara nəzərən tənzimləyir və dollar beynəlxalq hesablaşmalarda aparıcı yer tutur.Lakin Avropa ittifaqının yaranması və inkişafı ilə,onu valyutası olan evro dolların fəaliyyət sferasını məhdudlaşdırır və Avropada demək olar ki, hesablaşmalar ancaq onunla aparılır. 
 
Mövzu.5. Əmtəə və xidmətlərin beynəlxalq ticarəti.
5.1.Dünya ticarəti və  onun əsas göstəriciləri .
5.2.Müasir şəraitdə xarici ticarət siyasətinin xüsusiyətləri
5.3.Xarici ticarətin  çoxtərəfli tənzimlənməsi
5.4.Xidmətlər bazarının xüsusiyətləri və onun beynəlxalq tənzimlənməsi.
 
5.1.Dünya ticarəti və  onun əsas göstəriciləri .
Xarici ticarətin statistikasından məlum olur ki, ümumdünya xarici ticarət dövriyyəsi  son 15 il ərzində sabit və yüksək templə artır və bu artım   MMM artımını üstələyir.Bü fakt onu göstərir ki,bütün ölkələr daha dərindən beynəlxalq əmək bölgüsü sisteminə cəlb olunurlar.Məs.1990-cı ildə ümumdünya əmtəə dövriyyəsi 7081mlr dol,2000-ci ildə 10310mlr dol,olmuşdursa 2004-cü ildə isə 18581.8mlrd dol olmuşdur.Attım sürəti son dövrlərdə daha yüksək templə olmuşdur. Müasir mərhələdə beynəlxalq ticarətdə olan dəyişikliklərin təhlili iki cəhətin nəzərdən keşirilməsini fərz edir:a) xarici ticarətin  bütövlükdə artımı  və istehsala nisbətən artımı , b)əmtəə( əmtə və xidmətin əsas qrupları arasınd nisbət) və xüdmətlərin və coğrafi(regionların,ölkələr qrupu və ayrıca ölkə) quruluşunda  olan dəyişikliklər.Birinci aspektdən beynəlxalq ticarət nəzərdən keçirildikdə qeyd edilməlidir ki,dünya əmtəə dıvriyyəsinin belə üstün artımı beynəlxalq ticarətinmüsir dövrdə başlıca xüsusiyyəti olub,dünya bazarının həcminin artması ilə əlaqədardır.Xarakterik cəhət ondan ibarətdir ki,son dövrlərdə əmtəə dıvriyyəsinin tərkibində hazır sənaye məhsulları,avadanlıqlar, sürətlə artır,əlektron,elektrotexnika məhsulları kompyüterlər daha sürətlə artır.Xarici ticarətin dinamikasının ən başlıca xüsusiyyəti son dövrlərdə xüdmətlərin beynəlxalq ticarətinin daha sürətlə artmasıdır.Bütün bunlar  eyni zamanda beynəlxalq ticarətin coğrafiyasına da təsir gösrətmişdir.Beləki,İnkişaf etmiş ölkələrarası ticarət hazırda bütün dövriyyənin 70%-ni təşkil edir,inkişaf etməkdə olan ölkələrin xüsusi çəkisi isə 20%-ə bərabərdir.Xidmətlərlə beynəlxalq ticarət dünya ticarətinin 25%-ni təşkil edir.  
 
5.2. Müasir şəraitdə xarici ticarət siyasətinin xüsusiyətləri
 
Dövlətlərin müasir ticarət siyasəti proteksionist və liberal siyasətlərin həm inkişafı,həm də qarşılıqlı mübarizəsi meylləri ilə fərqlənir.Bu siyasətlərin hər bir istiqaməti müəyyən dövrlərdə üstünlük təşkil etmişdir.Əgər 1950-1960-cı illərdə liberalizm meylləri üstünlük təşkil edirdisə 1970-1980-cı illərdə “yeni”proteksionizm dalğası dünya ticarətində özünü qabarıq göstərdi.Liberalizm meylləri 1950-60-cı illərdə gömrük rüsümlarının  kəmiyyətinin azaldılmasında öz əksini tapmışdır.1950-ci illərin əvəlində gömrük rüsümları avropa ölkələri və ABŞ üzrə30-40%təşkil edirdisə  artıq 1970-ci illərin əvəlində 7-10%-ə qədər azalmışdı və hazırda isə 3-5% arasında dəyişir.Gömrük rüsümlarının azalması heçdə xarici ticarətin idarə edilmməsi deməkdir.Əksinə indi bu idarə etmə daha çevik xarakter almış və proteksionist müdafiənin yeni vasitələrinin  geniş tətbiqi ilə xarakterizə olunur.Proteksionizm yeni spesifik regional xarakter alır,beləki1970 –ci ildə Lomey razılaşması əsasında  Afrikanın,Karib hövzəsini və Sakit okeanin 60 dan çox inkişaf etməkdə olan ölkələri ilə Avropa İttifaqı arasında bağlanmış müqavilə faktiki olaraq inkişaf etməkdə olan ölkələrə güzəştli vergi tariflərini qalan ölkələrə qarçı tətbiq etməyi nəzərdə tutur.Qlobal səviyyədə proteksionizmin yeni qaydaları tətbiq olunur,beləki həmin qaydalara görə əgər idxalçı ölkənin milli sənayesi idxaladan ziyan çəkərsə onda bir tərəfli qaydada gömrük rüsümarını artıra bilər.Gömrük tarifləri əvəzində qeyritarif vasitələri –texniki,ekoloji standartlar və tələblər daha geniş tətbiq olunmaqdadır. Proteksionist siyasətin belə inkişafı liberalizmin daha üstün inkişafı ilə müşayət olunurdu.Proteksionizm və liberalizmin birlikdə mövcudluğuna xarici ticarətdə idxalın dövlət stimullaşdırılması da əlavə olunur.Bir sıra elm tutumlu sahələrdə fundamental tətdiqatları aparmaqdansa bir sıra ölkələr həmin məhsulların idxalına üstünlük verirdilər.Belə həvəsləndirmə metodları ,idxal olunası məhsulların 10-20%dəyərinin dövlət yardımları ilə ödənilməsini nəzərdə tutur.Bundfan başqa inkişaf etmiş ölkələrdə ixracın stimullaşdırılması siyasəti müasir dövrdə xarici ticarət siyasətinin ən mühüm cəhətlərindən biridir.Bu əsasən kənd təsərüfatı məhsullarına daha çox aiddir.İnkişaf etmiş ölkələrdə ixracı həvəsləndirmək məqsədi təyinatlı kreditlər və dövlət yardımları verilir ki bu da məhsulau dəyərinin 12-20%  təşkil  edir.
 
 
5.3.Xarici ticarətin  çoxtərəfli tənzimlənməsi
Ölkələrarası gömrük müharibələri,xarici ticarətdən əldə olunacaq üstünlüyü  heçə endirdiyindən,xarici ticarətin inkişafına mane olmaqla yanaşı bütövlükdə ümümdünya təsərüfatının inkişafını da ləngidirdi.Ona görədə 1948 ci ildə Cenevrədə ümumdünya ticarətində gömrük tatiflərini tənzimləyən qlobal dünya təşkilatı kimi  Ticaərət və gömrüklər üzrə Baş razılaşma yaradıldı.Bu təşkilatın- Beynəlxalq ticarət təşkilatının əsasnaməsi hazırlanarkən ABŞ təklifinə əsasən gömrük tariflərinin azaldılması və ticarətin liberallaşdılması nəzərdə tutuldu.Havanada tərtib olunan  həmin əsanamə iştirakçı olkələr tərəfindən təsdiq olunmadı lakin onun əvəzində  gömrük siyasətinin əsas normativləri  qüvvəyə mindi.Dəqiqlələşdirilmiş amerika təklifləri- yəni iştirakçı tərəflərinin bərabərliyi,ticarət azadlığı bu razılaşmanın  əsas ideyasını təşkil edirdi.Nəticədə  Baş razılaşmanın və onun sələfi olan ÜDT(ümum dünya ticarət təşkilatının) faliyyətinin əsasını təşkil edən mühüm aşağıdakı  normativlər müəyyən olundu:
-xaricdən gətirilən və ya idxal edilən bütün əmtəə və xüdmətləri diskrimasiya etmədən onların ticarətinə mümkün qədər əlverişli şərait yaradaraq ,ölkədə istehsal olunan əmtə və xidmətlərlə eyni səviyyəli gömrük və vergi,ticarəti tənzimləyən normalarını tətbiq etmək;
-milli bazarı müdafiə etmək məqsədi ilə kəmiyyət məhdudiyyətlərini və yaxud buna uyğun tədbirləri tətbiq etməmək;
- üzv dövlətlərin əmtə və xidmət bazarlarında iştirakın genişləndirilməsində ticarət güzəştlərinin qarşılıqlı edilməsi;
-ticarət mübahisələrinin danışıqlar və məsləhətləşmələr, ÜDT-də  bu məqsədlə yaradılan  mexanizmlərdən istifadə etmək yolu ilə həll edilməsi;
-xarici ticarət əməliyyatlarını xüsusi-hüquqi əsaslarda  aparılması.
QATT   fəaliyyətinin əsas məzmunu üzv ölkələr arasında gömrük rüsümlarının aşağı endirilməsi ilə əlaqədar danışıqlar təşkil etməkdir.QATT yaradıldığı gündən  onun ÜDT –na transformasiya olmasına qədər belə danışıqların 8 raund keçirilmişdir.1947-ci ildən 1967-ci ilə kimi keçirilən 5 raundda gündəlikdə ancaq tariflərin aşağı endirilməsi olmuşdur və 1947 ci ildə gömrük arifləri 40-60% olmuşdursa 1990-cı ildə bu  tariflər 3-5% təşkil etmişdir.1964-1967 ci ilər raundunda dempinq əleyhinə kodeksin hazırlanması və tariflərin aşağı salınması müzakirə olunmuşdur.1973-1979 illərdəki  Tokio raundunda tariflərin aşağı salınması,qeyri tarif maneələrinə qarşı ödənişlərin genişləndirilməsi və gücləndirilməsi kodeksi işlənib hazırlanmışdır.1986-1994-cü ildə Urquvayda keçirilən danışıqlarda gömrük tariflərinin aşağı salınması, QATT mexanizminin təkmilləşdirilməsi,Ümumdünya ticarət təşkilatının yaradılması haqqında razılaşma əldə olunması və xidmətlərlə ticarət üzrə  Baş Sazişin qəbul edilməsi mümkün olmuşdur.
 Urquvay danışıqlarının mühüm nəticəsi ÜTT –nın yaradılması oldu.ÜTT ,QATT ən əsas müddəalarını qüvvədə saxlamaqla,nəinki ticarətdə liberallaşmanı həyata keçirmək,həmçini “əlaqələndirmək” xətti götürdü.Bu isə mahiyyət ehtibarı ilə odeməkdir ki üzv dövlət öz üzərinə belə bir öhdəlik götürür ki əgər o bir tərəfli qaydada hər hansı bir əmtənin idxalına tarifləri yüksəltməklə əlaqədar qərar qəbul etmək istəsə onda bu qərar digər əmtəələrin idxalını liberallaşdırılması ilə əlaqələndirilməlidir.Bu  ideyanın başlıca məqsədi üzv dövlətlərin hər hansı birində  proteksionist meyllərin güclənməsinə imkan verməmək,proteksionist və liberal proqramların eyni inkişafını təmin etməkdir.
5.4.Xidmətlər bazarının xüsusiyətləri və onun beynəlxalq tənzimlənməsi.
  Dünya ticarətində əmtələrin ticarəti ilə yanaşı  xidmətlərin ticarəti getdikcə daha da genişlənir.Bura  müxtəlif təyinatlı fəaliyyət növləri daxildir:
-xarici ticarətin yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar olan və əmtələrin xərclərinə aid olan daşıma(dəniz,quru və digər nəqliyyat və sığorta) xidmətləri;
-texnologiyanın mübadiləsi ilə əlaqədar olan xidmətlər, o cümlədən əsalı tikinti.texniki əməkdaşlıq,idarəetmə xidmətləri;
- gəlir gətirən turizm,səyahət və işgüzar  gəzinti xidmətləri;
-kapitala görə gəlirlə əlaqədar olan ödəmələr,bank xərcləri,lizinq;
Bütün bu fəaliyyət növlərini birləşdirən  başlıca cəhət ondan ibarətdir ki,onlar bir və ya bir neçə ölkənin vətəndaşları arasında olan qeyri əmtə sövdələşmələridir ki,bunlara görə də beynəlxalq ticarətin tərkib hissəsi kimi  tədiyyə balansında əks olunan  ödənişlər həyata keçirilir.
 Bir sıra mütəxəsislərin fikrincə 1980-cı illərin sonuna  dünya ÜMM –nun 70% xidmətlərin payına düşsədə beynəlxalq ticarətdə onun çox az hissəsi təmsil olunur.Son dövrlərdə  beynəlxalq mübadilədə onun xüsusi çəkisi sürətlə artmaqdadır və beynəlxalq dövriyyəyə yeni-yeni xidmət növləri çıxarılmaqdadır.Hazırda bu xidmət növləri 600-dən çoxdur.BMT-nin  beynəlxalq standartlaşdırılmış sənaye təsnifatına görə xidmətlər satılmayan əmtələrə,yəni istehsal olunduğu ölkədə istehlak olunan və ölkələr rasında yerini dəyişməyən əmtələrə aiddir.Xidmətlər 6 qrupdan ibarətdir:
 -komunal xidmətləri və inşaat;
-topdan və pərakəndə ticarət,restoranlar və mehmanxanalar, turist bazaları və kempinqlər;
-yolasalma,saxlama, və rabitə,maliyə vasitəçiliyi;
-müdafiə və məcburi sosial xidmətlər;
-təhsil,səhiyyə və ictimai işlər;
-digər məişət və şəxsi xidmətlər.Beynəlxalq mübadiləyə getdicə daha çox  çıxarılan informasiya və konsaltinq xitmətləridir.
  Xidmətlərin Transmilli şirkətlərin beynəlxalq istehsal fəaliyyətinin tərkib hissəsinə çevrilməsi.xidmətlər bazarının beynəlxalq,regional və sahə səviyyəsində tənzim edilməsini zəruri etdi.Hal-hazırda  fəaliyyət göstərən tənzimlənmə sistemi bir neçə səviyyədə fəaliyyət göstərir ki,bunlarında hər birinə uyğun müvafiq  beynəlxalq xüsusi  təşkilatları vardır.Məs:Beynəlxalq mülki aviasiya təşkilatı, Ümumdünya turizm təşkilatı,Beynəlxalq dəniz təşkilatı və s.
 1986-cı ildə Urquvayda əldə olunmuş QATT (ticarət və tariflər üzrə baş saziş TTBS) razılaşmasına görə qlobal miqyasda  xidmətlərin ticarətini tənzimləmək üçün  yeni  Xidmətlərin ticarəti üzrə baş razılaşma  əldə olundu.Bu razılaşmaya görə xidmətlərin ticarətində liberallaşma siyasəti həyata keşirilməlidir.Liberallaşma telekomunikasiya,nəqliyyat və maliyyə sferalarını əhatə etməlidir
1yanvar 1995-ci ildən ehtibarən Xidmətlərin ticarətinin tənzim edilməsi Razılaşmaları özünün müvafiq sənədlər paketi ilə Ümumdünya  ticarət təşkilatının tərkibində fəaliyyət göstərir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu.6.Kapitalın beynəlxalq hərəkəti:mahiyəti və formaları
6.1. Kapitalın beynəlxalq hərəkətinin mahiyəti və əsas cəhətləri
6.2. Birbaşa xarici investitsiyaların həcmi, xarakteri və rolu.
6.3.Beynəlxalq birbaşa investitsiyaların miqyası,onların müasir dünya təsərrüfatında bölgüsü.
 
6.1. Kapitalın beynəlxalq hərəkətinin mahiyəti və əsas cəhətləri
Kapitalın beynəlxalq hərəkətinin mahiyyətinin izah edilməsinə  iki yanaşma mövcuddur.Bir qrup iqtisadçılar üçün kapitalın beynəlxalq hərəkəti istehsalın bir amilinin  bir ölkədən digərinə  hərəkətindən ibarətdir ki,bununda əsasında  ölkələrdə tarixən yarnmış iqsadi,texnoloji və maliyyə ehtiyatlarının müxtəlif səviyyələrdə mövcud olmasıdır.
Digər qrup iqtisadçılar,xüsusəndə marksist-leninçi siyasi iqtisadın nümayəndələrinin fikrincə isə kapitalın beynəlxalq hərəkəti,kapitalın hər hansı bir ölkədə sistematik olaraq daha yüksək gəlir əldə etmək məqsədilə tətbiqi deməkdir.Real iqtisadi məzmununa görə kapitalın beynəlxalq hərəkəti dünya iqtisaadiyyatının fəaliyyət göstərməsinin,bütün  növdən olan  beynəlxalq təsərrüfat əlaqələrinin inkişafıni və şəraitini müəyyənləşdirir.Bəzi hallarda kapitalın beynəlxalq hərəkətinə ,onun hər hansı dövlət sərhədlərini aşması  mövqeyindən yanaşılır ki ,bu da kapitalın beynəlxalq hərəkətinin təcrübəsi nöqteyi-nəzərdən qismən özünü doğruldur.Hazırda  kapitalın beynəlxalq hərəkəti  bir başa xarici investitsiyalar kimi nəzərdən keçirilir və əksər hallarda bu kapitalın hansısa  ölkədən gəlir əldə etmək məqsədilə gəlməsinə əsaslanmır.
Xarakteri və məzmununa görə kapitalın beynəlxalq hərəkəti müxtəlif formalarda ola bilir.Yaranma mənbəyinə görə -dövlət və xüsusi kapital formasında  ola bilir.Beynəlxalq miqyasda dövlət kapitalı bilavasitə dövlət büdcəsinin vəsaiti olub,müvafiq dövlət və ya hökümət orqanlarının qərar ilə xaricə gedir və yaxud da xaricdən gəlir.Formasına görə o, dövlət borcları,qrantları,yardımları və s.dir ki,bunların hərəkəti hökümətləarası  müqavilələrlə müəyyən olunmuşdur.Bura eyni zamanda beynəlxalq təşkilatların (BVF kreditləri) kreditləri və digər belə vəsaitlər aiddir.Bütün hallarda bu vəsaitlər  vergiödəyicilərin vəsaiti hesab      olunur. Xüsusi kapital –bu xaricdə yerləşdirilən və yaxud da xaricdən qəbul edilən,dövlət vəsaiti olmayan,  ayrı-ayrı fiziki və hüquqi şəxslərin vəsaitləridir.Bura ,birbaşa dövlət büdcəsinin vəsasiti olmayan xarici investitsiyalar,ticarıt kreditləri,banklarası kreditləşmələr daxildir ki  dövlət nəzarəti altında həyata keçirilir.Təcrübədə dövlət vəsaitlərinin xüsusi kapital kimi investitsiya edilməsinin incə metodları mövcuddur.İstifadə edilməsi xarakterinə görə beynəlxalq kapital qoyuluşları sahibkar və borc kapitalı formasında ola bilir.Sahibkar kapitalı  birbaşa və ya dolayı  yolla  istehsala  qoyulur və bu və ya digər həcmdə dividend  formasında  mənfəət əldə etmək hüquqi ilə əlaqədardır.Borc kapitalı vəsaitlərin faiz əldə edilməsi məqsədi ilə xaricə verilməsidir.Burada  dövlət vəsaitləri şox aktiv mövqeyə malik olsa da xüsusi kapitalın da payı az deyildir. Müddətinə görə beynəlxalq kapital qoyuluşları qısa müddətli,ortamüddətli və uzunmüddətli kapital qoyuluşlarına ayrılır.Bir ilə qədər olan kapital qoyluşları qısa müddətli,1-5 il orta müddətli ,5-ildən çox olanlar isə uzun müddətli  kapital qoyuluşları hesab olunur.Kapital qoyuluşlarını əksər hissəsi ortamüddətli kapital qoyuluşları formasında  həyata keçirilir.Məqsədinə görə beynəlxalq kapital qoyuluşları birbaşa və portfel investitsiyalarına ayrılır.Birbaşa  investitsiya uzun müddətli maraqları təmin etmək-mülkiyyətə və yaxud idarəetmə də həlledici səsə malik məqsədi ilə həyata keçirilir.Birbaşa xarici investitsiyalar əsasən xüsusi kapital olur. Portfel investisiyası isə obyektin üzərində nəzarət hüquqi verməyib,ancaq ondan uzun müddətdə gəlir əldə etmək imkanı verir.Bu özünü müxtəlif tipli səhmlərdə əks etdirir(adi və  müvafiq üstünlük verən səhmlər).Beynəlxalq valyuta Fondu bundan başqa,daha  bir qrup investitsiya- “sair investitsiyaları” fərqləndirir ki,bunlar beynəlxalq  borcları və bank depozitlərini təşkil edir ki,onlar da gah portfel,gah da birbaşa  investisiyalar formasında  mövcud ola bilir.
Qeyd olunan quruluşda iki  xüsusi hal vardır ki,müasir investisiya təcrübəsinə uyğun gəlmir.Birincisi,bu valyuta-kredit münasibətləri nöqteyi-nəzərdən tamamilə məntiqi olub beynəlxalq təcrübədə tətbiq oluna bilər. Lakin  əmtə-ticarət əlaqələrindən baxdıqda ,investitsiya qoyuluşları ilə bağlı olan çoxsaylı əməliyyatlar mövcuddur.Onlar “ticarətə  aid olan investisiya ölçüləri” adlanır.Bunlardan müxtəlif xidmət,marketinq,texnoloji,idarəetmə və sair müqavilələri göstərmək olar ki,investisiya hüquqi yaratsa da,yuxarıda qeyd olunan təsnifata sığışmır.Onlar xaricilərə mülkiyyət hüquqi verməsə də,uzun müddətə sistematik gəlir əldə etməyə imkan verir( royalti,renta).Beynəlxalq ticarət fəaliyyəti sferasına aid olan lizinq investisiya forması kimi çıxış edə bilir.Beləki  lizinq  sahəsini seçən  icarəverənlər ,investor kimi çıxış edirlər,çünki onların icarəyə verdikləri avadanlıqlar xaricdən onlara sabit mənfəət gəlməsini təmin edirBelə sferalardan biridə injinirinq xidmətidir.QATT-n Urquvay sammitində  xidmətlərin.o ,cümlədən injinirinq xidmətinin,intellektual mülkiyyətin,konkret olaraq müəlliflik hüququnun,ticarət markasının,sənaye konstruksiyalarının,patentlərin, və s. beynəlxalq ticarətinə diqqət ayrılmış və bu formaların investitsiya imkanları  qeyd olunmuşdur.
İkincisi,investisiya formalarının yuxarıda qeyd olunan təsnifatında , demək olar ki,bütün formalar eyni əhəmiyyətə malik elementlər kimi təsvir olunmuşdur.Halbu ki, bu formaların bəziləri real istehsalın idarə edilməsi nöqteyi-nəzərdən əhəmiyyət kəsb etdiyi halda digərləri  yaranmış mənfətin bölgüsünə görə əhəmiyyətlidir.Belə fərqləndirmə mahiyyət etibarı ilə  qanunvericilik və hökümət orqanlarının    qəralarından daha çox irəli gəlir ki,burada hətta ölkə daxilində tətbiq olunan  milli  sahibkarların investitsiyalarını xarici kapital kimi qələmə verərək ayrı-ayrı sənaye-maliyyə qruplarının mənafeləri əsas götürülür.Məsələn son dövrlərdə xarici tərafdaşlarla müvafiq birləşmə və qovuşma  razılaşmalrı əsasında  daxili kapitalın sahibinin güya dəyişməsi  nəticəsində xaricə olan borcların investitsiyalara çevrilməsi təcrübəsi  yayılmaqdadır.
 
