ƏSAS SƏHİFƏ        XƏBƏRLƏR        FOTO QALEREYA        HAQQIMIZDA        ƏLAQƏ

FAYDALI  KEÇİDLƏR
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.mct.gov.az
Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının rəsmi veb saytı
http://www.tqdk.gov.az
Azərbaycan Respublikasının rəsmi portalı
http://www.azerbaijan.az
Elektron Hökumət portalı
http://www.e-gov.az
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.edu.gov.az
Azərbaycanın virtual xəritəsi
http://www.gomap.az





Biologiya

Geniş başlıq mətni.

 (Abdullayeva Vəfa)
Yenidoğulmuşların Hemolitik Xəstəliyi
Yenidoğulmuşların hemolitik xəstəliyi-eritrositar antigenlərin uyğunsuzluğu nəticəsində ana və döl arasında immunoloji konfliktlə şərtlənmiş hemolitik sarılıqdır.
            ETİOLOGİYA:Xəstəlik ana və dölün rezus və ya ABO-antigenlərə görə uyğunsuzluğu ilə şərtlənir.
       PATOGENEZ:Antigen ( çox vaxt rezus antigen) rezus mənfi ananın qanına keçərək, onun orqanizmində spesifik antitellər yaradır.Bunlar da ciftlə döl qanına daxil olaraq müvafiq antigen saxlayan eritrositləri parçalayır.
      KLİNİKASI:Hemolitik xəstəliyin 3 forması ayırd olunur: ödem, sarılıq, anemik.
Ödem forması ən ağırıdır və doğuş zamanı ümumi ödem, boşluqlarda maye toplanması, sarılıqlı kəskin solğunluq, qaraciyər və dalağın böyüməsi ilə xarakterizə edilir.Qanın analizində kəskin anemiya, əhəmiyyətli miqdarda normo- və eritroblastlar aşkar edilir.Kəskin anemiya və hipoproteinemiya ürək çatmamazlığı yaradır ki, bu da ölümə səbəb olur( bətndaxili və ya doğulan kimi) .
Sarılıq forması ən çox rast gəlinən klinik formadır. Uşağın həyatının 1-2-ci günü meydana çıxır.Sarılıq qeyd olunur, dalaq və qaraciyər böyüyür, toxumaların pastozluğu müşahidə olunur.Uşaqlar süst, adinamik olur, pis əmir.Reflekslər zəifləyir.Aydın anemiya( hemoqlobinin səviyyəsi 160 q/l-dən aşağı) , psevdoleykositoz, retikulositoz, eritro- və normoblastoz olur.Ən aydın əlamət qanda qeyri düz bilirubinin artmasıdır( 100-265-342 mkmol/l və artıq) .Sidik tünd, nəcis adi rəngli olur.Sonradan düz bilirubinin miqdarının artması da qeyd olunur.Bilirubin intoksikasiyası süstlük, hıçqırmalar, qusma, patoloji əsnəmə, əzələ tonusunun azalması ilə xarakterizə edilir.Sonradan klassik nüvə sarılığı əlamətləri:əzələ hipertonusu, ənsə əzələlərinin rigidliyi, opistotonus, kəskin "beyin" qışqırığı, hiperesteziya, böyük əmgəyin gərginləşməsi, əzələlərin dartılması, qıcolmalar, müsbət "batan günəş" simptomu, nistaqm. apnoe və tənəffüsün tam dayanması meydana çıxır.2-3 həftədən sonra xəstənin vəziyyəti yaxşılaşır,lakin sonradan uşaq serebral iflici əlamətləri (atetoz, xoreoatetoz, ifliclər, parezlər, psixofiziki inkişafın ləngiməsi, karlıq, dizartiriya və s.) meydana çıxır.
Anemik forma -ən xoşxassəlidir.10-15% hallarda müşahidə olunur və solğunluq, pis iştaha, süstlük, qaraciyər və dalağın böyüməsi, anemiya, retikulositoz, normoblastoz, bilrubinin miqdarının az artması ilə meydana çıxır.
        DİAQNOZ: Analiz məlumatlarına və kliniki simptomlara, ana və döl qanının qrup və rezus mənsubiyyətinin müəyyənləşdirilməsinə, bilirubinin səviyyəsinin, rezus antitelin titrinin və ya ananın südündə və qanında alfa və betta aqlütininlərin müəyyənləşdirilməsinə əsaslanır.Antenatol diaqnostika məqsədi ilə dölyanı sularda bilirubinin səviyyəsi və rezus antitel müəyyənləşdirilir.
Differensial diaqnoz irsi hemolitik anemiyalarla, qansızmalarla, polianemiyalarla və sarılıqla aparılır.
       MÜALİCƏ: Konservativ, eləcədə operativ ola bilər.
Konservativ müalicə: Vena daxilinə 5% qlükoza məhlulu köçürülməsi; ATF, erivit, fenobarbital, aqar-aqar, daxilə ksilit və ya maqnezium sulfat məhlulu, fototerapiya.
Operativ müalicə: Mübadilə qanköçürməsinə mütləq göstəriş:342 mkmol/l artıq hiperblirubinemiyadır.Əksər hallarda mübadilə qan köçürməsi Daymoid üsulu ilə göbək venasından polietilen və ya metal kateter vasitəsilə aparılır.Bu məqsədlə təzə konserviləşdirilmiş eyni qruplu ( yaxşı olar ki, rezus mənfi) qan istifadə edilir:120-170 ml\kq.Proqnoz formadan asılıdır.Bilirubinin səviyyəsi 257-342 mkmol/l və artıq olarsa hətta nüvə sarılığı inkişaf etməsə də, uşaqların 1/3-də yerli olaraq sinir-psixi statusda kənaraçıxmalar olur.Mübadilə qanköçürmə
PROFİLAKTİKA məqsədilə bütün hamilələr rezus mənsubiyyətinə görə müayinə olunur.Rezus mənfi hamilə qadının qanında hər bir 1,5 aydan bir antirezus antitellərin titri müəyyənləşdirir.Birinci hamiləliyin saxlanılması və növbəti hamiləliyə qədər 4-5 il fasilə məsləhət görülür.Yeni doğulmuşların hemolitik xəstəliyi keçirmiş uşaqlar dispanser uçota alınır və hər ay nevropatoloq, ortoped, okulist tərəfindən müayinə olunur.1 ilə qədər uşağa peyvəndlər edilmir.
 