6.2.Birbaşa xarici investitsiyaların həcmi, xarakteri və rolu.
Müxtəlif səbələrdən birbaşa xarici investisiyalar,bütövlükdə dünya iqtisadiyyatına,o cümlədən onun özəyini təşkil edən  beynəlxalq biznesə əsaslı təsir göstərir.İqtisadi cəhətdən və firmaların mövqeyindən bu aşağıdakılarla izah olunur:
-özünü bilavasitə stabil bazarla təmin etmək və yaxuda da üçüncü ölkənin bazarına çıxmaq üçün bundan trampilin kimi istifadə etmək;       -bu və ya digər istehsal bölmələri müxtəlif ölkələrdə yerləşən   beynəlxalq korporasiyaların  özlərinə”daxili bazar” yaratması,bunulada istehsalın və kapitalın beynəlmiləlləşməsinin artması;
-özlərinin mənafelərini  regional və daha geniş beynəlxalq miqyasda dövlətlərarası münasibətlərə daxil etmək;
-beynəlxalq investisiyaları  daxili işlərinə qarışmamaq prinsipinə əməl etməklə dövlətlərarası əməkdaşlığın mühüm amili kimi tanınması.     Birbaşa xarici investitsiyaya  geniş və dar mənada tərif vermək olar.Dar mənada  birbaşa xarici investisiya dedikdə, müəsissənin  üzərində nəzarət etmək hüququ əldə etmək və digər möhkəm  iqtisadi əlaqə qurmaq məqsədi ilə ehtiyatların və kapitalın sərhədləri aşan hərəkətini əhatə edir.Belə yanaşmaya görə investor kimi hər hansı ölkədə rezident olmayanlar və və xarici ölkədən də rezidentlər çıxış edə bilərlər.Hər iki kateqoriya üçün birbaşa xarici investisiyanın yaranmasının belə yolları  göstərilir:100%xarici investora  məxsus olan müəssisələrin,qız  kompaniyalarının və ya şöbələrinin, yaradılması və ya genişləndirilməsi; mövcud müəssisələrin tam mülkiyyətə satın alınması;mövcud olan və ya təzə yaradılan müəssisələrdə iştirak etmək; 5 il və ya daha üzun müddətə borc götürmək.Belə yanaşma  çox kəsgin tənqid olunur və bir sıra ölkələr yərəfindən qəbul olunmur,çünki bu zaman xaricdən gələn real investisiya resursları ilə bu ölkədə daimi yaşayan xaricilərə məxsus kapital qoyuluşları eyniləşdirilir.
Geniş mənada tərif Dünya bankı tərəfindən təklif olunmuş və ilk dəfə,Çoxtərəfli investisiya təminatı  agentliyi(MİQA-ÇİTA) yaradılarkən əldə olunmuş Razılaşmada istifadə olunmuşdur,eyni zamanda ikitərəfli  təminat razılaşmalarına da xarakterikdir.Belə yanaşma da isə birbaşa xarici invectisiyalara nəinki yuxarıda sadaladığımız  kapitalın və ya ehtiyatların hərəkəti daxildir,eyni zamanda  aktivlərin digər formalarıda ,- əmlak və ya əmlak hüququnun müxtəlif növləri,səhmdar tipli olmayan investisiyalar,(idarəetmə razılaşmaları,lisenziya  sövdələri,françayzinq, və s.)daxildir.
  Birbaşa xarici investisiyaların form və metodlarına dair belə çoxmənalı yanaşma  ölkələrarası münasibətlərdə ciddi problemlər yaradır ki,bu da son dövrlərdə iqtisadi diplomatiyanın həll etməyə çalışdığı mühüm problemlərdəndir.Birbaşa xarici investisiyaların müasir dünya iqtisadiyyatında artımı aşağıdakı rəqəmlrdə daha aydın  ifadə olunur:1980-cı ildə birbaşa xarici investisiyalar təqribən 450mlr.dol.təşkil etmişdirsə,1990-cı ildə 1.7trl.dol.,təqribən 10 il ərzində 4 dəfə artmış,2004-cü ildə isə bu göstərici 9.7trl dol. Olmuşdur.  Xarici investisiyaların belə sürətli artımı əsasən kapitalın hər hansı ölkədə həddən artıqlığı ilə deyil,xaricdə daha yüksək mənfəət  əldə  etmək imkanın yüksək  olması ilə izah olunur.
 
 
 
 
 
6.3.Beynəlxalq birbaşa investitsiyaların miqyası,onların müasir dünya təsərrüfatında bölgüsü.
Bu  sualın qurulyşu aşağıdakı kimidir:
1)hər bir ölkənin  və regionun məcmu  birbaşa xarici investisiyaların ümumi  həcmində iştirakının  mütləq və müqayisə olunan ölçüsü;
2)hər ilki dəyişikliyin dinamikası;
3)dəyişikliklərin səbəbləri və meylləri;
Birinci  maddə üzrə qeyd etmək lazımdır ki,demək olarki hər bir ölkə həm birbaşa xarici investisiyaların həm ixracçısı həm də idxalçısıdır.Çünki bu əsasən investisiyalar bilavasitə transmilli korporasiyalar vasitəsi ilə həyata keçir ki,onlarında baş  ixracçı təşkilatları yerləşdiyi ölkədə,bu investisiyaları idxal edən həmin TMK-filialları,qız kompaniyaları və onların müxtəlif bölmələridir ki,digər idxalçı ölkədə yerləşir.Birbaşa xarici investisiyaların coğrafiyasına nəzər saldıqda  əsasən inkişaf etmiş səaneye ölkələri aparıcı mövqedədir.Lakin bir sıra halları da nəzərə almaq lazım gəlir.Beləki müasir dünyada baş verən iqtisadi tərəqqi bu prosesslərə də öz təsirini göstərmişdir. 2004-cü ildə inkişaf etməkdə olan ölkələrə birbaşa xarici investisiyaların həcmi artmaqda davam edir.Bu proses bir sıra  amillərlə izah olunur.Bir sıra shələrdə rəqabət şəraitinin kəsginləşməsi  şirkətləri məcbur edir ki,özlərinin rəqabət qbiliyyətini yüksəltmək üçün yeni yollar axtarsınlar. Formalaşmaqda olan bazarları ilə yüksək sürətlə inkişaf edən ölkələrdəistehsaın həcmini görünməmiş həcmdə genişləndirmək və istehsalı  səmərəliləşdirmək üçün çox böyük perspsektivlər açılır.Bu isə istehsal xərclərini azaltmağa və istehsalın həcmi effektini əldə etməyə imkan verir.Bir sıra məhsulların xammallarına qiymətlərin yüksək olması,xarici investisayaların belə xammalların  ehtiyatının daha bol olduğu ölkələrdə yerləşdirilməsinə əlavə stimul oldu.Bununla yanaşı elmi-texniki biliklərə və müttərəqqi texnologiyalara diqqət artmaqda davam edirki,bu da nəinki  hər hansı ölkədə birbaşa xarici investisiyaların artmasına stimul yaradır,həm də onun gələcək inkişafının əsasını qoyur,onun üçün əlverişli mühüt yaradır.Bu qeyd olunan obyektiv səbəblə yanaşı 2005-ci ildədaha iki səsbəb ilk dəfə olaraq investisiya xülasəsində göstərilmişdir.1)BMT statistika şöbəsi ölkələrin  qruplaşdırılmasında dəyişiklik etdi:
-AB qrupuna 2005-ci ilin mayın 1-də yeni 10 üzv  qəbul edildi ki,bunlar da dinamik inkişaf edən ölkələrdir;
-cənub-şərqi Avropa və MDB ölkələri qrupu yaradıldı.Əvəlki Mərkəzi və Şərqi Avropa qrupundan 8 ölkə çıxarılarq AB daxil edildi.qalanları isə  keçmiş sovet respublikalrı olan Orta Asiya respublikaları ilə birləşdirilərək qeyd olunan qrup yaradıldı və o ölkələr inkişaf etməkdə olan ölkələr qrupundan çıxarıldı.
2)BMT -nin ticarət və inkişaf üzrə konfransı (UNCTAD) investisiyaları qiymətləndirilməsində mövcud olan  müxtəlifliyə diqqət verdi.söhbət İnvestisyaları qiymətləndirərkən valyuta məzənnəsindən istifadə olunmasından gedirki,bu da birbaşa investisiyaların bölüşdürülməsinin dinamikasına təsir göstərə bilir ki,az əhəmiyyət kəsb etmir. Birbaşa xarici investisiyaların  qəbul edən ölkələrdə ,onların dövlətlərinin maraqlanması meylləri güclənməkdədir.Milli maraqlara  və milli təhlükəsizliyə söykənərək özlərinin texnoloji və innovasiya potensialını möhkəmləndirirlər.Odur ki,investisiyaların bölüşdürülməsinə ölkə prinsipi ilə yanaşdıqda yeni mənzərən görörik ki,bu siyahıda dünyanın inkişaf etmiş ölkələri ilə yanaşı olaraq inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ön sıralarda yer tutmuşlar.
Ölkələr  Birb. xar inves. Ölkədən çıx.mlrd.dol  Ölkəyə gətirilmişdir mlrd dol.
ABŞ                                                                     1474 2018
Böyük Britaniya 772  1378
Fransa 535 769
Niderland 429 546
Honkonq 456 407
Almaniya 348 834
İspaniya 347 333
Kanada 304 370
Belçika 259 248
Avstraliya 254 168
Çin 245 38
İrlandiya 229 96
İtaliya 221 280
Lüksenburq 183 176
Meksika 183 16
İsveçrə 181 393
İsveç 163 204
Braziliya 151 64
Yaponiya 97 371
Rusiya 98 82
 
Birbaşa xarici invüstisiyaların dünya üzrə bölüşdürülməsinə nisbətən ümumiləşmiş aspektdən baxılsa burada 3 əsas qütüb fərqləndirmək olar : ABŞ, Avropa ittifaqqı və Yaponiya.Bu üçllüyün payına  dünya üzrə idxal və ixarac olunan investisiyaların 4\5 hissəsi düşür.ABŞ ən böyük investisiya idxalçısına çevrilmişdir.AB –də inteqrasiyanın səviyyəsi yüksəlmiş,bütünlükdə region isə kapital ixracçısı kimi çıxış edir.Yaponiya da xaricə kapital ixracını artırmış və dünyada ölkədən kənar itisadiyyatı inkişaf etdirməklə  öz  mövqelərini  möhkəmləndirmək xətti götürmüşdür.Bu  üçlük arasında da  kapitalların çulğaşması prosesi güclənməkdə və dünya ticarətinin artımına nisbətən xarici ticarətin də daha sürətlə artması müşahidə olunur.
Dünya iqtsadiyatı birbaşa xarici investisiyaların hərəkətini tənzimləmək məqsədilə,”ümumi oyun qaydalarını” özündə əks etdirən çoxtərəfli mexanizmin yaradılması istiqamətində irəliləyir.Bu istiqamətdə ÜTT  təklifləri özünü təcrübədə daha çox doğrultmaqdadır.Bunula əlaqədar bir sıra hallar  qeyd olunmalıdır:
-qanunvericiliyin investisiya rejimini liberallaşdırılması istiqamətində dəyişdirilməsinin artımı müşahidə olunmaqdadır,dəyişikliklərin 4\5hissəsi investisiya rejimini  liberallaşdımaq istiqamətindədir.
-ikitərəfli razılaşmalar sayı kəsgin artmışdır,(2003-cü ilin sonuna 2256  təminat razılaşması,2316  razılaşma isə ikiqat vergiqoymanı aradan götürmək üçün bağlanılmışdır.)Mübahisələrin həlli sistemi də təkmilləşdirilir.
-konkret məsələlərin həllini nəzərdə tutan regional razılaşmaların rolu artmaqdadır(o,cümlədən, investisiya rejimi,təminatıvə mübahisələrinin həlli,qeyriqanuni ödəmələr və yaxud korrupsiyanın digər formalarının aradan qaldırılması,ətraf mühütin qorunması,köklü sosial problemlərin həlli,əmək münasibətlərində  müasir standartlara təminat və s.)
- xidmət sahəsinə vahid çoxtərəfli yanaşma müəyyənləşmişdir,xüsusən də  intellektual mülkiyyət hüquqi,sığorta,mübahisələrin tənzimlənməsi,işsizlik və əmək münasibətləri problemləri.
Hazırda bir sıra suallar vardır ki hər bir investor qabaqcadan həmin suallara dəqiq bir mənalı cavab almaq istəyir ki ,bunların da cavabı müvafiq qanunvericilik aktlarında öz əksini tapmalıdır.Nəhəng investorların mövcud planlarının təhlili əlverişli investisiya  şəraitini təsvir etməyə imkan verir.2005-ci ilin  dünya investisiyasının xülasəsində  ekspertlərin və TMK ,2005-2006-cı illərdə ölkələrin birbaşa xarici investisisyaların yerləşdirilməsi üçün əlverişliliyini necə qiymətləndirməsi verilmişdir.
  Ekspertlər    TMK
1 Çin 1 Çin
2 ABŞ 2 Hindistan
3 Hindistan 3 ABŞ
4 Braziliya 4 Rusiya
5 Rusiya 5 Braziliya
6 Böyükbritaniya 6 Meksika
7 Almaniya 7 Almaniya
8 Polşa 8 Böyükbritaniya
9 Sinqapur 9 Tailand
10 Ukraina 10 Kanada
 
 
Mözu7.Əhalinin və əmək resurslarının yerdəyişməsi.Beynəlxalq miqrasiya siyasəti.
7.1. Əhalinin  və əmək resurslarının ölkələrarası yerdəyişməsi
7.2. Əmək resurslarını idxal edən ölkələrin miqrasiya siyasəti
7.3. Əmək resurslarını ixrac edən ölkələrin  emiqrasiya siyasəti
 