 
 
 
 
TƏCRÜBƏ MƏŞĞƏLƏSİ
HEMOLİTİK XƏSTƏLİKLİ UŞAQLARA QULLUQ: Uşağın həyatının ilk saatlarından tibb bacısı sarılığın artmasının intensivliyini qeyd edir və eyni zamanda sidik və nəcisin rənginə fikir verir.Sarılıq kəskin təzahür etdiyi zaman uşaqda intoksikasiya əlamətləri və əzginlik müşahidə olunur, o pis əmir, əmdiyi südü tez-tez gəyirib kənar edir.Buna görə də uşağı hər 2-3 saatdan bir ehtiyatla, yavaş-yavaş və az-az əmizdirmək lazımdır.Əmmə refleksinin tamam itirildiyi ağır hallarda uşağı zond vasitəsilə yedizdirirlər.İntoksikasiyanı azaltmaq üçün uşağa aramsız az-az maye içizdirilir, ya da mədəsinə zond vasitəsilə damızdırılır.Südün tənəffüs yoluna getməməsi və tənəffüsü yaxşılaşdırmaq məqsədilə çarpayıda uşağın baş hissəsini bir qədər qaldırmaq tövsiyyə edilir.Uşağın həyatının I günlərində ona başqa qadınların südü verilir.Vəziyyəti normal, anasının südündə əks cisimlər yox olduqda isə onu anası özü əmizdirir.
QUSMA ZAMANI YARDIM:Qusma zamanı onun səbəbi aydınlaşdırılmalıdır.Uşaq qusarkən başını və çiynini tutmalı, uşağın qusuntu kütlələrini udmasına imkan verməməlidir.Qusduqdan sonra uşağın ağzını içəridən yaş pambıq və ya tənzif tamponla silirlər.Qusmaya meylli uşağın hər əmizdirilməsini 2 dəfəyə keçirmək, az-az , lakin tez-tez əmizdirmək, əməndən sonra dik tutmaq və ya böyrüstə, başı azca yuxarı, yaxud qarnıüstə uzatmaq lazımdır.
QICOLMA ZAMANI YARDIM: Venadaxilinə 25%-li maqnezium sulfat məhlulu ( 1 yaşa qədər-0,2 ml/kq, 1 yaşdan yuxarı hər yaşa 1 ml cəmi 5 ml-dən artıq olmamaqla), əzələ və ya venadaxilinə 10%-li kalsium qlükonat məhlulu ( 1 yaşa qədər-3 ml, 2-5 yaşlarda-5 ml, 5-14 yaşlarda -10 ml), venadaxilinə 20 ml 20%-li qlükoza məhlulunda 50-100 mq/kq dozada 20%-li natrium oksibutirat vurulur.Beyin ödemi nəticəsində qıcolmalarda əlavə hipertonik məhlullar və osmotik diuretiklər yeridilir.
 