7.1. Əhalinin  və əmək resurslarının ölkələrarası yerdəyişməsi
 
Bəşəriyyətin sosial-mədəni həyatının və təsərrüfatçılığın demokratikləşməsi və beynəlmiləlləşməsinin təzahürlərindən biri ,həmçinin ölkələr və xalqlar arasında ,millətlərarası ziddiyyət və toqquşmaların,fövqaladə halların və təbii fəkakətlərin birbaşa nəticəsi –ölkədaxili,ölkələrarası əhalinin və əmək ehtiyatlarının müxtəlif formalarda hərəkətidir.Bunlar dünya sivilizasiyasının və beynəlxalq əmək birjalarının təqdim etdiyi imkan və hüquqlardan istifadə edərək öz yaşayış və iş yerini  seçən könüllü miqrantlar, öz ata-bab yurdlarını məcburi tərk etməyə vadar olan məcburi miqrantlar və qaçqınlardır.Müəyən tarixi dövrlərdə belə axınların miqyası və miqrantların vəziyyətinin dramatizmi qlobal problemlərə çevrilir..Bu problemlərin həlli beynəlxalq əməkdaşlığın olmasını tələb edir.
   Son dövrlərə kimi bu problemin həcmi,xüsusiyyətləri və nəticələrini beynəlxalq miqyasda lazımınca qiymətləndirməyən  beynəlxalq içtimayət .miqrasiya axınlarının kollektiv tənzimlənməsi və kəsgin problemlərin həlli üçün çoxlu ölkələrin səylərinin əlaqələndirilməsinin zəruriliyi ilə rastlaşdı.
 Qlobal(BMT və digər təşkilatlar çərçivəsində),regional və milli (əsasən  sənaye cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə) səviyyədə son illərdə yaradılmış tənzimləmənin, təşkilatı,hüquqi-normativ və maliyyə mexanizmləri,dünya ictimaiyyətinə imkan verdi ki,əhalinin beynəlxalq miqrasiyası sferasındakı gərginliyi aradn qaldırsın və miqrasiya axınlarını normallaşdırsın. Keçən əsrin son onilliyi,əmək resurslarını ixrac və idxal edən ölkələrin özlərinin miqrasiya siyasətlərində əsaslı dəqiqləşdirmələr aparması ilə xarakterizə olunur.
  Əhalinin və əmək ehtiyatlarının ölkələrarası miqrasiyası,  iş qüvəsini qəbul edən və ixrac edən ölkələrdə iqtisadi və sosial inkişafda və demoqrafik təbii artımda kəsgin fərqlər olduqda  baş verir.  İmmiqrasiyanın coğrafi mərkəzi ABŞ.Kanada,Avstraliya,əksər qərbi avropa ölkələri kimi sənayecə inkişaf etmiş ölkələrdə və həmşinin neft satışından yüksək gəlirləri olan və sürətlə inkişaf edən Səudiyyə Ərəbistanı,Bəhreyn,Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və s ölkələrdə yerləşir.
   Xarici əmək miqrasiyası,əhalinin beynəlxalq miqrasiyasının növlərindən biri olub,əmək qabiliyyətli insanların az inkişaf etmiş ölkələrdən daha çox inkişaf etmiş ölkərə müvəqqəti,  işləmək üçün yerdəyişməsi kimi xarakterizə olunur.Beynəlxalq təcrübə göstərir ki,əmək miqrasiyası,həm iş qüvvəsini qəbul edən,həm də ixrac edən ölkə üçün üstünlük yaradır.Bunla belə o kəsgin problemlər də yarada bilir.
 Əmək miqrasiyasının üstünlüyü dedikdə,əsasən onun vasitəsi ilə işsizlik problemi müəyyən qədər iş qüvvəsini ixrac edən ölkələrdə yumşalmış olur.Xaricdə işləyənlər öz ölkələrinə müəyyən miqdarda pul vəsaitləri göndərirlər ki,bu da ölkəyə  müvafiq həcmdə  xarici valyuta gəlməsi deməkdir.bundan başqa xaricdə işləyənlər nisbətən daha müasir biliklər. təcrübə və  əmək vərdişləri qazanaraq qayıdırlar ki, onları sonra öz ölkələrində tətbiq etmək imkanı qazanlır.
    Əmək miqrasiyasının mənfi cəhətlərinə,xaricdə qazanılmış vəsaitlərlə yaşamağa  vərdiş etmək meyllərinin güclənməsi,əldə olunmuş gəlirləri gizlətmək meylləri,”ağıllıların xaricə axması” bəzəndə işləyən imiqrantların ixtisaslarının aşağı düşməsi və s aid edilir.
 Əmək miqrasiyasının mənfi cəhətlərini azaltmaq və ölkə üşün onun üstün cəhətlərini daha da artırmaq məqsədilə  dövlət siyasətinin vasitələrindən istifadə olunur.Miqrasiya siyasətinin istiqamətlərinin seşilməsində  olan səhvlər qeyrileqal miqrasiyanın artmasına  və yaxud da ölkəyə qayıdan miqrantların sosial aktivliyinə səbəb olur.Ona görə də bu sahə də dövlət və hökümətin  düşünülmüş tədbirləri,əlaqələndirici təsirləri olmalıdır.
   Nəzərə alsaq ki,hər bir dövlət özünün müqrasiya siyasətinin məqsədini və istiqamətini seçməkdə sərbəstdir, bununla belə xarici əmək miqrasiyasını tənzim edən kompleks tədbirlər sisteminin işlənib hazırlanmasında  beynəlxalq təşkilatların sənədlərində öz əksini tapan bir sıra normativlərə əməl olunmasında ümumi razılığa gəlinmişdir.İş qüvvəsinin beynəlxalq miqrasiuasının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, bu prosesin tənzimlənməsi mənafeləri əksər hallarda bir-birinə uyğun gəlməyən iki və daha çox, subyektlər tərəfindən həyata keçirilir.Əgər iş qüvvəsini idxal edən ölkələr əsasən iş qüvvəsinin qəbul edilməsi və istifadə edilməsinə cavabdehdirlərsə,ixraccı ölkələrin funksiyası isə iş qüvvəsinin axınınə tənzimləmək və onların mənafelərini  xaricdaə müdafiə etməkdirBir çox hallarda iş qüvvəsini idxal və ixrac edən ölkələrin funksiyaları demək olr ki çulğaşmışdır.İşqüvəsini göndərən və qəbul edən ölkələrin mənafelərinin qarşılıqlı ifadəsi iki tərəfli və çox tərəfli  beynəlxalq razılaşmalarda ifadə olunur.Beynəlxalq əmək təşkilatının (BƏT) məşgulluq üzrə Ümumdünya konfransında (1976)qəbul edilmiş fəaliyyət Proqramına görə iş qüvvəsinin toplanması iki və ya çoxtərəfli müqavilə əsasında həyata keçirilməlidir.Beynalxalq miqrasiya təşkilatının  bu məsələlərin həllində rolu getdikcə artmaqdadır.Bu təşkilatın məqsədi beynəlxalq miqrasiyanı planlaşdırmaq ,onun qayadya salınmasını təmin etmək,informasiya və təcrübə mübadiləsini təşkil etməkdir.
Beynəlxalq əmək təşkilatının Konvesiyasının  əsas ideyalarından biri  bu sənədi ratifikasiya edən ölkələr tərəfindən milliyətindən,irqindən,dinindən və cinsindən asılı olmayaraq bütün miqrantların bərabərliyinin qəbul edilməsidir.Həmin sənədin məzmunu miqrantzəhmətkeşlərin hüquqlarını müəyənləşdirmək və həyata keçməsini təmin etməkdir.Bu sənədə görə miqrantların yerləşditi ölkələrdə təhsil almaq,səhiyyə xidmətlərindən istifadə etmək,sosial təminat hüququ,yəni şikəstliyə görə pensiya almaq,müvəqqəti əmək qabiliyyətini itirməyə görə yardım almaq,qazandıqları pulları öz ölkələrinə göndərmək hüquqları vardır.
7.2. Əmək resurslarını idxal edən ölkələrin miqrasiya siyasəti
Əmək resurslarına böyük ehtiyacı olduğundan daima onu idxal edən ölkələr,özlərinin miqrasiya siyasətini iş qüvvəsinin kəmiyyəti və keyfiyyət tərkibinə uyğun formalaşdırılar.İş qüvvəsinin kəmiyyətini tənzimləmə vasitəsi kimi,immiqrasiya kvotasından istifadə olunur ki,bu göstərici hər il hesablanır idxalçı-ölkə tərəfindən təsdiq olunur.Kvota müəyənləşdirilərkən ,ölkənin xarici iş qüvvəsinə olan təlabatı,onun yaş qrupu,ixtisası,təhsilinə aid tərkibi,milli iş qüvvəsi bazarının xüsusiyyətləri, mənzil məsələləri və idxalçı ölkədə siyasi-iqtisadi vəziyyət nəzərəalınır.İmmiqrasiya kvaotası müxtəlif immiqrasiya qrupları arasında müəyyən nisbətlərə bölünə bilinər.Məs.1995-ci ildə ABŞ-da immiqrasiya kvotası aşağıdakı kimi bölüşdürülmüşdür: 71%-ABŞ vətəndaşlarının qohumları,20%-mütxəsislər, 9%-sair qrup immiqrantlar.1996-cı ildə ABŞ-da qəbul edilmiş yeni immiqrasiya qanunu immiqrasiya kvotasını həcmini əsaslı genişləndirsədə,onların keyfiyyət tərkibinə tələbləri çox kəsginləşdirmişdir.İmmiqrant zəhmətkeşlərin keyfiyyət tərkibi müxtəlif metodlarla tənzimlənir.Bu zaman məqsədə müvafiq olan immiqrant qruplarına viza almaqda imtiyaz verilir və birinci növbədə onlar qəbul edilir.Təhsil və ixtisas səviyəsinə görə tələblər işçinin  həmin ixtsaslara nə səviyyədə malik olmasını yoxlamağı da nəzərdə tutur.İmmiqrantların yaş senzi onların seçilməsində böyük rol oynayır.Əsasən gənc mütəxəsislərin  viza almağa şansı daha yüksəkdir.İmmiqrantın milliyyəti keyfiyyət əlaməti hesab olunur.Bu göstərici vasitəsi ilə məs.ABŞ-da ,ölkədə milli tərkibdə tarazlıq yaratmağa nail olunur. Bundan başqa işçinin keyfiyyətinə dair aşağıdakı tələbləri göstərmək olar:                                                                                                                                  -     ölkəyə daxil olan immiqrant sağlamlığı yaxşı vəziyyətdə olmalıdır (ABŞ və skandinaviya ölkələrinə xarakterikdir);                                                                       -  bir sıra ixtisas və peşələrə əlavə peşə tələbləri(məs.ABŞ –da xaricdən gələn proqramist ölkədəki kompyütür sistemləri və proqramlarını bilməlidir);                                                                                                   - şəxsi və pisxoloji cəhətdən məhdudiyyətlər(CAR-vətəndaşlıq almaq istəyən şəxs mülayim xarakterə malik olmalı,ABŞ-da isə hər hansı totalitar partiyanın üzvünə viza verilmir).                                                                                                                       İmmiqrasiyaya  viza verilməsində biznes adamlrına üstünlük verilir ki,onlar gəldikləri ölkədə  biznes quracaqlar.İmmiqrasiya siyasətinin başlıca məqsədlərindən biri xaricdən gələn nəzarətsiz iş qüvvəsi axınından milli iş qüvvəsi bazarını müdafiə etməkdir.Bu məqsədlə idxalçı ölkə müvafiq tədbirləri həyata keçirir ki,bura iş qüvəsinin idxalının ixtisar edilməsi və dayandırılması,hətta ölkədəki xarici iş qüvvəsinin sayının azaldılması ilə əlaqədar  fəaliyyət daxildir.Məs.ABŞ-da ölkəyə qeyrileqal daxil olan immiqrantlara qarşı tələblər daha da kəsginləşdirilsədə.son dövrlər onların bir hissəsinin leqallaşdırılmasına icazə verildi ki,bu bu sahədə çox böyük addım idi.
7.3.Əmək resurslarını ixrac edən ölkələrin  emiqrasiya siyasəti
Beynəlxalq əmək təşkilatı emmiqrant ixrac edən ölkələrin siyasətini aşağıdakı kimi müəyyən etmişdir:əmək resurslarının emiqrasiyası ölkədə işsizlik probleminin həllinə kömk göstərməli,emiqrant-zəhmətkeşlərdən ölkəyə daxil olan xarici valyuta isə ixrac-idxal əməliyyatlarının balanslaşdırılmasında istifadə olunur;emmiqrantlara xaricdə müvafiq  həyat səviyyəsi təmin olunmalıdır;emiqrantların vətənlərinə qaytarılması tələbləri onların xaricdə əldə etdikləri bilik və peşə ilə əlaqələndirilir.        Müasir əmək miqrasiyası iş qüvvəsini ixrac edən ölkələrin təsirinin aktivləşməsi və artması ilə xarakterizə olunur .Həmin ölkələr, emmiqrasiyanın qarşılarına qoyduqları məqsədlərə çatmaq üçün müxtəlif metodlar və vasitələr tətbiq edirlər:                                                                              -ölkədən xaricə  gedən emiqrantların tərkibini və həcmini tənzimləyən əmək resurslarını ixrac edən ölkənin mənafelərini müdafiə edən metod və vasitələr.Əksər ölkələr özlərinin emmiqrasiya siyasətlərində öz vətəndaşlarının sərbəst yerdəyişməsi hüququna hörmət göstərdiklərini nümayiş etdirirlər.Bir sıra ölkələr isə öz vətəndaşlarının emmiqrasiya etməsinə,xüsusəndə ölkədə yüksək ixtisaslı  kadrlar çatışmadıqda,ölkədə demoqrafiq şərait əlverişli olmadıqda, ixtisaslı kadrların xaricə getməsinə mane olan siyasət tətbiq edirlər;                                                                                -zəhmətkeş-emiqrantların xaricdən göndərdikləri valyutanın cəlb edilməsi hesabına ölkə iqtisadiyyatının resursla təmin etmək məqsədi ilə emmiqrasiyadan istifadə olunması metodları.Bu məqsədlə ölkənin milli banklarında emmiqrantların adına yüksək faizli valyuta hesabları açılır ki,onlar öz vəsaitləri hesabına özlərinə lazım olan əmtələr,istehsal avadanlıqları,və s. əlverişli şərtlərlə ala bilsinlər.Bir sıra dövlətlər isə emmiqrant-zəhmətkeşləri məcbur edirlər ki,özlərini əmək haqqının         ( bəzi hallarda kateqoriyalar üzrə fərqləndirilən )müəyyən hissəsini öz ölkələrinə göndərsinlər.Dövlət bu məqsədlə,həmçinin zəhmətkeşlərin xaricdə işə düzəlməsində  vasitəçilik edən xüsusi şirkətlərin vəsaitlərini də məcburi sığorta və təmiat əmanətləri formasında cəlb edə bilir;                                                                                      -xaricdə işləmək üçün iş qüvvəsinin  müvafiq iqtisadi və sosial(əmək haqqı,gediş haqqı,mənzil,ərzaq təminatı,tibbi xidmət və s.) hüquqlqrını təmin etməli olan,bağlanılmış, ikitərəfli razılaşmalar və kontraktlardan istifadə edilməsi yolu ilə zəhmətkeş-emmiqrantların mənafelərini və hüquqlarını xaricdə  müdafiə edən metod və vasitələr.Bu məqsədlə həmin ölkələrdə emiqrantların qeyd olunan hüquqlarını müdafiə edən xüsusi fondlar,nümayəndəliklər,təşkilatlar, yaradılır, bağlanılmış müqavilələrin yerinə yetirilməsinə nəzarət  edən və meydana çıxan pozğuntuları aradan qaldıran səlafiyyəli şəxslər təyi olunur.Bir sıra ölkələrin  səfirliklərində və nümayaəndəliklərində emmiqrant-zəhmətkeşlərin hüquqlqrını müdafiə etməli olan əmək attaşeləri yaradılır;                                                                                                                    -dövlətin  mənafelərini və zəhmətkeş- immiqrantların hüquqlarını və azadlıqlarını müdafiə edən tədbirlər.Dövlət  miqrasiyanın tənzimlənməsinin elə mexanizmi işləyib hazırlamalıdır ki,həm dövlətin mənafeləri həm də emiqrantların mənafeləri müdafiə edilməlidir.Bu vəzifənin reallaşdırılmasınin vasitələrindən biri,xaricdə muzdla işləmək fəaliyyətinin dövlət lisenziyalaşdırıılmasıdır.Bu lisenziyalaşdırmanın məqsədi, vətəndaşları xaricdə içlə təmin etməklə məşğul olmaq hüququnu,bu işdə təcrübəsi və biliyi olan, öz fəaliyyətinin məsuliyyətini maddi və hüquqi cəhətdən daşımaq imkanı və xaricdə ehtibarlı əlaqələri olan vasitəçi şirkətlərə verməkdir;                                                                                                                                           -əmək resurslarını ixrac və idxal edən ölkələrin qarşılıqlı mənafelərini müdafiə etməyə yönəlmiş tədbirlər (məs: iş qüvvəsinin ixracının həcminin məhdudlaşdırılması, qeyri-leqal yerdəyişmə,miqrantların vətənlərinə dönməsinin  həvəsləndirilməsi və s.).    
    
 
 
Mövzu.8. Müasir dünya təsərüfatı sistemində texnologiya və informasiyanin beynəlxalq mübadiləsi
8.1.Texnologiya və informasiya BİM-n xüsusi obyektləridir
8.2.Texnologiya və informasiyanin beynəlxalq mübadiləsinin formalari və  BİM-də yeri.
8.3.İnformasiya və texnologiyaların beynəlxalq mübadiləsinin təminatı və müdafiəsinin növləri.
8.1.Texnologiya və informasiya BİM-n xüsusi obyektləridir
 Müasir dünya təsərrüfatçılq əlaqələrinin formalarının və xarakterinin mürəkkəbləşməsi bir çox hallarda onların təhlil olunmaslnı çətinləşdirir.Beləki,beynəlxalq valyuta-kredit və maliyyə münasibətləri sistemindən ayrılıqda valyuta,kredit, və maliyyə münasibətlərindən ayrı-ayrılıqda xalis şəkildə bəhs etmək mümkün deyildir.Bu  hal eyni ilə hazır məhsulların ticarətinə də aiddir ki,onu da  mübadilə edilən avadanlıqların quraşdırılması ,sazlanması,onlara xidmət göstərilməsi,təkmilləşdirilməsi və təmir edilməsindən  ayrılıqd nəzərdən keşirmək mümkün deyildir.Kompaniyanın idarə edilməsi strategiyası cə daha çox,”yeni dünya təsərrüfatının “yaranmasınin təhlilinə əsaslanan,yaradıcılığa,intellektə,ideyalara istiqamətlənən yanaşmaları birləşdirir.İstesalda inkişafın müəyyənedici faktoru innovasiya olmuşdur.Ticarət internetin geniş tətbiqi sayəsində kibernetik sferaya çevrilmişdir ki,burada hər bir obyekt və subyektin rəqəmli forması vardır.Beynəlxalq birlik qlobal və informasiyalı olmuşdur, çünki onun   inkişafının əsasını informasiya texnologiyası,içtimai əlaqələr və dəyişən həyat tərzi təşkil edir.                                                                               Ölkələr arasında real olaraq öz  yerini dəyişən məhsullar siyahısından informasiya və texnologiyanın ayrırmaq nə həmişə mümkün olmur,nədə özünü doğrultmur.Belə ki, bu məhsulların dünyada istehsal olunan məhsulların ümumi dəyədində və ümumdünya ticarətində xüsusi çəkisi  və əhəmiyyəti günü-gündən yüksək sürətlə artmaqdadır və müvafiq kəmiyyət müəyyənliyinə malikdir.Burada beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin obyektlərinin qarşılıqlı əlaqəsi daha sıxdır.Məs.BİM-n,beynəlxalq xidmət ticarəti  formasına aid olan beynalxalq konsaltinq, istehlakçıya bazarda davranmaq texnologiyasını və ya hər hansı məhsulun yaradılması texnologiyası üçün lazım olan müəyyən biliklərin,təcrübənin,nou-xau,verilməsini nəzərdə tutur.                           Texnologiya və informasiya BİM –n xüsusi sferasıdır,çünki o həm istehsa amili kimi həm də istehsalın nəticəsi kimi dövriyyədə mövcud ola bilir.Müasir dövrdə bu yeni istehsal amili forması öz əhəmiyyətinə görə həm”kapital”, həm “torpaq”, həm “əmək” və həmçinin “sahibkar təşəbbüskarlığından”üstündür,çünki onları əlaqələndirən element kimi çıxış edir ki, onlarsız geniş təkrar istehsal baş verə bilməz. Dünya iqtisadiyyatında onların rolu günbəgün artır,şirkətlərin beynəlxalq rəqabətqabiliyyətliliyi onlardan asılıdır.                                                
Beynəlxalq texnologiya mübadiləsi beynəlxalq mübadilənin yeni sferası olub,onun obyektini, təsərrüfatçılıq təcrübəsində tətbiq oluna bilən və yaxud müəyyən məqsədlərə nail olmağa imkan verən,metodlardan,vərdiş və təcrübələrdən ibarət olan, insanların praktiki bilikləri təşkil edir.Təsərrüfatçılıq prosesləri texnologiyanın mövcud olduğu mühütdir.”Texnologiya” termini yunan sözü olan “texne “  sözündən əmələ gəlmişdir ki onun da hərfi mənası ustalıq,incəsənət və bacarıq deməkdir.Beləliklə,texnologiya-müəyyən bir işi müəyyən tərzdə,müəyyən üsullarla yerinə yetirmək və ya hazırlamaq üçün lazım olan bilik və bacarıq.vərdişlər olsa da hər ,bilik və bacarıq texnologiya demək deyildir.Məs.bazarda rəqiblərin sayı,qiymətin səviyyəsi haqqında sahibkarın malik olduğu biliklər texnoloğiya demək deyildir,bunlar ancaq informasiyadır.Lakin belə bazarlar da necə etmək lazımdır ki,alıcılar həmin sahibkarın əmtələrinin  fərqləndirici xüsusiyyətlərindən xəbdar olsunlar,hansı düşünülmüş tədbirlər həyata keçirilməlidir ki satışın həcmi durmadan artsın,hansı ərazilərdə satış məntəqəsinin açılmasının məqsədəuyğunluğu nədən ibarətdir ?                                           
 Bütün texnologiyalar beynəlxalq münasibətlərin obyekti deyildir.İnsan fəaliyyətinin bir sıra sferalarında qeyri-iqtisadi texnologiyalar:siyasi,sosial,hüquqi,hərbi xarakterli texnologiyalar da vardır ki,onların da iqtisadi nəticələri mövcud ola bilir.Beynəlxalq texnologiya mübadiləsi ölkələr arasında təsərrüfatçılıq prosesslərinin yayılmasında və müxtəli subyektlərin praktiki məsələlərin həlli ilə əlaqədar fəaliyyətində təzahür edir. Texnologiyanın tətbiq edilməsində məqsəd müvafiq xarakteristikaya malik olan məhsulların istehsalı,tələb olunan keyfiyyətdə məhsul və ya xidmət,idarəetmə və marketinq problemlərinin həlli və s ola bilir.Təsərrüfatçılıq təcrübəsində texnologiyanın daşıyıcısı kimi,ixtiralara patent və lisenziyalar,texniki sənədlər,xüsusi ədəbiyyat,hər hansı hazır məhsul və ya yarımfabrikat, müəyyən məsələlərin həlli üçün tələb olunan bilik və bacarığa malik olan peşəkar-mütəxəssislər, çıxış edə bilirlər.Beynəlxalq aləmdə texnologiya aşağıdakı üsüllarla  ötürülür:yazılı (patentlərin, lisenziyaların alqı-satqısı müqavilələrinin bağlanması, mətbuatda nəşr olunması və s.), elektron şəbəkə-internet və  televiziya vasitəsilə, konferensiya və simpoziumlar vasitəsilə, sərgilərdə və s. Beynəlxalq  texnologiya mübadiləsi haqqı ödənolməklə və havayı ola bilər. Beynəlxalq texnologiyanın əksər hissəsi  haqqı ödənilmədən mübadilə edilir. (Televizya da ödənişsiz           kanallarla, konferensiyalarla.simpoziumlarda  haqqı ödəilmədən mübadilə edilir ). Texnologiyanın müəyyən hissəsi isə iqtisadi əhəmiyyətindən asılı olaraq  müvafiq müqavilələrdə əksini tapan dəyər ifadəsində qiymətləndirilir və  alıcı tərəfindən haqqı ödənilir. İnformasiyanın beynəlxalq mübadiləsi isə nisbətən daha sadədir. İnformasiya dünya təsərüfatçılığı prosesinin tərkib hissəsi olmas da və iqtisadi  problemlərin həlli olmasa da, iqtisadi qərarların qəbul edilməsinin əsasını təşkil etməklə müəyyən  iqtisadi gəlir əldə etməyə imkan verir. Özünün məzmununa görə beynəlxalq mübadilədə statistik, mühasibat, analtik,hüquqi, elmi, tibbi, kompyüter, əyləncə xarakterli müxtəlif informasiya məhsulları iştirak edir.İnformasiyanın məzmunu və iqtisadi əhəmiyyətindən və emal edilməsi səviyyəsindən asılı olaraq onun beynəlxalq dövriyyədə müxtəlif qiymətləri ola bilir. Məs. Analtik  məzmuna malik informasiyalar daha yüksək qiymətləndirilir. Qeyd etmək lazımdır ki, informasiyanın da müəyyən hissəsi haqqı ödənilmədən əldə olunur.İnformasiya ölkələr arasında  konkret informasiya məhsulları formasında- informasiya əmtələri və informasiya xidmətləri hərəkət edir. Birinciyə qəzet,jurnallar, kitablar, proqram təminatı, məlumat bazası, reytinqlər, müsiqi və incəsənət əsərləri və s., daxildir. İnformasiya xidmətinə informasiya məhsullarının hazırlanması,yaradılması, yenidən işlənilməsi və yayılması ilə əlaqədar fəaliyyəti özündə birləşdirir. Aparılmış tədqiqtlarla sübüt edilmişdir ki, ölkədə əhalisinin təhsil səviyyəsi, telfonla təchiz olunması  və ölkənin iqtisadiyyatının açıqlıq səviyyəsindən asılı olaraq adambaşına düşən ümumidaxili məhsulun səviyyəsində fərqlər əmələ gəlir.Hansı ölkələrdə qeyd olunan göstəricilər yüksəkdirsə,o ölkədə ÜDM-da bir oqədər çox istehsal olunur.                                                                               
   Beynəlxalq mübadilədə iştirak edən  sahə texnologiyalarının növlərindən bəhs edərkən qeyd etmək lazımdır ki, demək olar ki hər bir sahənin özünün spesifikliyinə uyğun olan müasir texnologiya mövcuddur və onlar daima yeniləri ilə əvəz olunur.İstehsal sahələrinə aid olan texnologiyalar əsasən,məhsulun daha az xərclə başa gəlməsi və keyyfiyyətinin daha yüksək olması ilə xarakterizə olunurlar.Bu sahadə müasir tələblərə onun əkologiyaya daha az mənfi təsiri olması insanlara  mənfi təsirlərin minimuma endirilməsi (səs və radiasiya) və s aid edilir.Hal  hazırda dünya da Bank işində,ticarətdə, sığorta şirkətlərində idarəetmənin müasir texnologiyaları beynəlxalq  mübadilənin obyektlərindən ən geniş yayılmışı hesab olunur.Bütün bularla yanaşı beynəlxalq mübadilədə informasiyanın axtarılması, toplanması,qruplaşdırılması,emal edilməsi və ötürülməsi texnologiyası da  günü gündən sürətlə artmaqdadır.                                                         
Milli iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətinə və səviyyəsinə görə texnologiyanı təsnifləşdirən İqtisadi əməkdaşlıq və inkişaf Təşkilatı (OECP-rusca),bu və ya digər sahədə  istehsalın xarakterindən asılı olaraq texnologiyanın 4 tipini fərqləndirir ki, bu da beynəlxalq texnologiya mübadiləsinin keyfiyyət cəhətini göstərir:Sənayenin aerokosmos,farmaseptika sahələrində,ofis və mühasibat texnikası istehsalı,radio-televiziya və kommunikasiya avadanlıqları istehsalı sahələrində tətbiq olunan yüksək texnologiya.Elektrotexnika maşınqayırması,cihazqayırma sahələrində,nəqliyyat avadanlıqları və avtomobil mühərrikləri istehsalı sahələrində,kimya sənayesində tətbiq olunan orta-yüksək səviyyəli texnologiya .nüvə yanacağı istehsalında,neft məhsullarının təmizlənməsind.gəmiqayırmada,metal istehsalında tətbiq olunan orta-aşağı səviyyəli texnologiya. Kağız və kağız məhsulları istehsalında ,yeyinti məhsulları sənayesində,tütünvə tekstil,dəri istehsalı sənayesində tətbiq olunan aşağı səviyyəli texnologiya.BMT təsnifatın da isə texnologiyanın 3 əsas səviyyəsi –yüksək,orta və ağağı səviyyələri  fərqləndirilir.
8.2 Texnologiya və informasiyanin beynəlxalq mübadiləsinin formaları və BİM-də yer.
Texnoloji tədiyə balansı.Hər hansı ölkə üçün texnologiyanın mübadiləsinin rolunu müəyyənləşdirmək üçün.texnologiyanın alqı və satqısı ilə əlaqədar valyuta  daxil olmalarını və ödənişləri özündə əks etdirən texnoloji tədiyyə balansının əhəmiyyəti çox böyükdür.Bu zaman texnologiyanın verilməsi 4 əsas kateqoriyada hesablanır:                                                                                                                         -patentlərdə,lisenziyalarda və nou-xaularda olan texniki biliklərin satılması;                                                                                                           -nümunə və ticarət markasının satışı;                                                                          -texniki yardım ,və təcrübə konstruksiya işləri daxil olmaqla texniki xarakterli yardımların göstəriləsi;                                                                                                  -sahə elmi-tədqiqat işlərinin satılması.                                                          Texnoloji tədiyə balansı ölkənin xarici ölkələrlə texnoloji mübadiləsinin kompleks qiymətləndirilməsində  çoz mühüm rol oynasa da müəyyən nöqsanlara malikdir. Belə ki, həmin balansın mənfi saldoya malik olması heş də həmin ölkənin iqtisadi inkişaf səviyyəsinin və rəqabət qabiliyyətinin aşağı olduğunu əks etdirmir. Son illər əksər inkişaf etmiş ölkələrdə və yeni sənaye ölkələrində texnoloji tədiyyə balansı üzrə daxil olmaların və ödəniçlərin kəsgin artması müşahidə olunur.Texnoloji tədiyyə balansın nəticələri isə bu ölkələrdə müxtəlifdir. ABŞ-dan fərqli olaraq Avropa ittifaqı, hətta Yaponiya texnoloji tədiyyə balansı üzrə son illər mənfi saldoya malikdirlərki, bu da xaricdən texnologiya gətirilməsini əks etdirir.                                                                                 Dünya təsərüfatında texnologiya və informasiya ilə mübadilə çox rəngarəngdir və əsasən aşağıdakı formalarda həyata keçirilir:                                                                                 -elm və texnika sahəsində beynəlxalq  tədqiqat kooperasiyası;                                    -patentlərin,lisenziyaların sənədlərində əks olunan ixtiraların ,texniki məlumatların yayılması;                                                                                                                     -beynəlxalq texniki yardım;                                                                                                                                  -yüksək texnoloji əmtlərlə beynəlxalq ticarət;                                                             -xarici müştərilərə,texniki,informasiya, (injinirinq və konsaltinq də daxil olmaqla) və s. xidmətlər göstərilməsi;                                                                                        -insan kapitalının xaricə ixracı və yaxud da yüksək ixtisaslı kadrların xaricə getməsi;                                                                                                                       -TMK-n,birbaşa xarici investisiyaların, beynəlxalq istehsalının informasiya-texnoloji təminatı,o cümlədən xaricdə reklama,beynəlxalq reytinqlərtdə iştirak etmək;                                                                                                                           -Xaricdə mütəxəsislərin staj keçməsi,təhsili, turizm və s.;                                          -milli teleradio şirkətlərin xaricdə yayımı,nəşr olunan kütləvi informasiya vasitələrinin xaricdə buraxılması;                                                                                -arxivlərin,kitabxanaların,xarici informasiyaların məlumat bazalarının formalaaşdırılması.                                                                                      Texnologiya mübadiləsinin əsas formalarının xarakterik cəhətlərinə nəzər salaq. İlbəil elm və texnologiya sferasında  beynəlxalq  tədqiqat kooperasiyası artır və inkişaf edir. Açıq mətbuatda nəşr olunan elmi informasiya əsasən müxtəlif ölkələrin alimlərinin birgə tədqiqatının nəticəsidir.Elmi nəşrlərin təqribən 30% çoxmillətli alimlər qrupunun birgə elmi işlərinin nəticəsidir və patentlərin 7% tədqiqat kooperasiyası uğuru ilə əldə olunmuşdur. Yüksək beynəlmiləlləşmə səviyəsi kiçik avropa ölkəlrinə xasdır, bu da daxildə tədqiqat potensialının məhdudluğu ilə izah olunur. Məs. Belçikada elmi nəşrlərin 40%-dən çoxu xarici birgə müəlliflərlədir. Belə kooperasiya Yaponiyaya xas deyildir. Burada patentləşdirilən ixtiraların ancaq 2%-də xaricilər iştirak edirlər. Patentləşdirmə və lisenziyalaşdırma beynəlxalq texnologiya və informasiya mübadiləsində demək olar ki ixtiraların və texniki təcrübənin xaricdə yayılmasının hüquqi əsası kimi çıxış edir. Bununla belə bir sıra texnologiya və  informasiyalar patentləşdirilmədən də digər ölkələrə yayılır.Məs elmi və sorğu nəşrləri vasitəsilə.Beynəlxalq texniki yardımlar  iki və çoxtərəfli,dövlət və xüsusi razılaşmalar əsasında inkişaf etmiş ölkələrin inkişaf etməkdə olan ölkələrin texnoloji səviyyəsini yüksəltmək məqsədi ilə etdikləri köməklik və yardımlardır.Texniki yardımlar digər yardımlar kimi haqqı ödənilmədən həyata keçirilir.Beynəlxalq texniki yardımlar əsasən aşağıdakılardan ibarət olur:xüsusi ekspert qruplarının yaradılması,xarici ölkəyə qısa müddətə və daimi  göndərilməsi,xarici məsləhətçi qrupun  fəaliyyəti,müvafiq sənaye obyektlərinin,idarəetmənin və digər obyektlərin ekspertizası,texnoloji qrantların təqdim  olunması, kadrların yerində və xaricdə tədris mərkəzlərində öyrədilməsi,xaricdən texnologiyanın alınmasını maliyyələşdirmək və ya bir hissəsini  maliyyələşdirmək.texnoloji yardımları əsasən beynəlxalq təşkilatlar: BVF,Dünya bankı, İqtisadi əməkdaşlıq bə inkişaf təşkilatı və digərləri həyata keçirirlər.                                                                                                     Beynəlxalq texnologiya mübadiləsində yüksək texnoloji məhsulaların xüsusi çəkisi günügündən artmaqdadır.İqtisadi inkişaf və əməkdaşlıq təşkilatın məlumatlarına əsasən inkişaf etmiş ölkələrdə  yüksək texnoloji məhsulların ixracı hər orta hesabla 7% artır.Yaponiya və İrlandiyada yüksək və orta texnoloji məhsullar ümumi ixracın 80% -ni təşkil edir.,Böyük Britaniya,ABŞ,Koreya,İsveşrədə ixracının 45% xalis yüksək texnoloji məhsullardan ibarətdir.Bu  hal həmin ölkələrdə elmi-texniki inkişafın sürətlə getməsindən irəli gəlmir. Bu ölkələr ABŞ-dan iri həcmlidetallar idxal edirlər və onu  komplektləşdirərək xarici hazır məhsullar bazarına ixrac edirlər.Yüksək texnoloji məhsulların beynəlxalq ticarəti texnologiyanın beynəlxalq mübadiləsinin forması kimi çıxış edir.Beləki yüksək texnoloji məhsullar  yüksək elmi-texniki biliklərin maddiləşmiş forması olaraq bir ölkədən digərinə ticarət yolu ilə ötürülür və belə texnologiya  işləmək müəyyən hazırlıq ,ixtisaskeçmə kimi əlavə xidmətlərin alınmasını da nəzərdə tutur.Burada  alıcı texnologiyanın  lahiyələndirilməsi,quraşdırılması, sazlanması və işə salınması və s əməliyyatları alqı müqaviləsinə daxil edir ki,bu onun dəyərini artırır. Müasir dövrdə beynəlxalq informasiya-texnoloji kooperasiyanın mühüm forması kimi ofşor proqramlaşdırma geniş yayılmışdır.OP milli soft-kompaniyaların (komyütürlərin proqramlarının hazırlanması,yenidən işlənməsi,təkmilləşdirilməsi və yayılması ilə məşğul olan şirkətlər)xarici bazarların  proqram təminatı fəaliyyətini həyata keçirməsidir.Bunula belə dövlətlər bu sahəni inkişaf etdirmək məqsədilə belə şitkətlər üçün güzəştli fəaliyyət şəraiti yaradırlar,texnoparklar təşkil edirlər,kömrük rüsumlarısız  bu sahə üçün lazım olan avadanlıqların gətirilməsi,gəlir vergisindən azad edilmə və s.Ofşor proqramlaşdırmanın istehlakçıları əsasən inkişaf etmiş ölkələr-ABŞ və  AB ölkələridir.Onun istehsalçıları isə inkişaf etməkdə olan və keçid iqtisadiyyatlı ölkələr hesab olunur. Bu sahədə liderlik Hindistan proqramistlərinə məxsusdur.Güclü proqramlaşdırma mərkəzləri Tayvanda, Sinqapurda, Malaziyada, İrlandiyada, Braziliyada fəaliyyət göstərir. Ofşor proqramları idxal edən ölkələr bu sahədə öz  mütəxəssilərinə qənaət edirVə həmin mütəxəsisləri daha  aparıcı kompaniyalarda cəmləşdirirlər Məs Microsoft şirkəti ən yüksək səviyyəsi  olan proqramistləri özünə cəlb edir.AbŞ-da 1 milyon proqramist vəzifəsi vakant olaraq qalmaqdadır.
 
8.3 İnformasiya və texnologiyaların beynəlxalq mübadiləsinin təminatı və müdafiəsinin növləri.
 