 
 
YENİ DOĞULMUŞ UŞAĞA QULLUQ
Yeni doğulmuş uşağa qulluğun düzgün təşkili onun səhhət və həyatının qorunması və saxlanılmasının mühüm şərtidir.Yeni doğulma dövrü uşağın bətnxarici həyata tədricən uyğunlaşması ilə xarakterizə olunur.Bu dövr bir sıra qoruyucu reaksiyaların mükəmməl olmaması və ağır cərəyan edən təhlükəli xəstəliklərin baş verməsi ilə fərqlənir.Lakin yeni doğulanlara qulluğun əsas cəhətlərindən biri sanitariya-gigiyena qaydalarına ciddi riayət edilməsidir.
Yeni doğulanların palatası geniş, işıqlı və havası yaxşı dəyişdirilən olmalıdır.Qadın və uşaq palatalarının dövrü olaraq doldurulmasının böyük əhəmiyyəti vardır.
Vaxtından qabaq və asfiksiya vəziyyətində, ya da kəllədaxili doğum zədələnməsi əlamətləri ilə doğulmuş uşaqlar üçün xüsusi palatalar ayrılır.Yeni doğulmuş uşağın çarpayısının eni 60-70 sm, uzunluğu 80-100 sm , çarpayı hündürlüyü hündürayaqlı olmalıdır.Bu yeni doğulanlara xidmət edilməsini xeyli asanlaşdırır.Uşaq çarpayısının yan divarlarında taxta yanlıqları olmalıdır.Bu yanlıqların biri aşağı endirilə bilən olmalıdır.Çarpayıya pambıq və ya triklə doldurulmuş yastı döşəkcə qoyulur.Palatanın havası gündə bir neçə dəfə-uşaqlar yedizdirilmək üçün götürüldükləri zaman dəyişilir, eyni zamanda otaqda yaş əski ilə silib təmizləmə və ultrabənövşəyi şüalarla şüalandırma izi də aparılır.Palatalarda daimi temperatur rejimi saxlanılmalıdır:burada havanın temperaturunu vaxtında doğulmuş uşaqlar üçün +22o, +23o C, vaxtından qabaq doğulanlar üçün isə +24o, +26o C, havanın nisbəti rütubəti isə 60% olmalıdır.Uşaqla təmasda olan bütün əşyalar müxtəlif üsullarla dezinfeksiya olunub zərərsizləşdirilməlidir.Bu məqsədlə çarpayıları hər gün 0,5%-li xloramin məhlulu ilə silib təmizləyirlər, döşəkləri isə hər dəfə yeni doğulanlar buraxıldıqdan sonra döşəkcələr dezinfeksiya kamerasında dezinfeksiya olunmalıdır.İstifadə olunmuş bütün alətlər, zondlar, əmziklər, kiçik butulkalar, pipetkalar, imalə üçün işlədilən rezin balonlar azı 20 dəqiqə qaynadılmaqla sterilizə edilməlidir.Bu zaman əmzikləri şüşə əşyalarla birlikdə deyil, ayrıca qaynadırlar.
Yeni doğulanlara qulluq edən zaman tibb bacısı bütün aseptika və antiseptika qaydalarına ciddi əməl etməlidir.Doğum zalında yeni doğulmuş uşağın ilk tualeti üçün steril camaşır və alətlər komplektindən istifadə edilir.Steril camaşır komplektinə həmçinin göbək və gözlərə qulluq üçün lazım olan steril fərdi vasitələr, uşağın baş və döşünün çevrəsini ölçmək üçün santimetr lenti də daxil edilir.Uşağa qulluq üzrə belə fərdi əşyanın təxsis edilməsi yeni doğulanları infeksiyalardan qoruma tədbirləridir.Uşaq doğum zalından palataya daxil olduqda tibb bacısı onun bədəninin üzərindəki kəsmikvari qalığı vazelin və ya bitki yağı hopdurulmuş steril pambıqla silir.İrinli səpgilər əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün uşaq dezinfeksiyaedici məhlullu gigiyenik vannada çimizdirilir.Göbək ciyəsi düşdükdən və göbək yarası sağaldıqdan sonra isə uşağı hər gün çimizdirirlər.Gigiyenik vannada suyun temperaturu +37oC olmalı və çimizdirmə 3-5 dəqiqə davam etməlidir.Yeni doğulan uşağın dərisi çox zərif olduğundan asanlıqla zədələnir, həm də qıcığa və infeksiyaya məruz qala bildiyindən diqqətli qulluq tələb edir.Tibb bacısı birinci 2 həftədə uşağın dərisinin bütün büküşlərini 1%-li yod məhlulu ilə yuyurlar.
 