Müasir  beynəlxalq texnologiya və informasiya mübadiləsini ona uyğun olan hüquqi,maliyə.təşkilati,innovasiya və texniki təminat olmadan həyata keçirilmək  mümkün deyildir.Ona görə də  dünya iqtisadiyyatında belə mübadilənin səmərəli inkişafı şərtləri aşağıdakılar hesab olunur:
-hüquqi –intellektual mülkiyyətin yerdəyişdiyi xarici ölkədə hüquq və məcmu münasibətlərinin hamısının hüquqi müdafiəsi;
-maliyyə-əldə olunan xarici texnologiya və informasiyanın maliyyə hesablaşmasının səmərəli sxeması,beynəlxalq innovasiya layihələrinin və ETTKİ kreditləşdirilməsi və sığortası;
-insitutsional-beynəlxalq texnologiya və informasiya mübadiləsinə təsir göstərən və onu tənzimləyən ixtisaslaşmış beynəlxlaq və milli təşkilatların fəaliyyəti;
-innovasiya- müvafiq informasiya məhsullarına və təkmilləşdirilmiş yeni texnologiyaya tələbi  olan ölkələrinə verilməsi hesabına  xaricə  verilən texnologiya və informasiyanın keyfiyyətinin və məzmun qiymətinin yüksəldilməsi;
-texniki-müşahidəçi texniki sənədlərin ,texnologiya və informasiyanın verilməsi müqavilələrinin şərtlərinin tamlığı və aydın olması;müasir texnologiya və informasiyanın idxalçısının  istehsalının vaxtında  yeni texnoloji həllərə adaptasiya edilməsi;informasiya və texnologiya mübadiləsinin iştirakçılarının tam qarşılıqlı anlaşması və nizamlı əlaqəsi.
Texnologiya və informasiyanın beynəlxalq mübadiləsinin  hüquqi müdafiəsi sistemi xarici hüquqi və fiziki şəxslərin intellektual mülkiyyət hüququnun,onların   intellektual əməyin nəticələrinin daxil olduğu bu və ya digər ölkədə müdafiəsindən ibarətdir.Göründüyü kimi  texnologiya və informasiya kateqoriyaları  hüquq sferasında intellektual mülkiyyətə transformasiya olunur ki,hüquqşünaslar bu intellektual əmək obyektlərinə mülkiyyət hüquqi kimi izah edirlər.İntellektual əməyin obyektlərinin hüquqi müdafiəsi sistemi xarici ölkələrdə milli  prinsiplər üzrə qurulur   və hər bir ölkənin milli   qanunvericiliyin də bu məsələlərin işlənmə səviyyəsindən asılıdır.Bununla belə ölkələr  vahid intellektual mülkiyyətin obyetlərinin müdafiəsi sistemini yaratmaq istiqamətində iş aparırlar və bü sahədə bir sıra razılaşmalar əldə olunmuşdur:Sənaye mülkiyyətini mühafizəsi Konvensiyası(1983,Paris),Avropa patentlərinin verilməsi haqqında Konvensiya(1973 Münhen).İntellektual mülkiyyət özündə sənaye mülkiyyətinin bütün obyektlərini(ixtiralar,sənaye nümunələri,əmttə nişanları,firma adları və mal mənşəyini),material bəya qeyri-material formasında ədəbi,bədii, və elmi əsərlər,(kitablar,rəsm əsərləri,qrafik əsərlər,fotoincəsənət əsərləri,musiqi,poeziya, artistlərin fəaliyyəti)və s  özündə əks etdirir.İntellektual mülkiyətin növündən asılı olqraq  onu mühafizə sisteminə daxildir:
-xarici ölkədə texnologiya və digər sənaye mülkiyyəti obyektinin sahibinin hüququnun patent müdafiəsi;
-xaricdə bədi və elmi əsərlərə müəllif hüququnun mühafizəsi;
-xaricdə xüsusi informasiya növü kimi əmtəə bə xidmət nişanın mühafizəsi;və s.
Hazırda dünyada müxtəlif ixtira və kəşflərə4 mln patent fəaliyyət göstərir.Hər il  bütün ölkələrdə müvafiq patent şöbələrinə patent almaq üşün 800 min ərizə daxil olur ki,bu da həqiqi ixtraların sayına uyğun deyildir.
İntellektual mülkiyyətin obyektlərindən istifadə edənlərun hüquqlarının müdafiəsi müasir dünyada informasiya texnologiyasınin və hüququn inkişafında çox mühüm nailiyyətdir,beləki təsərrüfatçılıq əlaqələrinin inkişaf etdirilməsində və informasiya texnologiyasının daha da yayılmasında mühüm əsas yaradır.İntellektual mülkiyyətin obyektlərindən istifadəyə verilən lisenziyaları sahibkarlıq fəaliyyətini tənzimləmək üçün vürilən lüsenziyalarla eynilədirmək olmazLisenziya intellektual mülkiyyətin xüsusi obyektlərindən istifadə etməyə icazə hüquqi verir və  elmi-texniki ,texnoloji və digər formada olan intellektual mülkiyətdən digərlərinin,yəni müqavilə ilə tənzimlənən dəyərdə ödənişlər əsasında verilir.Beləliklə həmin yenilik üzərində inhisarın aradan götürülməsini təmin edir.Lisenziya istifadəçinin göstərilən müddətdə leqal şəkildə başqalarının ixtiralarından xeyir-gəlir götürməsi hüququnu müdafiə edir.Müasir dünya iqtisadiyatında intelektual mülkiyyətin obyektlərindən kommersiya əsaslarında istifadə edərkən lüsenziyalaşmadan istifadə edilir.lisenzialaşma əsasən  sənaye mülkiyyəti  obyektlərinə tətbiq edilir.Digər sahələrdə isə məsələn ticarət markasından istifadə edərkən  françayzinq mexanizmi tətbiq olunur.
 Beynəlxalq lisenziya mübadiləsində intellektual mülkiyyətin  sahibi,-lisenziya verən  ölkə,lisenziar, intellektual mülkiyyətdən istifadə etməyə lisenziya alan ölkə isə lisenziat adlanır.Lisenziatın lisenziara ödəyəcəyi məbləğin miqdarı lisenziya müqaviləsində əks olunur və lüsenziarın çəkmiş olduğu xərcləri ödəməli və müfafiq gəlir əldə etməsini təmin etməlidir,və təraflər arasında razılıq əsasında müəyənləşir.
 Lisenlaşma təcrübəsində elə hallar olur ki, lisenziya alinması onu alan tərəfi bu fəaliyyət sahəsində  real istifadəçi kimi mövcudluğunu təmin etmir.Bəzən isə bu  təminat  tam və ya  natamam ola bilir.Ona görə də lüsenziyalar növləri meydana gəlir:
-tam lisenziya,bu formada lisenziat patentin mövcud olduğu bütün müddət ərzində vəbütün ərazilərdə məhdudiyyətsiz olaraq bütün patent hüquqlarından istifadə etmək hüquqi alır.Əslində bü iqtisadi cəhətdən patentin satın alınması deməkdir.
-müstəsna lisenziya,ancaq lisenziatın  lisenziyalaşma obyektindən göstərilən ərazidə və müəyyən olunmuş müddət ərzində istifadə etmək hüquqi vardır( patent sahibi isə lisenziya obyektindən həmin ərazidə ancaq o vaxt istifadə edə bilər ki,bu haqda lisenziya müqaviləsində  qeyd olunmamış olsun;başqa ərazilərdə isə üçüncü səxs bu lisenziya obyektindən  patent sahibinin icazəsi ilə istifadə edə bilər).
-sadə lisenziya, lisenziar və digərləri eyni lisenziya obyektindən  həmin və ya digər ərazilərdə,eyni vaxtda onun icazəsi ilə istifadə edə bilər;
-açıq lisenziya,patent sahibinin ərizəsi əsasında patent idarəsinə bu obyektə maraq gösərənlərə ondan istifadə etməyə icazə vermək hüquqi verir;
-sublisenziya,lisenziarın razılığı əsasında lisenziatın müqavilə əsasında obyektdən istifadə etməklə əlaqədar malik olduğu hüququn hamısını və ya müəyyən hissəsini üçüncü şəxsə verə bilməsidir.
 Beynəlxalq informasiya-texnologiya mübadiləsində,intellektual mülkiyyətin obyektlərini haqqı ödəməklə əldə etdikdə hesablaşmaların müəyyən sxeması geniş tətbiq edilməkdədir.Hesablaşmaların əsas formaları-royalti,pauşal və kombinə edilmiş ödənişlərdir.
Royalti beynəlxalq  texnologiya və informasiya mübadiləsində ən geniş yatılmış ödəniş formasıdır.Çox vaxtı royaltini intellektual mülkiyyətdən istifadə rentası adlandırırlar.Royalti ,lisenziya müqaviləsində gostərilən həcmdə  mənfətin müəyyən hissəsinin  lisenziat tərəfindən dövrü olaraq ödənilməsini nəzərdə tutur ki, onun da səviyyəsi alınmış texnologiyadan səmərəli istifadə edilməsindən asılıdır.Beləliklə royalti dərəcəsi yeni texnologiyanın tətbiqindən əldə olunan əlavə mənfətin xalis məhsul satışının dəyərinin həcminə nisbəti ilə müəyyən olunur.Hər iki kəmiyyət orta illik hesablanır.Bundan başqa royalti məhsul buraxılışının həcmindən , lisenziyanın fəaliyyət müddətindən,və növündən asılıdır.Ən yüksək royalti tam  lisenziyada(30%-dən  yuxarı),müstəsna lisenziyada (20%)sadə lisenziyada isə (10%) təşkil edir.Bununla belə royaltinin səviyyəsinin təyin edilməsi  həmişə müəyyən təqribiliklə mümkün olur,çünki heçdə həmiçə yeni texnologiyadan gələcək gəlirləri,satışın həcmini əvvəlcədən dəqiq  proqnoz etmək mümkün olmur.
 Ödənişlərin Pauşal forması əvəlcədən lisenziar tərəfindən müəyyən olunmuş məbləğin lisenziat tərəfindən birdəfəlik ödənilməsini nəzərdə tutur.Ödəniş mərhələlər üzrə də həyata keçirilə bilinər.Pauşal ödənişin həcmi təyin olunanda,onun həcminin analoji  royalti məbləğinə bərabər olması  əsas götürülür.
 Kombinə edilmiş ödəniş forması ,royalti qədər geniş tətbiq edilir.Burada həm  birdəfəlik ,həmdə dövri ödənişlər həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.Çox hallarda lisenziya müqaviləsində ödənişin belə bir şərti göstərilir ki, lisenziat əvəlcə müəyyən qeyd olunmuş məbləği ödəyir,sonra isə dövri olaraq rpyaltini ödəməlidir.
 Beynəlxalq texnologiya və informasiya mübadiləsinin  maliyyə təminatı özündə belə müqavilələrin kreditləşməsini və sığortasını da birləşdirir.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu9.Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın obyektiv əsasları və nəzəri konsepsiyaları
9.1.Dünya təsərüfatında inteqrasiya meyllərinin güclənməsi.
9.2.İqtisadi inteqrasiyanın nəzəri konsepsiyaları
9.3.Beynəlxalq inteqrasiyanın  şəraiti və şərtləri
9.1.Dünya təsərüfatında inteqrasiya meyllərinin güclənməsi.
Müasir dövrün ən mühüm əlaməti ,müxtəlif ölkələrin iqtisadiyyatlarının qarşılıqlı asılılığının güclənməsi,makro və mikro səviyyələrdə inteqrasiya proseslərinin inkişafı, sivilzasiyalı ölkələrin intensiv surətdə qapalı milli iqtisadiyyatdan açıq tipli iqtisadiyyata keçməsindən ibarətdir.Bütün bunlar dünya təsərrüfatının iqtisadi  inkiçaf qanunauyğunluqlarından irəli gəlir.Dünyanın müxtəlif regionlarında inteqrasiya proseslərinin inkşafı üçün güclü stimul dünyanın bir-biri ilə mübarizə aparan iki əks qütbə parçalanmasına son qoyulmasından gəldi.İqtisadiyyatın idarə edilməsinin inzibati-amirlik sisteminə aid olan planlı iqtisadiyat tipli milli iqtisadiyatların aradan çıxması nəticəsində  dünyada demək olar ki, eyni iqtisadi bazisə əsalanan ölkəlrdən ibarət şərait yarandı.Bazar mexanizmlərinin  tətbiqi və neoliberal islahatların aparılması zərurətinin dərk edilməsi daha da genişləndi.Çox böyük həcmdə vəsait və güc tələb edən elmi-texniki tərəqqi də inteqrasiyanı gücləndirdi.İqtisadiyyatın beynəlmiləlləşməsinin artıdğı şəraitdə,təsərrüfatçılıq fəaliyyətinin təşkilinin milli-dövlət forması onun səmərəliliyini məhdudlaşdırır.Təsərrüfatçılığın beynəlxalq təşkilinin yeni formaları,yeni inkişaf yolları axtarılır.Təsərrüfatçılıq həyatının beynəlmiləlləşməsi,xalqlar və ölkələr arasında sabit təsərrüfat əlaqələrinin inkişafı,təkrar istehsal prosesinin milli sərhədlər çərçivəsini aşması deməkdir.  Artıq XX əsrin 50-60-cı illərindən başlayaraq  müxtəlif kontinentlərdə inteqrasiya meylləri dəqiq müşahidə olunmağa başladı.Məs.1958-ci ildə mərkəzi amerika ölkələri arasında azad ticarət və iqtisadi inteqrasiya  haqqında razılaşma imzalanmışdır (Tequsiqalplar müqaviləsi),1959-cu ildə  Qərbiafrika valyuta ittifaqı yaradılmış,1960-cı ildə,Latınamerikası azad ticarət asosaiyası,Mərkəziamerika ümumi bazarı yaradıldılar.Baxmayarq ki,onların bəziləri iqtisadi məzmuna malik olmadıqlarından və digər səbələrdən ləgv olundu,bəziləri isə daha da genişləndi.Müharibədən sonrakı dövrdə ticarətin liberallaşması  inteqrasiya proseslərinin inkişafında həlledici roloynadı,lakin bəzi inteqrasiya sxemləri özünü doğrultmadığı hallarda oldu. Avropa ittifaqının timsalında inteqrasiya proseslərinin inkişafı qnunauyğunluqların dərk etmək,onun yaranması mexanizmlərini təhlil etmək olur.Təbii haldır ki digər regionlardakı,Asiyada və Afrikadakı  inteqrasiya proseslərindəki təcrübələrdə nəzərə alınmışdır.İtyeqrasiyanın hərəkətverici qüvvələrini,mexanizmlərini aydınlaşdırmadan  XXəsrin80-90-cı illərindən başlamış avropa ölkələrindəki milli iqtisadiyyatların çulğaşması və qovuşmasında və milli təsərrüfatçılıq siyasətlərinin əlaqələndirilməsi səviyyəsinin yüksəlməsində ifadə olunan  dərin inteqrasiya proseslərinin səbəblərini başa düşmək mümkün deyildir.                                     Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya ,özünü tənzimləmək və inkişaf potensialı olan milli təsərrüfatçılıq sistemlərinin yaxınlaşması ,bir-birinə uyğunlaşması və qovuşmasının istiqamətləndirilən, obyektiv prosesidir.Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın əsasında beynəlxalq əmək bölgüsü və təsərüfatçılıq sübyüktinin iqtisadi maraqları dayanır.İqtisadi inteqrasiyanı bir mənalı şəkildə, ancaq  kortəbii bazar  və yaxud da şüurlü tənzimolunan proses kimi nəzərdən keçirmək olmaz .Onu təşkil edən hər iki cəhətin- obyektiv və subyektiv  cəhətlərin, dialektik vəhdəti şəklində nəzərdən keçirmək lazımdır.Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın başlanğıc nöqtəsi ilkin təsərüfat sübyüktləri səviyyəsində mövcud olan beynəlxalq iqtisadi əlaqələrdir ki,bular da  üfüqi və şaqüli istiqamətlərdə inkişaf edərək daha da  dərinləşməklə milli təsərrüfatların qovuşmasını tədricən təmin edirlər.Bunun ardınca isə dövlət,iqtisadi ,hüquqi,fiskal,sosial və digər sistemlərin qarşılıqlı uyğunlaşmalarının  həyata keçirilməsi labüd olur.Bu uyğunlaşma hətta idarəetmə strukturlarını da əhatə edir,onların qovuşmasını da tələb edir.                                          İqtisadi inteqrasiyanın əsas məqsədi,beynəlxalq miqyasda təsərüfatşılıq fəaliyyətinin səmərəliliyinin təmin edilməsi əsasında təklif olunan əmtəə və xidmətlərin çeşidinin və həcminin sürətli artırılmasıdır.Əgər AB –nin təcrübəsinə nəzər salsaq aydın olar ki,burada baş vermiş inteqrasiya proseslərinin əsasında təkcə kortəbii bazar prosesləri dayanmamışdır.Təsərrüfatlar arasında əlqələrin dərinləşməsinə üyğun olaraq ,formalaşan təsərüfat kompleksi miqyasında AB dövlətləri və müvafiq orqanları tərəfindən iqtisadi proseslərin birgə şüurlu tənzimlənməsinə və qarşılıqlı adaptasiyasına tələb aydın nəzərə çarpır.Belə tənzimləmənin məqsədi,milli  iqtisadiyyatlar arasında qarşılıqlı mübadilə və qarşılıqlı fəaliyyətə mane olan milli arakəsmələrin aradan qaldırılması və təsərüfatçılıq üçün əlverişli şəraitin yaradılması,rəqabət üçün qapıların açılmasıdır.Bu  vahid iqtisadi məkan üçün daxili və xarici makroiqtisadi siyasətin harmoniyası və razılaşdırılması əsasında,birgə müəyyənləşdirilmiş iqtisadi və sosial prioritetlərə uyğun kortəbii prosesləri müvafiq istiqamətə yönəltməyi nəzərdə tutur.Bununla da inteqrasiya proseslərinindaha da inkiaf etdirilməsinə yeni stimul yaranır.
9.2.İqtisadi inteqrasiyanın nəzəri konsepsiyaları
Bazar iqtisadiyyatlı ölkələrin iteqrasiyasının  inkişafının praktiki zəruriliyinin dərk edilməsi və nəzəri cəhətdən əsaslandırılmasına hələ XXəsrin 50-60-cı illərində bir sıra qərb ölkələri iqtisadşıları tərəfindən cəhd olunmuşdur.Bir qrup iqtisadçıların adlandırdıqları ənənəvi məktəbin nümayəndələri (R.Şuman,M.Paniç,P.Robson və b.)bu məsələnin təhlilində  ,ancaq kömrük ittifaqı daxilində iqtisadi şərtlərə baxmağı əsas götürürlər(ticarət maneələrinin aradan götürülməsini ,əlaqələndirici reqlamentlərin tətbiqi və s.).Burada inteqrasiya nəticəsində bazarların genişlənməsi mümkün olur ki bu da əmtə axınlarının artmasına səbəb olur. Bu nəzəriyyə cərçivəsində iki yeni anlayış-“ticarət prinsiplərinin işlənib hazırlanmsı,əmtəə axınlarının yaradılması” və “ticarətin diversifikasiyası,əmtə axınlarının diversifikasiyası” müəyyənləşdirilmişdir.Bu nəzəriyyəyə görə inteqrasiya prosesi nəticəsində inteqrasiya qrupuna daxil olan ölkələr arasında yeni əmtəə axınları yaradılır ki,ölkə daxilində  analoji məhsulların bahalı istehsalını ixtisar etməyə imkan verir.Tədricən inteqrasiya qrupu daxilində istehsal olunan məhsullar üçüncü qrup ölkələrdən idxal olunan məhsulları əvəz etməyə başlayır.Beləliklə inteqrasiya daxilində belə “xalis əmtə axınlarının “yaradılması istehsalın həcminin artmasına,əhalinin həyat səviyyəsinin yülsəlməsinə,inteqrasiyaya daxil olan ölkənin isə ixtisaslaşma səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olur.Lakin bu nəzəriyyə müyyən npqsanlara malikdir.Əslində bu standatr şəraitin olmasını nəzərdə tutur.Təcrübədə isə real şərait əksər hallarda tamamilə fərqləndiyindən inteqrasiyada iştirak edənn dövlətlərdən heşç də hamısı eyni dərəcdə səmərə götürə bilmirlər.Digər məktəbin nümayəndələri (L.Keohan,M.Düyüvatripon və b.) isə qeyri-iqtisadi xarakterli amillərin üstünlüyünü əsas götürmüşlər.Bu konsepsiyaya görə inetqrasiya qrupu iştirakçı dövlətlərə daha inamlı müdafiəqabiliyyəti yaratmağa imkan verirlər ki,bu “elit qruplara” daxil olmaq milli qürur hesab olunur.Siyasi amillərə üstünlük verilməsi,bu amillərin rolun azaltmadan qeyd etməyə imkan verirki, ölkələrin bu qrupa daxi omağa can atmasının yeganə səbəbi deyildir.                                                                                                                            Digər yanaşmaya görə isə ,iteqrasiya olunmuş sistemlərin  yaradılması, ümumi məqsədlərin  müəyənləşdirilməsinə və onlara  nail olmağa imkan verir (məs.işsizliyin aradan qaldırılması ,istehsalın həcminin artırılması, sosial sabitliyin təmin olunmas vəs.).Qeyd olunur ki,inteqrasiya olunmuş sistemlər daxilində dövlətin rolunun artırılması, onların köməkliyi ilə ümumi bazarların yaradılmasına,optimal qərarların qəbul edilməsi, kəmklik göstrir ki.bu da əmtəə istehsalının səmərəliliyinin artmasına gətirib çıxarır.Beləliklə,onlar sübut etməyə çalışırlar ki,inteqrasiya olunmuş dövlətlərin  azad ticarət siyasəti yeritməsindən həmin dövlətlərin kömrük birlikləri siyasətini yürütməsi daha məqsədəuyğundur.Bu konsepsiyanı tənqid edənlər,göstərirlər ki,iştirkçı dövlətlər öz ölkəlrinin mənafelərinə daha çox üstünlük vermələrindən, öz ölkələrində səmərəliliyin daha yüksək olmasına çalışmalarından, belə birliklərdə müəyyən narazılıqlarsız ötüşmək mümkün olmayacaqdır. Müasir inteqrasiya proseslərinə  dair konsepsiyaların təkamülünə qısa nəzər saldıqda iki əsas cəhəti qeyd etmək mümkündür:                                                                                                                            -müxtəlif istiqamətli çoxlu sayda konsepsiyaların olmasına baxmayaraq,inteqrasiya haqqında vahid nəzərriyə yoxdur.Beləki  tədqiqatçılar hələ bu saulın cavabın tapa bilməyiblər,yəni inteqrasiya daxil olan ölkənin hər hansı birirnin bu inteqrasiyaya daxil olmayan digər ölkədən üstünlüyü nədən ibarətdir?;                                                         -bir sıra nəzəri qruplaşmalarda mühüm amil olan, vaxt amili nəzərdən qaçırılır.Belə ki müxtəlif zaman kəsiyində hər bir milli iqtisadiyyatın inteqrasiya can atmasında müxtəlif motivləri və arqumentləri ola bilər.
 
9.3.Beynəlxalq inteqrasiyanın  şəraiti və şərtləri
 
Məlumdur ki, inteqrasiya prosesinin başlamasının  müəyyən şəraiti və bir sıra hazırlıq şərtlərinin  olması labüddür.Bu şərtlər və şəraiti təşkil edən  amillərdən ən mühümləri aşağıdakılar hesab olunur:                                                                                -inteqrasiya olunan ölkələrin təxminən eyni inkişaf səviyyələri;
-inteqrasiya prosesləri ölkələr iqtisadi yüksəlişdə olduqda daha  müvəffəqiyyətlə gedir;
-iştirakçı ölkələrin coğrafi yaxınlığı;
-inteqrasiya olunan dövlətlərin rəhbərlərinin siyasi iradəsinin olması;
- iştirakçı dövlətlərin qovuşmasını təmin edəcək,iki-üç  dövlətdən ibarət dövlətlər birliyinin olması.
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu 10.Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya mexanizmləri və mərhələləri.
10.1Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın inkişafının əsas mərhələləri.
10.2.Azad ticarət zonaları
10.3.Kömrük ittifaqları.
10.4.Vahid bazar və iqtisadi birlik
10.5İqtisadi və valyuta ittifaqının yaranmasının mərhələləri və problemləri.
 