Yeni doğulmuş uşağın ev şəraitində gigiyenası  
Ana ilə uşaq hələ doğum evindən gəlməmişdən mənzildə ciddi yır-yığıntı etmək, artıq şeyləri çıxarmaq, ana üçün ayrı çarpayı hazırlamaq lazımdır.Uşağın çarpayısını otağın ən işıqlı yerində qoymaq lazımdır.At tükü və ya dəniz otu ilə doldurulmuş döşəkdən istifadə etmək daha məsləhətdir.Çarpayının üzərini pərdə ilə örtmək lazım deyil, çünki bu havanın ventilyasiyasını pozur.Dəri xəstəliyi olmasın və uşaq infeksion xəstəliklərə tutulmasın deyə onu başqa uşaqlarla və ya böyüklərlə bit yatağa qoymaq olmaz.Çarpayı əvəzinə alçaq uşaq arabasından istifadə etmək məsləhət görülmür, çünki böyüklər gəzdikdə döşəmədən qalxan toz uşağın üzərinə qonur, tozda isə mikroblar ola bilər.Çarpayının yanında yüksək və lazımınca enli balaca şkaf qoyulur.Şkafa yeni doğulmuş uşağa qulluq etmək üçün lazım olan əşyalar:geniş boğazlı şüşə qapaqlı banka( bunda steril tənzif, bint və pambıq saxlanılır), termometr, imalə üçün rezin balon və s.qoyurlar.Bankanı, stəkanı, nəlbəkini, şüşəni əvvəlcədən 25 dəqiqə ərzində qaynadırlar.
Lazın olan paltar uşaq doğulana qədər hazır edilməli və şkafın rəfində saxlanılmalıdır.Uşağın çirkli paltarı böyüklərin çirkli paltarlarından ayrı olaraq ağzı qapaqlı vedrədə saxlanılmalıdır.Uşağın paltarları ayrıca yuyulmalıdır.Yuduqdan sonra mütləq ütü ilə ütülənməlidir-bu paltarda olan mikrobları öldürər.Uşağı xüsusilə həyatının 1-ci ayında infeksiyadan ciddi qorumaq lazımdır.
Uşağın üzündən və əllərindən öpmək çox təhlükəlidir,çünki böyüklərdə olan mikroblar yeni doğulmuşlarda ağır infeksion xəstəlik( qrip, vərəm) törədə bilər.1-ci ayında infeksiyalara qarşı çox həssas olur.
Yeri rahat və quru olduqda, tox olanda, sağlam uşaq adətən qışqırmır.Qazlar və uşağın möhkəm bələnməsi onun narahatlığına səbəb ola bilir.Rezin əmziyi istifadədən əvvəl hökmən qaynatmaq lazımdır.Quru fırça və ya süpürgə ilə döşəməni süpürmək qətiyyən olmaz, çünki bu zaman tozlar havaya qalxır, uşağın üzünə, paltarına düşür.Otağın hərarətini 18-20oC-də saxlamaq lazımdır.Uşağa qulluq edən şəxslərin paltarları təmiz olmalı, dırnaqları qısa kəsilməlidir.      
 