10.1Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın inkişafının əsas mərhələləri.
Dünya təsərüfatının beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyası öz inkişafında ,onun kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərindən irəli gələn müxtəlif mərhələlər keçmişdir.Bu təkcə ticarətin və yaxud digər iqtisadi fəaliyyətin həcmi məsələsi olmayıb,həmçinin milli təsərrüfatlararası əlaqələrin sabitliyi,əhatə etdiyi sferalar,qarşılıqlı əlaqələrin intensivliyi səviyyəsi və inteqrasiya proseslərinin dərinliyini də özündə birləşdirir.Təbii haldır ki hər bir mərhələnin əlamətləri tədricən qəralaşır.Müasir beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya nəzəriyyəsində və praktikasında ,inteqrasiya proseslərinin inkişafının 5 pilləsini və yaxud da  ardıcıl mərhələsini fərqləndirirlər:azad ticarət zonası;kömrük ittifaqqı;ümumi və yaxud vahid bazar; iqtisadi birlik; iqtisadi və valyuta ittifaqı.Qeyd etmək lazımdır ki,bu beş mərhələnin 4-nü keçib və beşinci mərhələsində olan yeganə,ölkələrin   beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya qrupu-Avropa ittifaqıdır.Digər beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya qruplarından əksəriyəti ancaq birinci. bəziləri isə ikinci mərhələdədirlər.Bu məsələni daha dərindən dərk etmək üçün iqtisadi inteqrasiyanın hər mərhələsində Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin məzmunu,xüsusiyyətləri və əsas mexanizmlərini nəzərdən keçirmək laxımdır. 
10.2.Azad ticarət zonaları
Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın inkişafında  məntiqi və xronoloji mərhələ azad ticarət zonası hesab olunur.Müasir anlamda bu imtiyazlı zona daxilində,  əmtələrlə beynəlxalq ticarət  kömrük və kəmiyyət məhdudiyyətlərindən azaddır.Adətən müvafiq zona haqqında konkret razılaşmada bir neçə il ərzində sənaye məhsullarının sərbəst ticarət zonasını yaradarkən qarşılıqlı surətdə gömrük rüsumlarının və digər qeyri-tarif məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması nəzərdə tutulur. Kənd təsərrüfatı məhsularının liberallaşdırılması məhdud xarakter daşımaqla gömrük nomenkulaturasında bir neçə bəndi əhatə edir. Belə yanaşma Avropa İttifaqı qərarlaşarkən həyata keçirilmiş və hal-hazırda NAFTA, MERKOSUR birlikləri üçün də aktualdır.  Şimali və Cənubi Amerikadan 34 ölkəni özündə birləşdirən irimiqyaslı sərbəst ticarət zonası bu ölkələrin 2001-ci ilin aprelində Kanadada Kvebekdəki toplantısının qərarına uyğun olaraq yaxın illərdə yaradılması nəzərdə tutulur. Nəhayət son dövrlərdə 15 ölkəni birləşdirən Latın Amerikası iqtisadi birliyinin yaradılması üçün müvafiq addımlar atılmışdır. Sərbəst ticarət zonasının yaradılması haqqında razılıq adətən gömrük rüsumlarının qaldırılmasının qarşılıqlı maratoriyanın qoyulması prinsipinə əsaslanır ki, buna uyğun olaraq tərəfdaş ölkələr birtərəfli qaydada gömrük rüsumlarını qaldırmaq və yaxud da yeni ticarət maneələri qurmaq imkanından məhrum olurlar. Gömrük rüsumlarını artırmaq və yaxud da xüsusi müdafiə tədbirləri tətbiq etmək imkanı olduqda bu tədbirlərin şərtləri müddəti fəaliyyəti və aid olduğu sferalar həmçinin rüsumların kəmiyyəti sərbəst ticarət zonasının yaradılması haqqında razılaşmada nəzərdə tutulmalıdır. Belə razılaşmaların üstün cəhətləri kimi iştirakçı dövlətlərin ticarət siyasətlərinin sabit və gözlənilə bilən xarakterə mail olmasıdır. Sərbəst ticarət zonasının fəaliyyəti ölkələrə imkan verir ki, Uruqvay raundu çərçivəsində üzərlərinə götürdükləri öhdəlikləri dəqiq yerinə yetirsinlər və bütün xarici iqtisadi fəaliyyət sistemini təkmilləşdirərək beynəlxalq təcrübəyə daha çevik uyğunlaşsınlar. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki, sərbəst ticarət zonasının iştirakçısı olan dövlıtlərin qarşılıqlı fəaliyyəti müvafiq sahələrə fəaliyyətlərin tənzimlənməsi daimi fəaliyyət göstərən milli idarəetmə sistemlərini yaratmadan baş verir. Bütün qərarlar iştirakçı dövlətlərin yüksək vəzifəli şəxsləri tərəfindən qəbul olunur.Bu qərarlar məcburi xarakter daşıyır ki,bunulada tərəflərin  addımlarınin əlaqələndirilməsi təmin olunur. Hüquqi nöqtey-nəzərdən beynəlxalq razılaşmalar,daxili qanvericilik aktlarına nisbətdə üstünlüyə malik olur.Azad iqtisadi zonaların yaradılmasında yaxınlaşmanı ləngidən,lakin dağıdıcı xarakter daşımayan bir sıra höqsanlar da aşkar olunmuşdur. Azad ticarət zonasının yaradılması daxili bazarda rəqabəti gücləndirir ki,bu da heç də həmişə milli sənaye məhsulunun texniki səviyyəsinin  və keyfiyyətinin yüksəlməsinə yaxşı təsir göstərmir.İdxalın liberallaşması,xaricidən gələn yüksək keyfiyyətli və rəqbətqabiliyyətli məhsullarla rəqabətə tab gətirməyən  bir  sıra milli istehsalçılar üçün təhlükə yaradır,onların müflis olmasına səbə olur.Əgər dövlət tərəfindən müvafiq dəstək olmazsa,xarici istehsalçılar onları öz milli bazarlarından sıxışdırıb çıxara bilərlər.Həmçinin xarici şirkətlərin daxil olduqları ölkənin sənaye strukturlarında möhkəmlənib qalmaq təhlükəsini də nəzərdən qaçırmaq olmaz.
10.3.Kömrük ittifaqları.
Beynəlxalq iqtisadi intqrasiyanın sonrakı pilləsi kömrük ittifaqıdır.Bunu bir vəya bir neşə dövlətin  öz aralarında ticarətdə kömrük rüsümlarını ləğv etmək haqqında razılaşması kimi,kollektiv  proteksionizm kimi müəəyənləşdirmək olar.QATT-n XİY maddəsinə uyğun olaraq kömrük ittifaqı bir neçə kömrük ərazilərinin biri ilə əvəz olunması olub bütün kömrük rüsumlarını tam ittifaq daxilində ləğv edərək,ittifaq  xaricində vahid kömrük tariflərinin tətbiq edilməsidir.Bir sıra nəşrlərdə azad ticarət zonasına və kömrük ittifaqlarına dəqəq  olmayan təriflər verilir.Bunlar arasında əsas fərq kimi azad ticarət zonalarında kömrük tariflərinin tədricən azaldılması və qeyri tarif manelərinin aradan götürülməsi və s götürülür.Azad ticarət zonasının son məqsədi üzv ölkələr arasında  kömrük tariflərisiz ticarəti təmin etməkdir.Kömrük ittifaqında isə kömrüksüz ticarət üzv ölkələr arasında  mövcuddur,kənar ölkələrə isə vahid kömrük tarifləri tətbiq olunur.QATT-ın həmin maddəsində qeyd olunur ki,kömrük ittifaqı ilə azad ticarət zonası arasında başlanğıcda elə də fərq olmasa da ,azad ticarət zonasında üzv dövlət  özü özünün xarici iqtisadi siyasətini müəyənləşdirir,kömrük ittifaqında kömrük tarifləri,qayda və prosedurlar isə bütövlükdə koordinasiya olunduğundan ,inteqrasiya quruluşu kimi daha  irəli getmiş,daha təkmil, forma hesab olunur.                                                                                   Kömrük ittifaqı daxilində iştirakçı dövlətlərin istehsal və istehlakının quruluşunda ciddi dəyişikliklər baş verir.Vahid xarici ticarət siyasətini yeridilməsi(proteksionist tədbirlər vəs) nəticəsində ölkələr arasında  əmtəə axınları tənzim olunur.Nəticə də ehtiyatların,istehsalın və istelakın, hərəkət istiqamətlərində dəyişiklik üçün təkan  əmələ gəlir.Bir sıra qərb mütəxəsislərinin fikrincə kömrük ittifaqı daxilində  “müqayisəli üstünlük nəzəriyyəsinə uyğun olaraq istehsalda müvafiq rasionallıq əmələ gəlir. Prinsip ehtibarı ilə kömrük ittifaqında hadisələrin əsasən iki variantdan  biri üzrə inkişafı mümkündür:kömrük ittifaqqı yaranandan sonra hər hansı əmtəyə onun sərhədlərində qoyulan kömrük tarifləri ya əvəlkindən aşağı yaxud da yuxarı ola bilər.Əgər xarici tariflər yüksəkdirsə,onda gömrük ittifaqının üzvü olan dövlət xarici mənbələrdən imtina edərək , əvvəlkindən nisbətən baha olan  ittifaq daxili  ehtiyatlardan istifadə etməli olacaqdır.Əgər xarici tariflər əvəlkindən aşağıdırsa,onda üzv dövlət öz iqtisadiyyatını xarici tərəfdaşlara yönəltməlidir.Bu tədbirlər ittifaq daxilində və xaricində rəqabət şəraitinin kəsginləşməsi üçün həyata keçirilirki, dah rəqabətqabiliyətli məhsul istehsal olunsun.Beləliklə xarici tariflərin tənzimlənməsi inteqrasiya proseslərinin inlkişafına xidmət göstərir.Təcrübə göstərir ki, bütövlükdə tənzimləmə daxili əmtəə və xidmət bazarının imkişafına yaxşı təsir göstərir.Qiymətlərin aşağı düşməsi və yaxud da onların artmasının ləngiyir,əmtəə istehsalçıları arasında rəqabət güclənir.Gömrük ittifaqlarının tərkibində təbii ehtiyatlarla zəngin olan iri döətlər olduqda  bu ölkələrin ümumi inkişafı daha yaxşı  gedir.Belə hallar da əlverişli şərait yaratmaqla xarici investorları daha  keyfiyyətlə cəlb etmək olurki bu da bütünlükdə iqtisadi artıma şərait yaradır.Kömrük ittifaqlarının fəaliyyət göstərməsi  inteqrasiya  proseslərinin idarə edilməsinə yanaşmada dəyişiklik etməyi tələb edir.Qeyd edilmişdir ki,azad ticarət zonasının yaradılması daimi fəaliyyət  göstərən idarəetmə orqanınin mövcudluğunu nəzərdə tutmur. Gömrük ittifaqlarında isə tənzimləyici institutların mövcudluğu zərurətə çevrilir. Belə ki:
·                        Vahid gömrük rüsumlarına və birgə koordinasiya tədbirlərinin həyata keçirilməsi keçilməsi hər bir ölkədə milli iqtisadiyyatın əksər sahələrinin inkişafına baxışlarda əsaslı dəyişiklik edilməsini tələb edir;
·                        Makroiqtisadi səviyyədə hər bir sahənin inkişafının koordinasiya edilməsi zərurətə çevrilir ki, bu da nəticədə digər müxtəlif problemlərin yaranmasına digər fəaliyyət sferalarında xüsusən də, sosial sferada müxtəlif cür məsələlərin həll edilməsini tələb edir;
·                        Nəyin ki, gömrük tarif siyasəti sahəsində irimiqyaslı razılaşmalara zərurət yaranır, həmçinin daxili bazarların yeni yaranan ümumi maraqlara uyğunlaşdırılması və yaxud da əlaqələndirilməsi lazım gəlir. Beləliklə, isthsalın və xarici ticarətin ayrı-ayrı sferalarının fəaliyyəti nəzarət edən, əlaqələndirən milli orqanların yaradılması məsələsi ortalığa çıxır. Real gömrük ittifaqları pulsuz çətin ki keçinə bilərlər. Qeyd etmək lazımdır ki, gömrük ittifaqının fəaliyyət göstərməsi heç də bütün istehsal və istehlak olunan əmtəələrin hamısı üçün gömrük tariflərinin eyniləşdirilməsini nəzərdə tutmur. Bu mərhələdə inteqrasiya fəaliyyəti sferasının müxtəlif sahə və bölmələri tədricən düşməyə başlayır
     Valyuta maliyyə sahəsində işlər daha mürəkkəbdir. Bu sferada da inteqrasiya getməsinə baxmayaraq ilk dövrlərdə xidmət amili kimi rol oynayır. Adətən gömrük ittifaqları daxilində yarana maliyyə institutları, banklar, siğorta şirkətləri ikinci dərəcəli rol oynayır. Təcrübə göstərir ki, gömrük ittifaqından kənarda ümumi gömrük tarifləari siyasətinin müəyyən istiqamətləri olan müdafiə sənayesi, energetikanın ayrı – ayrı sahələri və s. qalır.
 
10.4    Vahid bazar və iqtisadi birlik
 
Beynəlxalq inteqrasiyanın daha yüksək pilləsi vahid bazardır. Hal hazırda inteqrasiyanın inkişafında  bu mərhələ ancaq Avropa Birliyində formalaşmışdır ki, onun da təcrübəsi əsasında praktiki nəticələr çıxarılır və qiymətləndirilmələr aparılır. Yəqin ki, gələcək perspektivlərdə belə digər inteqrasiya quruluşlarının inkişafı nəticəsində bu qruplaşmalara xas olan və Aİ təcrübəsindən fərqli olan yeni hallar meydana çixacaqdır.
      Gömrük ittifaqının vahid bazara inkişaf edərək keçməsinə həm iqtisadi amillər, həm də siyasi amillər səbəb olur.
      Gömrük ittifaqında aradan qalxan və mübadilənin inkişafına mane olan gömrük tariflərindən başqa texniki normalardakı fərqlər, milli əmtəə markalarınınqanunvercilik müdafiəsi və s. kimi qeyri-tarif maneələri də mövcuddur. Prinsipcə Avropada gömrük ittifaqları yaradılarkən belə çətinliklərin yaranacağı qabaqcadan görünmürdü. Zəif iqtisadi artım dövrlərində milli maraqların müdafiəsi kimi səslər eşidilirdi. Ekspertlər qeyd edirlər ki, həqiqi vahid daxili bazarın yaradılması müxtəlif fəaliyyət sferasına aid olan çox böyük miqdarda qanunların və normaların uyğunlaşdırılması tələb olunur. Təcrübə göstərir ki, çox geniş dairəni əhatə edən məsələlərin razılaşdırılması çox mürəkkəb iş olub konsentsusu heç də həmişə əldə etmək olmur.
       Ümumi bazarın yaradılması altı – yeddi nəhəng layihələrin reallaşdırılması nəzərdə tutur ki, bunları da gömrük ittifaqı çərçivəsində həyata keçirmək mümkün deyil. Lakin məs gömrük ittifaqı üzv dövlətlər arasında gömrük rüsumlarını aradan qaldıraraq digər dövlətlərlə münasibətdə vahid ticarət siyasətini tətbiq etməklə vahid bazara keçilməsinin şərtlərini yaratmış olur. Sonrakı vəzifə iqtisadiyyatın ayrı - ayrı bölmələrinin və sahələrinin inkişafının ümumi siyasətini işləyib hazırlamaqdır. Bu sahələri seçərkən onların iqtisadi inteqrasiyanı nə dərəcədə möhkəmlədəcəyi əsas götürülməli həyata keçirilmiş tədbirlərin konkret insanların ehtiyaclarına necə təsir göstərəcəyi nəzərə alınmalıdır. Heç də təsadüfi deyildir ki, vahid bazara keçərkən  seçilmiş sferalar kimi kənd təsərrüfatı və nəqliyyat müəyyənləşmişdir. Növbəti mühüm məsələ kapitalın iş qüvvəsinin xidmət və informasiyanın əmtəələr kimi maneəsiz sərbəst hərəkəti üçün şəraitin yaradılmasıdır. Vahid bazarın yaradılmasında həll olunası növbəti məsələ  sosial və regional inkişafa təsir göstərən ümumi fondların yaradılmasıdır. Bu tədbir inteqrasiya proseslərinin üstünlüklərini real hiss etməyə imkan verən hər bir istehlakçının maraq və ehtiyaclarının alınmasına şərait yaradır.
    Prinspi etibarı ilə vahid bazarın qurulması vahid iqtisadi hüquqi informasiya məkanının yaradılması ilə tamamlanmalıdır ki, bu da həmin inteqrasiya qruplaşmasının daha yüksək pilləsinə - iqtisadi birliyə keçməsinə təkan verməlidir. Hələlik Aİ mahiyyəti və mexanizmlərinə aid nəzəri baxışlar azdır, onun təcrübəsinin ümumiləşdirmək və nəticələr çıxarmaq mümkün olmamışdır. Məlumdur ki, Avropada vahid bazar 93-cü illərin əvvəllərində yaradılmışdır və onun ardınca da iqtisadi və valyuta birliyinin yaradılması haqqında qərar qəbul edilmişdir. Avropa İttifaqında (Aİ) iqtisadi birlik mərhələsi iqtisadi və valyuta ittifaqına keçid mərhələsi kimi nəzərdən keçirilir.
 
10.5.İqtisadi və valyuta ittifaqının yaranmasının mərhələləri və problemləri.
 
Qərbi avropada inteqrasiya proseslərinin ən mürəkkəb mərhələlərindən biri  vahid bazardan iqtisadi ittifaq vasitəsi ilə vahid valyutaya və beleliklə ölkələrin    vahid valyuta maliyə siyasəinə əsaslanan iqtisadi və valyuta ittifaqına  rəvan keçməsidir.
1993-cü ildə Avropa birliyində ,əmtələrin,kapitalın və iş qüvvəsinin sərbəst hərəkətini nəzərdə tutan vahid bazarın yaranması başa çatdı.Avropa ölkələrinin bir-birindən asılılığının yeni səviyyəsinin meydana gəlməsi artıq həqiqətdir.2000-ci ilin məlumatlarına görə AB-ni ixracatının 61.9%,həmin birlik daxilinə edilmişdir.Getdikcə  maliyyə sferasında tənzimləmələrin bütün birlik daxili ölkələr üçün aparılması daha qəti zərurətə çevrilirdi.İqtisadi ittifaq indi ayrı-ayrı ölkələrin müxtəlif maliyə-kredit siyasətlərinin olması şəraitində sürətlə inkişaf etmək iqtidarında deyildir.Müxtəlif pul nişanlarının olması və bunlara xidmət edən tənzimləyyici tədbirlər iqtisadi ittifaqqın inkişafına mane olan elementlərə çevrilmişdir.Vahid bazarın yaradılması sosial-iqtisadi sferada uzunmüddətli və vacib problemlərin yaranması ilə yanaşı baş verirdi ki,buları da kollektiv tənzimləmə mexanizmləri olmadan həll etmək mümkün deyildi.Söhbət işsizlik,inflyasiya,pensiya təminatı kimi problemlərdən gedir .Bura həmçinin, elm və texnika sahəsində vahid siyasətin aparılmasını da daxil etmək lazımdır.Təcrübə göstərdi ki, Aİ ölkələrində iqtisadiyyatın və maliyyənin saglamlaşdırılmasını qısa müddətə və bütün ölkələrdə eyni vaxtda aparmaq daha da sərfəlidir.    İnteqrasiyanın yeni səviyəsinin həm  bura daxil olan ölkələr , həm də ayrı-ayrı biznes vahidləri üçün əhəmiyyəti əsasən aşağıdakılardan ibarətdir:
-makroiqtisadi səviyyədə Avropa ittifaqı ölkələrində vahid büdcə intizamının olması və pul bazarının eyniləşdirilməsi imkan verdi ki,infilyasiya ilə inamlı mübarizə aparılsın və faiz səviyyələri endirilsin.Nəticə də tədricən vergilərin azaldılması əsasında istehsalın artımına və işlə təmin olunmanın yüksəlməsinə,dövlətin maliyəsinin sabitləşməsinə nail olunsun.1993-1997-ci illər ərzində infilyasiyanın orta artım sürəti 4.1-dən 1.9% düşdü,faiz səviyyəsi isə 8.0-dən 6.2% endi,dövlət büdcəsinin kəsiri isə ÜDM-n  6.1-dən 2.4%-ə qədər azaldı.
-iqtisadi ağentlər üçün vahid valyuta və valyuta siyasəti, pul-kredit və valyuta siyasətinin vahid tənzimlənməsi deməkdir ki,bu isə valyuta əmaliyatları üzrə xərclərin azalması,qiymət və valyuta riskinin aşağı düşməsi,vəsaitlərin dövriyyəsnin sürətlənməsi və buna görədə dövriyyə kapitalında bu işə xidmət edən əməliyatçılara təlabatın azlmasına səbəb olurdu.Bütün bunlar sahibkarlıq mühütinin dahada əlverişli olmasına səbəb olurdu.Milli valyutaların vahid valyutaya yevroya dəyişdirilməsi rəqabəti gücləndirdi.Qeyd olunmuş məzənnə aşağı faiz dərəcələri ilə əlaqələndirildikdə təsərrüfatçılq konyukturasının daha əlverişli və sabit olmasına imkan verir.
-vahid valyuta(yevro),  dollar və iyenə qarşı rəqbətdə daha möhkəm dayanır və rəqavətqabiliyyətlilik göstərə bilir.Nəticə də ölkələr valyutanin qeyri-sabitliyi ilə əlaqədar,onun stabilləşdirmək üçün çəkilən xərclərdən azad oldular.
 Beləliklə dünyada qüvvələr balansında  gəsgin dəyişiklik baş verdi,Avropada siyasi vəziyyət dəyişdi.Valyuta və iqtisadi ittifaq  Qərbi Avropa iqtisadiyyatı üçün əlavə üstünlük yaradır ki,bundan da sonrakı  onilliklərdə istifadə olunacaqdır.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu 11.Dünya ticarətində qiymətəmələgəlməsi
11.1.Dünya bazarında qiymətəmələgəlməsinin əsasları və xüsusiyyətləri.
11.2.Müxtəlif tipli dünya  əmtə bazarlarında qiymətəmələgəlməsi.
11.3.Xarici ticarət qiymətlərinin müəyənləşdirilməsi metodları və təcrübəsi.
11.1.Dünya bazarında qiymətəmələgəlməsinin əsasları və xüsusiyyətləri.
Bazar iqtisadiyatı şəraitində  xarici ticarətdə qiymətəmələgəlməsi daxili bazarda olduğu kimi konkret bazar şəraitindən asılı olaraq baş verir.Prinsip etibarı ilə qiymət xarici bazarda da daxili bazarda olduğu kimi müəyənləşir.Qiymət əmtəə və xidmətin dəyərinin pulla olan ifadəsidir ki,onunla həm alıcı ,həm də satıcı razılaşmalı olur.Qiymətəmələgəlməsi prosesi bir sıra amillərdən asılıdır ki,bu amillərə də qiymətəmələgətirən amillər deyilir.Bu amillər təsir sferasına və səviyyəsinə görə beş aşağıdakı qruplara ayrılır:
Ümumiiqtisadi amillər-məhsulun növü,istehsalı və və reallaşması şəraitindən  asılı olmayaraq fəaliyyət göstərən amillər:
-iqtisadi  tsikl;
-məcmu tələb və təklifin vəziyyəti;
-infilyasiya;
Konkret  iqtisadi amillər- məhsulun istehsalı və satışı şəraitindən asılı olan amillər;
-istehsal xərcləri;
-mənfəət;
-vergilər;
-qarşılqlı əvəzedilməsindən asılı olaraq konkret əmtəə və xidmətə olan tələb və təklif;
Spesifik amillər- bir sıra məhsul və xidmətlərə aid amillər:
-mövsümilik;
-istismar xərcləri;
-komplektlik;
-təminat və xidmət şəraiti;
Xüsusi  amillər-xüsusi mexanizmlərin fəaliyyəti və iqtisadi vasitələrin təsiri ilə əlaqədar olan amillər:
-dövlət tənzimləməsi;
-valyuta məzənnəsi.
Xarici iqtisadi amillər:
-siyasi;
-hərbi;
-dini;
-etnik və s.
Bütün bu qeyd olunan amillər qiymətəmələgəlməsinə təsir göstərir və beynəlxalq ticarətdə bunların hər birinin xüsusiyətini nəzərə almaq lazım gəlir.Məs. beynəlxalq ticarət də iştirak edənlər ölkə daxilindəkindən daha kəsgin rəqabətlə üzləşirlər və rəqiblər də daha çox olur.Beynəlxalq ticarətdə stehsal amilləri daha az mobildir,çünki ölkələr arasındakı sərhədlər istehsal amillərinin bir ölkədən digərinə daşınmasına mane olur ki,bunun da qiymətəmələgəlməsinə təsiri böyükdür,beləki müəyyən məhsul istehsalı şətrləri hər hansı ölkədə daha əlverişlidirsə  həmin şərtləri digər ölkələrdə təmin etmək həmişə mümkün olmur.
  Dünya qiymətləri dedikdə,dünyanın əsas ticarət mərkəzlərində iri   idxal-ixrac əməliyyatları üzrə sövdələşmələrin qiymətləri nəzərdə tutulur.Dünya əmtəə bazarı anlayışı beynəlxalq təşkilatı  formalarda (birja ,yarmarka və auksionlarda) və yaxuda da sistematik baş verən iri idxal və ixrac əməliyyatlarında sabit,təkrar olunan əmtəə və xidmətlərin alqı-satqı əməliyyatları məcmusunu ifadə edir.Dünya ticarətində qiymətin əmələgəlməsinə təsir göstərən ən başlıca amil tələb və təklifin vəziyyətidir.Əmtənin qiymətinə əsasən aşağıdakılar təsir göstərir:
-alıcının tədiyyə qabiliyyəti,pulunun olması;
-tələbin həcmi,yəni alıcının almaq istədiyi əmttənin miqdarı;
- əmtənin faydalılığı və istehlak xüsusiyyətləri.
   Təklif nöqteyi-nəzərdən əmtənin qiymətinə təsir göstərən amillər isə aşağıdakılardır:
-satıcılar tərəfindən bazarda təklif olunan əmtələrin miqdarı;
-bazarda əmtələri reallaşdırarkən tədavül və istehsal xərcləri;
-müvafiq əmtəə və xidməti istehsal edərkən istifadə olunan istehsal vasitələrinin  və ehtiyatlara qiymətlərin səviyyəsi.
Son20-30 ildə dünyada əmtələrə qiymətəmələgəlməsində yeni xüsusiyyət daha çox nəzərə çarpır.Beləki indi bir sıra əmtələrə əlavə xidmətlər göstərilməsi bağlanan müqavilələrdə mühüm yer tutur.İndi malgöndərənlər həmin malın son istehlakçıları üçün serviz xidməti, sazlama və kadr hazırlığı  kimi əlavə xidmətlər bağlanan müqavilələrin dəyərində mühüm yer tutur.Belə bir hal mövcud olmuşdur ki,ixrac zamanı bağlanan müqavilənin dəyərinin 60%-ni həmin maşın və avadanlıqlara göstərilən xidmətlər təşkil etmişdir.
 
11.2.Müxtəlif tipli dünya  əmtə bazarlarında qiymətəmələgəlməsi.
Dünya əmtə bazarları da ,daxili bazarla kimi azad rəqabətin,ihısarçılığın,inhisarlar arası rəqabətin mövcudluğuna görə fərqlənir.Ona görə də beynəlxalq ticarətdə də bazarlqrın 4 tipini fərqləndirirlər:                                                                                                             -xalis rəqabətli bazarlar;                                                                                          -xalis inhisar bazarları;                                                                                              -inhisar rəqabəti bazarı;                                                                                          -oliqopoliya bazarı.                                                                                      Beynəxalq ticarətdə  xalis rəqabətli bazarlarda satıcı və alıcıların kifayət qıdır bolluğu və satılan malların  demək olarki eynicinsli olması daha xarakterikdir.Tələb və təklifin təsiri altında satılan əmtələrin qiymətləri müəyən dövrdə və məkanda demək olar ki bir-birlərinə çox yaxın olurlar.Belə bazarlarda qiymətin səviyyəsi rəqabətin təsiri nəticəsində aşağı düşməyə meylli olur  məhsulun keyfiyyəti isə daima yaxşılaşır. Belə bazarlard ixraccılar öz mövqelərini saxlamaq üçün daima 3-5%lik güzəştlər tətbiq etmək məcburiyyətində qalırlar.Belə tipli beynəlxalq bazarlarda əsasən istehlak şeyləri-paltarlar,ayaqqabı .tütün,kənd təsərrüfatı məhsulları,o cümlədən ərzaq məhsulları alınıb satılır.                    Xalis inhisar bazarında əsasən  yeganə malgöndərən olur.Qiymətəmələgəlməsi də onun təfindən diktə edilir.Belə inhisarlar  bütün təklifə nəzarət etdiklərindən qiymətin səviyyəsini də öz istədikləri kimi tənzimləyir və çox yüksək inhsar mənfəti əldə edirlər. İnhisarçı bazarlarda beynəlxalq ticarət qiymət diskrimnasiyası ilə xarakterikdir.Bəzi inhisarçılar vəziyyətdən istifadə edərək öz siyasi məqsədlərinə də nail olmağa söy göstərirlər.Məs.Rusiya qaz satışı sahəsində Avropa bazarında inhisarçı mövqedədir.Bununla yana  ölkə təbii qazın satışında  qiymət diskriminasiyasını həyata keçirir.2007-ci ilə təbi qazın satışı üzrə Ermənistana hər 1000m3-i 60 abş dollarına satırdısa və Avropa ölkələrinə 230dol,Azərbaycan və Gürcstana isə 235 dolara satdı.Beynəlxalq ticararətdə  xalis inhisarçılar demək olar ki çox azdır. 70-80 ci illərdə ABŞ və SSRİ  dünya kosmik bazarında inhisarçı kimi çıxış edirdilər.                                                                                                   İnhisarçı rəqabət bazarı bazarın qarışıq tipidir.Bu bazarda əsasən iri  ixracı kompaniyalar  və az miqdarda nisbətən zəif, lakin iri xüsusi çəkiyə malik firmalar iştirak edirlər.
Ayrı-ayrı məhsul bazarında hər hansı ölkənin iri inhisarları digər ölkələrin inhisarları ilə rəqabət aparmalı olurlar.Belə hallarda qiymətləri yüksəltməyə can atan iri insarlarla yanaşı ,nisbətən əlverişli qiymətlər təklif edən firmalarda mövcud olduğundan qiymətləri  elə də çox yüksəltmək mümkün olmur.İnhisar rəqabəti bazarlarında qiymətlərin səviyyəsinə müxtəlif sahələrdə istehsal olunan, lakin eyni təyinatı olan məhsul  istehsalçıları arasında gedən rəqabət mühüm təsir göstərir.Bunun nəticəsi olaraq qiymətlərin səviyyəsi aşağı düşməyə meyilli olur.Məs.avtomobil istehsal edən konsernlərə plastmas və metaldan hazırlanan eyni təyinatlı məhsul təklif edən firmalar arasında gedən rəqabət qiymətlərin səviyyəsinə kifayət qədər təsir göstərir.İri inhisarlar arasında qiymətlərin səviyyəsinə  eyni zamanda,nisbətən aşağı keyfiyyətli əmtələrin təklifi də mühüm təsir göstərir.Məs, dünya bazarına ənənəvi yun göndərən İngiltərə və Avstraliyanın iri kompaniyaları sintetik lif istehsal edən şirkətlərin kəsgin rəqabəti ilə üzləşirlər.                                                                                              Oliqopoliya bazarı isə bazar seqmentlərinin əsas hissəsinə malik olan,dünya bazarına göndərilən malın əsas hisəsini istehsal edən, bir neçə iri malgöndərənin mövcudluğu ilə xarakterizə olunur. Belə bazarlarda qiymətlərin tənzim olunması  qabaqcadan dəfələrlə müzakirələr əsasında baş verir.Bu sahədə tanınmış kartel OPEK-i misal göstərmək olar. Neft ixrac edən ölkələrin təşkilatı olan  bu kartel uzun müddətdir ki, dünya bazarında neftin istehsalının həcmini və  onun dünya qiymətlərini tənzim edə bilmişdir.Bunula yanaşı qeyd edilməlidir ki, dünya  maşın və avadanlıqlar bazarında qiymətəmələgəlməsi prosesi.xammal-material və yarımfabrikatlara qiymətəmələgəlməsindən  xeyli fərqlənir,çünki beynəlxalq bazarlara göndərilən  belə məhsulların konstruksiya müxtəlifliyi,avadanlıqların  kifayət qədər geniş çeşidlərə malik olması bu bazarlarda inhisar rəqabətini zəiflədir.Dünya bazarlarında neftin 1972-2005-ci illər ərzində qiymətinin necə dəyişməsi verilmişdir (Cədvəl 11.1)                                                                         Dövlətlərin daxili qiymətləri tənzimləməsi,ixracata yardımların verilməsi,idxalın dəstəklənməsi,gömrüktarif siyasətinin aparılması və s. tədbirlər son nəticədə dünya bazarı qiymətlərinə təsir göstərir,özü  həmin ölkənin kompaniyalarının dünya bazarında payı yüksək olduqda bu təsirlər daha güclü olur.Dövlət daxili qiymətlərə əsasən iki alət vasitəsi ilə:satış qiymətlərinə təminat verməklə və istehsal xərclərini qarşılamaqla həyata keçirir.Məs ABŞ-da kənd təsərrüfatına  dövlət yardımı siyasəti,Avropa birliyinin kənd təsərrüfatı siyasətini misal göstərmək olar.
 
11.3.Xarici ticarət qiymətlərinin müəyənləşdirilməsi metodları və təcrübəsi.
Müasir dünya bazarını üçün müxtəlif  əmtəə və xidmətlərin alınıb satıldığı sahə bazarlarının və qiymətlərin olması daha xarakterikdir.Təcrübədə hər hansı konkret əmtəəyə eyni bir bazarda qiymətlərin kifayət qədər fərqli olması mümkündür.Ona görə də hər hansı xarici ticarət əməliyyatına qiyməti əsaslandırarkən, müəyyənləşdirərkən və razılaşdırarkən qiymətin seçilməsini diktə edən xüsusiyyətləri və sövdələşmənin xarakteri haqqında tam təssəvvürə malik olmaq lazımdır.Bu o deməkdir ki:                                                                -idxal və ixrac əməliyyatlarına ayrılıqda qiymətdən istifadə olunmalıdır; -onların qiymətləri nağd ödəmə (inkaso,akkreditiv)şərtlərinə orientasiya etməlidir;                                                                                                                      -adi kommersiya  müqavilələrində qərarlaşan qiymətlər tətbiq olunmalıdır.                                                                                                         Bu şərtlərdən çıxış edərək qiymət müəyyənləşdirildikdə,xarici ticarət müqavilələrinin hər bir halı üçün bir-birindən fərqlənən  xüsusi qiymətlər mövcud olacaqdır.Xarici ticarətdə qiymətlərin müxtəlif olmasına səbəb eyni zamanda müxtəlif güzəşt və əlavələrin tətbiq olunması,əlavə xidmətlərə və komplektləçdirici dəstlərə görə  fərqlərdir.xarici ticarət müqavilələrinin dəyərinin mühüm hissəsini nəqliyyat və sığorta xərcləri təşkil edir ki,bunlarda eyni bir məhsul üçün müxtəlif ölkələrarası müqavilələrdə kəsgin fərqlənə bilir.Hal hazırda dünyanın müxtəlif regionları  üzrə müxtəlif əmtəə  qrupları üçün müvafiq dövrlər üçün (mövsümü əmtəələr üçün) qiymətlərin məlumat bankı yaradılmışdır.Baxmayaraq bütün malların və xidmətlərin qiymətləri məlumdur,lakin bu qiymətlər ümumi,istiqamətləndirici xarakter daşıyır.Hər bir konkret sövdə üçün həmin şəraitə və zamana uyğun olan tələb və təklif,istehsal xərcləri nəzərə alınaraq qiymətlər hər dəfə yenidən müəyənləşir.Dünya bazarı qiymətlərini informasiya mənbəyinə, tətbiq olunduğu sferaya və istifadə olunması üsuluna görə bir neçə qrupa ayrırlar:                                                                                          -müqavilə qiymətlərinə,-alıcı və satıcı arasında konkret danığıqlar əsasında  razılaşdırılmış hər hansı məhsulun qiyməti.Bu qiymətər adətən malgöndərənlərin təklif etdiyi qiymətdən aşağı olur.Müqavilə qiymətlərini əgər müqavilənin şərtlərinin yerinə yetrilməsi prosesində tərəflər yenidən nəzərdən keçirməmişlərsə, həmi qiymətlər müqavilənin müddəti qədər fəaliyyət göstərir.Müqavilə qiymətlərini,kommersiya sirri olduğundan heç harda nəşr etmirlər.
-soraq qiymətlərinə,-satıcının qiyməti olub,müxtəlif ixtisaslaşmış jurnal və qəzetlərdə,bülletenlərdə və internet kanallarında yayılan qiymətlərdir.Qiymət soraq kitabarına daxil edilən əmtələrin siyahısna əsasən qeyribirja  əmtələri daxil edilir.Hal hazırda  qeyribirja əmtələrinin qiymətlərini özündə əks etdirən qiymət soraq ədəbiyyatı çox geniş yayılmışdır.Məsələn neft ixracçıları, İnternet vasitəsi ilə gündəlik  yayılan Platt’s və yaxud Arqus soraq kitablarında nəşr olunan neft məhsullarının təkrar və reğional qiymətləndirilməsindən istifadə edirlər.Metal ixracçıları isə həftədə iki dəfə nəşr olunan “Metal Bulletin”-ə,gübrə ixracçıları isə “Ferticom”-a istinad edirlər.Adətən  soraq qiymətləri nisbətən şişirdilmiş olur.Bununla belə həmin qiymətlər bu bazarlardakı tendensiyanı və dinamikanı əks etdirir.
-birja qiymətlərinə,-əmtəə birjalarında aparılan ticarətdə müəyyən olunan qiymətlərdir.Birja əmtələrinə əsasən  xammal,material və yarımfabrikatlar aid edilir.Birja əmtəələrinə qiymətlər bu məhsul bazarındakı bütün dəyişiklikləri  operativ şəkildə özündə əks etdirir.Birjalar hər gün fəaliyət göstərir və qiymətləndirmə komisiyası bütün qiymətləri qeyd edir və xüsusi bülleteində nəşr etdirir.Qiymətləndirmə(kotirovka) iki cür olur: hal-hazırda olmayan, müəyyən müddətdən sonra təqdim olunacaq əmtələr üçün, müddətli(fyuçers) qiymətləndirmə və reallaşdırılan əmtələrin qimətləndirilməsi.Bəzən birjalarda qiymətlərlə speklyuyasiya edilir.hazırda dünyanın məhşur əmtəə birjalarından London metal birjasını,Çiqaqo taxıl birjasını, Nyu-York pambıq birjasını göstərmək olar.
-auksion qiymətlərinə,-satıcının müəyyən etdiyi şərtlər əsasında müəyənləşən qiymətlərdir ki,bu da həmin anda və məkanda tələb və
təklifin vəziyyətini daha real əks etdirir.auksionda spesifik əmtələr,-incəsənət əşaları,xəz dəri, və heyvanlar satılır.
-statistik xarici ticarət qiymətlərinə ,-bu qiymətlər müxtəlif milli və beynəlxalq  statistik soraq ədəbiyyatlarında nəşr olunan qiymətlər olub,idxal və ya ixrac olunan əmtəə və xidmətlərin dəyərini  onların həcminə bölməklə müəyyən olunur.Bu  qiymət konkret əmtəələrin konkret qiymətini əks etdirmir.
Beynəlxalq ticarətdə artıq çox geniş miqyasda müxtəlif güzəştlər və əlavələr tətbiq edilir ki, onların səviyyəsi  konkret bazarda tələb və təklifin vəziyyətindən və kontraktın şərtlərindən asılıdır.güzəştlərin aşağıdakı  formaları vardır:
-satıcının güzəşti,iri həcmli bir dəfəlik alqıya və ya sabit alqıya görə satıcı tərəfindən bazardakı konkret şəraitdən asılı olaraq ilkin qiymətin 20-30% həcmində ola bilir;
-eksklyüziv idxalçı üçün,regiona və ya ölkəyə mal idxal edən yegənə firma üçün kömək etmək məqsədi ilə edilən güzəştdir və ilkin qiymətin 10-15% həcmində olur;
-skonto-göndərilən malın dəyərinin idxalçı tərəfindən qabaqcadan tam və ya əsas hissəsinin ödənildiyi halda edilir .
-ənənvi tərafdaş üçün (bonus),adətən uzun müddət eyni ixracçı ilə eyni bazarda ticarət edən idxalçıya edilən güzəşdir.Belə güzəşt illik  satışın həcminə  müvafiq edilir;
-mövsüm xaricində mal alanlar üçün,adətən paltar,ayaqqabı və kənd təssərrüfatı mallarının mövsümdən kənar satışı zamanı edilr;
-diler güzəşti-topdan və pərakəndə ticarətdə vasitəçilik edən agent və dilerlərə edilir.
Güzəştlərin həcmi konkret müqavilədən asılı olaraq 2-10% arasında ola bilir və bəzi hallarda daha yüksək güzəştlərə təcrübədə rast gəlinir.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu12.Dünya valyuta sistemi və beynəlxalq hesablaşmalar
12.1Beynəlxalq valyuta münasibətləri
12.2.Dünya valyuta sisteminin təkamülü
12.3.Beynəlxalq hesablaşmalar və onların növləri
12.1Beynəlxalq valyuta münasibətləri
 
Beynəlxalq iqtisadi münasbətlərin ən dinamik formalarından biri,pulun  dünya təsırrüfatçılıq sistemində istifadəsi ilə əlaqədar meydana çıxan və iqtisadi münasibətlərin xüsusi forması olan  beynəlxalq valyuta münasibətləridir.Əksər  təsərrüfatçılıq fəaliyyətlərinin nəticələrinin  mübadiləsi və onların beynəlxalq hesablaşması pul formasında həyata keçirilir.Ona görə də beynəlxalq münasibətlərdə bir ölkənin pul vahidi digər ölkənin pul vahidi  ilə qarşı-qarşıya dayanır.Ölkə daxilində milli pul vahidi həmin həmin ölkənin pul nişanı kimi fəaliyət göstərir.Müxtəlif səbəblərdən (xarici ticarət, kapital ixracı və s.)milli pul vahidi ölkə sərhədlərindən kənara çıxdıqda ,o yeni keyfiyyət  kəsb edir –valyuta kimi çıxış edir.Baxmayaraq ki, valyuta münasibətləri beynəlxalq ticarərin və kapitalın beynəlxalq hərəktinən inkişafından yaranmışdır,bu münasibətlər müvafiq müstəqiliyə malik olub, qloballaşan iqtisadiyyat şəraitində daha da genişlənir.Valyuta münasibətlərinin təkrar istehsal prosesinə təsiri günü-gündən artmaqdadır.Bunun başlıca səbəbi  təsərüfatçılıq həyatının getdiğcə daha çox beynəlmilləlləşməsi,dünyanın müxtəlif reğionlarında inteqrasiya proseslərinin güclənməsi,milli təkrar istehsal prosesinə xarici amillərin təsirinin  kifayət qədər güclənməsi,dünyada valyuta ticarətinin həcminin  nəhəng həcmlərdə baş verməsi,yeni maliyyə vasitələrinin yaranması və dünyada sürətlə yayılmasıdır.Valyt münasibətlərinin mühüm tərkib hissəsini valyuta məzənnəsi təşkil edir.Milli valyutalar bir-birlərinə müxtəlif nisbətlərdə bərabər tutulur.Qanunvericilik  yolu ilə və yaxud da bazardakı tələb və təklifdən asılı olaraq,iki müqayisə olunan valyuta arasında qərarlaşan nisbət valyuta məzənnəsi adlanır.Valyuta məzənəsi bir milli pul vahidinin qiymətin digər ölkənin pul vahidində ifadə olunmasıdır.Milli pul vahidinin məzənnəsi  hər hansı bir ölkənin valyutası və yaxid da  bir neçə ölkənin pul vahidləri(valyuta səbəti) vasitəsi ilə ifadə olun bilinər.Valyuta məzənnəsinin formalaşması ilk baxışda çox sadə ifadsə olunsa da ,mahiyyət etibarı ilə o,özündə müqayisə olunan ölkələrdəki ittisadiyatda gedən prosesləri özündə əks etdirir.Onun əsasını milli valyutanın alıcılıq qabiliyyəti, əmtəə və xidmətlərə,investitsiyalara qiymətlərin ümumi səviyyəsi təşkil edir.Eyni zamanda onun konkret kəmiyyəti inflyasiyanın tempindən,faiz səviyyələrindəki fərqlərdən və tədiyyə balansının vəziyyətindən asılıdır.Valyuta məzənəsinə təsir göstərən amillərdən ,valyuta bazarına  milli bankın müdaxiləsini(valyuta intervensiyasını) və vlyuta möhtəkirlərinin (spekulyantların)fəaliyyətini də nəzərə almaq lazımdır.Ayrı-ayrı dövrlərdə gah milli valyutaya ,gah da xarici valyutaya ehtibar artdığından belə hallar valyuta məzınnəsinin formalaşmasına öz təsirini göstərir.
Nominal və real valyuta məzənnəsini fərqləndirmək lazımdır.Nominal valyuta məzənnəsi,milli valyutanın  hər hansı ölkənin  valyutasına və yaxud da əksinə, dəyişdirilərkən olan konkret qiymətidir.Hər gün mətbuatda nəşr olunan qiymətlər nominal valyuta məzənnəsidir.
Real valyuta məzənnsəi isə iki ölkədə qiymətlərin səviyyəsi nisbətlərini nominal valyuta məzənnəsinə vurmaqla hesablanır.Real valyuta məzənnəsini ,həmçinin həmin ölkənin ticarət tərafdaşı olan ölkələrdə qiymətlərin orta səviyyəsi bazasında da hesasblamaq olar.Bu zaman real valyuta məzənnəsi idxal mallarına nisbətən milli  əmtələrin rəqabət qabiliyyətliliyi göstəricisi kimi çıxış edəcəkdir.
Valyuta məzənnəsinin  beynəlxalq iqtisadi münasibətlərə təsiri çox böyükdür:
-valyuta məzənnsəi əsasında hər hansı əmtəəyə milli istehsal xərclərini dünya qiymətləri ilə müqayisə etmək mümkün olur ki, bunun da nəticəsində xarici iqtisadi fəaliyyəti və onun yekunlarını proqnozlaşdırmaq, və təsərrüfatçılıq fəaliyyətində perspektivli istiqamətləri müəyənləşdirmək mümkün olur;
-ölkənin iqtisadi vəziyyətinə bilavasitə təsir göstərir ki,bu da özünü birbaşa tədiyyə balansında əks etdirir;
-ölkələr arasında  dünya ümumi məhsulunun yenidən bölüşdürülməsinə təsir göstərir.
 Məhz buna görə də müəyyən dövrlərdə dünya ölkələri arasında  iqtisadi mənafelər toqquşur və konfliktlər yaranır ki,bunların da aradan qaldırılması və yumşaldılması üçün dövlət və dövlətlərarası səviyyələrdə müvafiq razılaşmalrın ,qərarların olması zəruridir.
Bir ölkənin milli valyutasının digər ölkəninkinə dəyişdirilməsi inkişaf etməmiş formada  son bir neçə yüz il ərzində baş vermişdir.Lakin müasir dünya iqtisadiyyatında valyutaların dəyişdirilməsi valyuta bazarlarında həyata keçirilir ki,bu bazarlara da mötəkirlərin təsiri az deyildir.Sabit valyuta alınıb satılması münasibətləri qərarlaşandan  və hüquqi cəhətdən müfafiq əsasa malik olduqdan sonra tarixən əvvəlcə milli sonra isə beynəlxalq valyuta sisteminin formalaşması baş verdi.Ona görə də valyuta sistemini iki tərəfdən nəzərdən keçirmək olar:birincisi,o, obyektiv reallıq olub, ölkələr arasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi nəticəsində yaranır,ikincisi,bu obyektiv reallıq dərk olunaraq hüquqi normalarda və beynəlxalq razılaşmalarda əks olunur.Məhz bu mənada məqsədyönlü fəaliyyət kimi valyuta sisteminin yaradılmasından danışmaq olar.Beləliklə, valyuta sistemini  valyutanın fəaliyyəti və onun təşkilinin formaları ilə əlaqədar iqtisasdi münasibətlər toplusu kimi müəyyənləşdirmək olar.İstər milli ,istərsə də  dünya valyuta sistemi bir-birindən asılı və qarşılıqlı təsirdə olan bir sıra elementlərdən ibarətdir.Bunun əsasında : milli valyuta sistemində-milli valyuta, dünya valyuta sistemində isə-beynəlxalq hesablaşmalarda ödəniş vasitəsi və ehtiyat valyuta  funksiyasını yerinə yetirən ehtiyat  valyutalar və həmçinin beynəlxalq  hesab valyuta vahidləri təşkil edir.Hər hansı sistemi xarakterizə edətkən  valyutanın dönərliliyi səviyyəsi,yəni xarici valyutaya dəyişməyin sərbəstlilik dərəcəsi  mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Buna görə də valyuta dönərliliyinin müxtəlif səviyyələrini xarakterizə edən sərbəst dönər valyuta, natamam dönər valyuta və qapalı-valyuta meyarlarından istifadə edilir.Dönərlilik səviyyəsi valyutanın xarici valyutaya dəyişdirilməsinnə tətbiq olunan və yaxud da tətbiq olunmayan məhdudiyyətlər,onu tənzimləyən reqlamentləşdirici tədbirlər sisteminin mövcudluğundan, valyuta əməliyyatlarının növləri və sübyektlərinə  tətbiq olunan hüquqi və kəmiyyət məhdudiyyətlərinin mövcudluğu ilə müəyyən olunur.Hazırki dövrdə ancaq bir sıra  sənayecə inkişaf etmiş ölkələrin valyutaları tam sərbəst dönərliliyə malikdir,qalan ölkələrin əksəriyyətində valyuta əməliyatlarına bu və ya digər məhdudlaşdırıcı tədbirlər mövcuddur.Valyuta sisteminin fəaliyyət göstərməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdən biri də valyuta  məzənnəsi rejimidir.İki əks valyuta məzənnəsi rejimi mövcuddur ki,onların da əsasında müxtəlif variantlarda valyuta məzənnəsi rejimi  formalaşdırmaq mümkün olur:qeyd olunmuş valyuta məzənnəsi rejimi  və üzən valyuta məzənnəsi rejimi.Qeyd olunmuş valyuta məzənnəsi rejimində ölkənin milli valyutasının məzənnəsi  qanunvericilik yolu ilə müəyyənləşdirilir və  əsasən çox cüzi kənarlaşmalara (müəyyən dəhliz daxilində) yol verilir.Sərbəst üzən valyuta məzənnəsi rejimində isə valyuta məzənnəsi  bazardakı milli valyutaya olan tələb və təklif əsasında müəyyənləşir və özündə iqtisadiyyatda baş verən bütün dəyişiklikləri əks etdirir.Qeyd edildiyi kimi bu  rejimlərin müxtəlif kombinasiyasında valyuta məzənnəsinin yeni rejimləri əldə olunur.Valyuta  sistemi özündə həmçinin valyuta bazarlartının rejimlərini və qızıl bazarlarını birləşdirir.
 
12.2.Dünya valyuta sisteminin təkamülü
 
İlk qərarlaşan dünya valyuta sistemi  1867-ci ildən XXəsrin 20-ci illərinə kimi fəaliyyət göstərən Paris sistemi olmuşdur.Onun xarakterik cəhəti qızıl standartın və tələb təklifdən asılı olaraq sərbəst üzən valyuta məzənnəsi rejiminin qəbul edilməsi idi.Qızıl standart  sisteminə görə valyuta münasibətlərinin təşkilində qızıldan pul əmtəəsi kimi  istifadə olunur.ona görədə har bir milli pul vahidi  müəyyən qızıl tərkibinə malik idi ki, onun da əsasında digər valyutalarla  valyuta məzənnəsi müəyyənləşirdi.Valyutanın sərbəst qızıla dəyişdirilməsi təmin edilir di ki, qızıl dünya pulu kimi çıxış edirdi.
  XX əsrin əvvəlində dünyada baş verən proseslər və Birinci dünya  müharibəsi,bir sıra ölkələrdə inqilabi şəraitin yaranması  Paris valyuta sisteminin  dağılmasına  gətirib çıxardı.Onun əvəzində 1922-ci ildə Genuya valyuta sistemi gəldi ki, onun xarakterik cəhəti qızıldeviz standartına əsaslanması idi.Yəni qızılla yanaşı digər ölkələrin valyutalarının –qızıl devizi kimi qəbul edilməsini  qanuniləşdirirdi. Valyuta məzənnəsində qızıl nisbətlər saxlanıldı və üzən valyuta rejimi məzənnəsi bərpa olundu,Bir sıra ölkələrdə Məs,ABŞ,İngiltərə və Fransada qızılkülçə standartından da istifadə edilirdi.Genuya valyuta sistemi  uzun müddət yaşamadı.Artıq 1930-cu illərin birinci yarsında dünya iqtisadi böhranı nəticəsində dünya valyuta sistemi gərgin sarsıntılar yaşadı və qızıldeviz standartı dağıldı.İkinci dünya müharibəsinin başlanğıcında ancaq ABŞ-da  pul banknotları qızıla dəyişdirilirdi.
 İkinci dünya müharibəsi dünyada  itisadi güc mərkəzlərində böyük dəyişikliyə səbəb oldu,İngiltərə,Fransa  kəsgin zəiflədi , Yaponiya və Almaniya  darmadağın oldu ,ABŞ isə  dünyanın ən güclü dövlətinə çevrildi.Belə bir şəraitdə dünya valyuta sistemin təkmilləşdirilməsi,onun islahatını aparılması ABŞ-n güclü təsiri altında baş verdi.Dünya valyuta sisteminin əsasını ABŞ-ın Bretton-Vudss şəhərindəki beynəlxalq konfransın(1944) qərarları təşkil etdiyindən,bu sistem Bretton-Vudss sistemi adlandırıldı ki, onun da əsas prinsipləri aşağıdakılardan ibarət idi.Məhdud şəkildə olsa da  qızıldeviz standartından istifadə etmək saxlanıldı,qəzəldan valyuta məzənnəsini müəyyənləşdirməkdə istifadə edilirdi,ABŞ dollarının qızıla dəyişdirilməsi Mərkəzi Bank tərəfindən olsada  davam etdirildi,qızıl beynəlxalq hesablaşmalar və ödəniş vasitəsi olaraq qalırdı,AÇŞ dollarından başqa ingilis funt sterlinqi də ehtiyat valyuta rolu oynayırdı.Həqiqətdə isə ancaq dollar standartı fəaliyyət göstərirdi,çünki ancaq dollar  qızıla dəyişdirilirdi.Bretton-Vudss sisteminin mühüm xüsusiyyəti  qeyd olunmuş valyuta məzənnəsi  sisteminə keçilməsi idi ki, burada müəyən olunmuş həddlərdən azacıq kənarlaşmağa icazə verilirdi.Həmçinin iki mühüm valyuta-maliyə və kredit təşkilatı-Beynəlxalq Valyuta fondu(BVF) və Beynəlxalq  yenidənqurma və inkişaf bankı (BYİB) yaradıldı.Bunların başlıca vəzifəsi iştirakçı dövlətlərə  tədiyyə balansında  ciddi kəsr yarandıqda və milli valyuta  sabitliyini itirdikdə kreditlər vermək,həmçinin  dövlətlərin öz öhdəliklərinin yerinə yetirməsinə nəzarət etməkdir.
Bretton-Vudss sitemi ABŞ –ın iqtisadi gücünü əks etdirirdi və nə qədər ki,bu ölkədə  iqtisadi inkişaf sürətli idi və onun mövqeyi möhkəm idi bu sistem  normal fəaliyyət göstərirdi. 1960-cı illərddən ehtibarən ABŞ-ın mövqeyi zəiflədikcə bu sistemin böhranı gücləndi.Bir sıra iqtisadçılar üzən valyuta məzənnəsi rejiminə keçilməsinin zəruri olduğunu təklif edirdilər. Böharandan çıxış yolu kimi Bretton-Vudss sisteminin dəyişdirilməsi idi.Bu haqda razılaşma  1976-cı ildaə Yamaykada əldə olundu ki,bu da 4-cü dünya valyuta sisteminin yaranması idi,bu sustem1978-ci ldən qüvvəyə mindi. 
 Qızıldeviz standartının əvəzinə borcalmanın xüsusi qaydası standartı tətbiq olunmağa başlanıldı.Bu qaydaya görə BVF üzv dövlətlər həmin fonda üzvülük haqqı ödəyirdilər ki, həmin vəsaitdən  üzv dövlətlərin tədiyyə balansında kəsr olduqda ehtiyat valyuta kimi istifadə edilirdi.Ehtiyat valyuta fondu hal hazırda BVF xüsusi hesabında  faizlə 39 ABŞ dolları,18 yapon iyeni,alman markası21,ingilis funt sterliqi11 və fransuz markası 11təşkil edir. Bunulada  qızılın dünya pulu funksiyasını yerinə yetirməsinə son qoyuldu və hər bir dövlət özünün milli valyuta məzənnəsini müəyyənləşdirərkən valyuta rejimini  seçməkdə sərbəstlik əldə etdi.Yamayka valyuta sistemi  hər bir ölkənin milli valyutasının alıcılıq qabiliyyətinə əsasən onun dəyərinin müəyyənləşdirilməsini nəzərdə tuturdu.Bu əvvlki sistemlərlə müqayisədə bir sistemsizlik kimi görünsədə ölkələr arası valyuta münasibətlərində olan gərginliyi demək olar ki, aradan qaldırı və fəaliyyətdə olduğu müddət ərzində beynəlxalq valyuta sistemində  nəzərə çarpacaq bir böhran yaşanmamışdır.
1970-ci illərin sonunda  Avropada  reğional valyuta sistemi hüquqi cəhətdən  formalaşdırıldı ki, buda həmin regionda inteqrasiya  meyllərinin gücləndiyni əks etdirirdi.Pul  vahidi olaraq eky qəbul edildi.onun da şərti dəyəri,Aİ(avropa ittifaqına)  ölkələrinin valyuta səbətinə  nəzərən hesablanırdı.Beynəkxalq valyuta  sistemi  Aİ-nda inteqrasiyanın daha da dərinləşməsi nəticəsində evronun meydana gəlməsi ilə yeni inkişaf mərhələsinə qəfəm qoydu.Artıq dünya da dünya pulu funksiyasını yerinə yetirən ABŞ doları ilə rəqabət aparanvə  bu funksiyanı  yerinə yetirən valyuta kimi evro öz mövqeyini günü-gündən möhkəmlədir və yapon iyenini  arxadad qoydu. 
 
12.3.Beynəlxalq hesablaşmalar və onların növləri
 
Beynəlxalq hesablaşmalar anlayışı .Mili valyuta hər şeydən öncə, xarici valyutaya ölkənin xaricdə fiziki və hüquqi şəxslər qarşısında  yaranan öhdəliklərinin yerinə yetirmək,borclarını ödəmək üçün dəyişdirilir.Digər tərəfdən də xarici hüquqi və fiziqi şəxslərin ölkəyə olan barclarını ödəyərkən ölkəyə xarici valyuta daxil olur.Valyuta öhdəlikləri və pula tələb,müxtəlif ölkələrdə yerləşən ,müxtəlif dövlət, hüquqi və fiziki şəxslərin arasındakı iqtisadi,siyasi,mədəni,elmi-texniki münasibətləri əsasında yaranır.Beynəlxalq hesablaşmalar qeyd olunan öhdəliklər və pula tələbin ödənilməsinin tənzimlənməsi və təşkilini özündə əks etdirir.Beynəlxalq hesablaşmalar,beynəlxalq ictimayyət və əksər ölkələr tərfindən  qəbul edilmiş şərtlər,normalar, və qaydalar əsasında  müxtəlif xarici  ölkələrlə bankların  hər gün yerinə yetirdikləri hesablaşmalrdan ibarətdir.Beynəlxalq hesablaşmalar  sferasında bankların fəaliyyəti dövlət tənzimləməsi obyektidir.
Beynəlxalq hesablaşmalar əsasən banklar tərəfindən müxtəlif ölkələrin kredit təşkilatları arasında müxbir(danışıqlar) münasibətlərinin qurulması yolu ilə nəğdsiz həyata keçirilir.Bu məqsədlə banklar öz aralarında hesabların açılması haqqında (nostro- bu bankın digər bankda,loro- digər bankın bu bankda hesabının açılması) qarşılıqlı müxbir razılaşmaları bağlayırlar.Bu razılaşmalarda  hesablaşmaların aparılması qaydası və komissyon ödəmələr və vəsaitlər xərcləndikcə müxbir hesbaların doldurulması metodları öz əksini tapır. Banklar həmçinin hesablaşmaları özlərinin beynəlxalq filialları vasitəsi ilə də həyata keçirə bilirlər.
 Xarici ticarət müqaviləsinin şərtlərindən ,milli və xarici valyutanın dönərliliyi səviyyəsindən asılı olaraq beynəlxalq hesablaşmaların müxtəlif formaları tətbiq olunur.Dünya təcrübəsində əsasən, inkasso, akkreditiv, bank köçürmələri,avans hesabları,açıq hesablar üzrə hesablaşmalar, və həmçinin, veksel və çeklərlə hesablaşma  forma və metodlarından istifadə edir.Qeyd etmək lazımdır ki,beynəlxalq hesablaşma  nisbətən ümumi anlayış olub hesablaşma  vasitələrini və beynəlxalq hesablaşma üsüllarını özündə birləşdirir.
Ödəmə üsullarına aiddir: avans ödəmələri,akkreditiv,inkasso,açıq hesablar üzrə ödənişlər,əmtəənin yola salınması ilə həyata keçirilən ödənişlər.
Hesablaşma vasitələrinə isə aiddir:çek,veksel,bank məsrəfləri, köçürmələr (poçt,teleqraf,teleks ödəniş köçürmələri)
Qeyd edildi ki, beynəlxalq hesablaşmalar  dünya təcrübəsindən əldə olunmuş qaydalar və razılaşmalar əsasında aparılır. Beləki akkreditiv sənədləşmədən istifadə edilərək aparılan hesablaşmalar ilk dəfə Beynəlxalq Ticarət palatasının Bena konkresində(1933 il)qəbul edilmişdir və vaxtaşırı müvafiq dəqiqləşmələr həyata keçirilir,sonuncu  düzəlişlər isə 1993-cü ildə edilmişdir.İnkasso formasında hesablaşmaların reqlamentləşdiriliməsi isə ilk dəfə Beynəlxalq ticarət palatası tərəfindən 1936-cı ildə həyata keçirilmiş,sonuncu dəyişikliklər isə 1978-ci il də olmuşdur.
Hesablaşma forması bir sıra amillərdən asılı olaraq seçilir ki,burada  həlledici tərəflərin maraqlarıdır.Bu maraqlar çox vaxt  uyğun gəlmir,beləki ixraccı çalışır ki  əmtəə və xidmətlərin dəyəri lap qısa müddətə ödənilsin,idxalçı isə bu müddəti uzatmağa cəhd edir.Ona görə də hesablaşma formasının seçilməsi onlar arasında kompromisin olmasıdır,bu zaman hər iki tərəfin tələbləri maksimum nəzərə alınır.
 Beynəlxalq hesablaşmaların ən geniş yayılan formaları inkasso və  akkreditivdir.
  İnkasso əməliyyatının mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bank əmtəə və ya xidmət ixrac edən öz müştərisinin tapşırığı əsasında ,mal  yüklənib yola salındıqdan sonra ,idaxlçıdan ödənişləri almaqdır.Əldə olunan vəsait müştərinin bankdakı  hesabına oturdulur.Bu zaman idxalçıdan ödənişlər aşağıdakılr əsasında aparılır:
-ancaq maliyyə sənədləri(sadə inkasso);
-kommersiya sənədləri ilə birlikdə göndərilən maliyyə sənədləri və yaxud  da ancaq  kommersiya sənədləri (dokumentar inkasso).İnkasso əməliyyatının sadələşdirilmiş sxemasına nəzər salaq (Bax şəkil 13.1)
İxracçının bankı
(remitent bank)
İdxalçı
(ödəyən)
İxracçı
(ehtibar edən)
İdxalçının bankı
(Inkasso edən bank)
Yola salma məntəqəsi
Daşımaçı
 
Təyinat
Məntəqəsi
.
                    Şəkil 12.1  İnkasso formasında hesablaşma

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Tərəflər arasında  hansı banklar vasitəsilə hesablaşma aparılacağı razılaşdırıldırılaraq müqavilə bağlandıqdan sonra ,ixracçı mal yükləyir.Daşımaçıdan nəqliyyat sənədlərini  aldıqdan sonra ixracçı digər zəruri sənədlərlə birlikdə onları inkasso əməliyyatını yerinə yetirməyə tapşıracağı banka( remitent banka) təqdim edir.Bank bu sənədləri yoxlayaraq,onları idxalçının ölkəsindəki   müxbir banka (inkasso edən ) göndərir.Bu bankda sənədləri yoxlayaraq onları idxalçı- ödəyiciyə təqdim edir.İdxalçıdan ödənişi qəbul edərək,onu remitent banka göndərir ki. o , da həmin vəsaitləri ixracçının hesabına oturdur.Hesablaşmanın aparılması ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:
1) idxalçı və ixracçı arasında vasitəçi bankların göstərməklə müqavilə bağlanılması;
2) müqavilə şərtlərinə uyğun ixracçı tərəfindən malın yüklənilməsi;
3) Daşımaçıdan malın nəqliyyat sənədlərinin ixraccı tərəfindən alınması;
4) ixraccı tərəfindən sənədlərin hamısının hazırlanması(müqavilə və nəqliyyat sənədlərinin ) və  inkasso etmək tapşırığını remitent banka təqdim etməsi;
5) remitent bank tərəfindən sənədlər nəzərdən keçirildirkdən sonra onları inkasso tapşırığı ilə birlikdə idxalçının ölkəsindəki  müxbir banka  göndərir;
6) inkasso edən bank tərəfindən (idxalçının bankı) sənədləri və inkasso tapşırığını tanış olmaq üçün idxalçıya təqdim olunması və ödənişin alınması;
7) inkasso edən bank tərəfindən ödənişin alınması və ona sənədlərinverilməsi;
8) inkasso edən bank tərəfində alınmış məbləğin remitetnt-bank köçürülməsi(müvafiq təlimata əsasən,ya poçt,teleqraf,teleks və s. vasitəsi ilə );
9) bank- remitent tərəfindən  alınmış  gəlir ixracçının hesabına keçirilir.
  İnkasso əməliyyatı idxalçı üçün daha əlverişli hesab olunur,belə ki, ödəniş malla mülkiyyət hüquqi verən sənədlərlə qarşılanır.Bu isə həmin müddət ərzində vəsaitlərin onun hesabında qalması deməkdir.Digər tərəfdən o malın yola salınmaması riskindən də  azaddır,çünki qeyd edildiyi kimi mal yola salındıqdan sonra ödəniş həyata keçirilir.Sənədlrin bir bankdan digər banka hərəkəti bir neçə gümdən  aylara kimi çəkə bilər, bu isə ixracçı üçün malın əslində nisyə satılması deməkdir.
 İxracçı üçün daha əlverişli hesablaşma forması akkreditivdir. Akkreditiv hesamalaşma,  müştərinin xahişi əsasında,müvafiq şərtləri yerinə yetirdikdə  üşüncü şəxsin –ixracçının(benefisiarın) hesabına sənədlərin ödənişini etmək üçün bank tapşırığıdır.Bundan başqa,akkreditiv bankın razılığı şərti ilə,sənədlərin   (satın alınması) uçotunu həyata keçirirərək qısa müddətli krediti təmin edə bilər. Akkreditiv hesablaşma forması aşağıdakı ardıcıllıqda həyata keçirilir. İxracşı və idxalçı öz banklarını göstrəməklə müfaviq əmtəə və xidmətlərin alqı və satqısı üzrə  müqavilə bağlayırlar və göstərirlər ki, hesablaşma  akkreditiv formada olacaqdır. İdxalçı öz bankına (emitent banka)  ixracçı üçün  akkreditiv açılması haqda ərizə ilə müraciət edir. Emitent bank bu akkreditiv məktubu ixracçının  ölkəsində  müxbir münasibətlərinin olduğu banklardan birinə göndərir və ona ixracçıya bu akkreditivi verməyi tapşırır.
 Akkreditivi (surətini)  aldıqdan sonra ixracçı malı yükləyir və akkreditivin şərtlərinə uyğun olaraq ,sənədləri orda göstərilən banka təqdim edir.Həmin bank d bütün sənədləri  emitent banka  yola salır. Bank emitent sənədlərin düzgünlüyünü yoxladıqdan sonra malın dəyərinin ödənilməsini təmin edir. Pul köçürüldükdən sonra  sənədləri  idxalçıya təqdim edir.Vasitəçi bank ödənişləri qəbul etdikdən sonra  vəsaitləri ixracşının hesabına keçirir.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
dən  biri
 
 
 
       
Copyright © 2013, Mingəçevir Turizm Kolleci