 
Tənəffüs yollarının xəstəlikləri
Uşaqlıq dövründəki ölümün səbəbləri arasında tənəffüs yollarının xəstəlikləri birinci yerdə durur.Uşaq nə qədər balaca olarsa tənəffüs yolarının yollarının xəstəlikləri də bir o qədər tez-tez müşahidə edilir və bunlar bir qədər ağır gedir.Tənəffüs yollarının bütün xəstəlikləri içərisində ən qorxulusu ağciyərlərin iltihabıdır.
 
Yuxarı tənəffüs yollarının xəstəlikləri
Kəskin zökəm uşaqlarda tez-tez təsadüf edilən xəstəliklərdən biridir.O, qrip, yuxarı tənəffüs yollarının katarı, adenovirus xəstəlikləri, qızılca, difteriya və başqa xəstəliklər zamanı müşahidə edilir.Kəskin zökəmi müxtəlif viruslar, mikroblar, çox zaman pnevmokokklar törədir;o ətrafdakı adamlardan uşağa çox tez keçir.Temperaturun kəskin tərəddüdləri, havanın tez dəyişməsi zökəmə meyillik yaradır.Həmçinin uşağın qalın bələnməsi və ya paltarın lazımınca isti olmaması da zökəmin baş verməsinə şərait yaradır.Toz, his, xırda kömür hissəcikləri də zökəmə səbəb ola bilər.
Simptomlar: Xəstəliyin başlanğıcında uşaqlarda ümumi halsızlıq, bəzən üşütmə, burun-udlaqda quruluq, burunun gicişməsi qeyd olunur, bundan sonra asqırma gəlir.Sonra burunla nəfəs almaq çətinləşir, ondan duru ifrazat axır, bəzi hallarda burundan axan ifrazat selikli-irinli yaxud irinli olur.Südəmər uşaqlarda burun yolları dar və selikli qişa çox zərif olduğu üçün onların burnu elə tutulur ki, nəfəsalma çətinləşir və onlar döşü pis əmirlər.
Müalicə və qulluq. Əsas xəstəliyi müalicə etmək lazımdır.Südəmər uşaqlarda burunun tutulmamasına çalışmaq lazımdır.Bunun üçün hər dəfə əmizdirmədən qabaq burunun hər dəliyinə 2-3 damcı 0,1%-li adrenalin məhlulu, yaxud 1-2%-li eferdin məhlulu damızdırmaq lazımdır.3 yaşa qədər olan uşaqların burnuna mentol preparatları damızdırmaq olmaz, çünki bunlar qıcolmalar əmələ gətirə bilər.Zökəm zamanı südəmər uşağa edilən qulluğun böyük əhəmiyyəti vardır.Otağın havasını lazımınca dəyişmək lazımdır.
Orta qulağın iltihabı(otit).Orta qulağın iltihabı uşaqlarda xüsusən 3 yaşa qədər uşaqlarda tez-tez baş verən ciddi xəstəlikdir;o yeni doğulmuş uşaqlarda da müşahidə edilir.Otitin tez-tez təsadüf edilən səbəbi yuxarı tənəffüs yollarının xəstəlikləri:qrip, adenovirus xəstəlikləri, kəskin katarlar, habelə kəskin həzm pozğunluqlarıdır.Nəzərə almaq lazımdır ki, südəmər dövrdə hər bir xəstəlik otitlə ağırlaşa bilər.Otit kəskin şəkildə 39-40oC temperaturla başlayır.Qulaqda ağrı ilə müşayiət olunur.Bu zaman uşaqlar çox narahat olur, döş götürmür, pis yuxulayır.
Angina-əsnək və badamcıqların iltihabıdır.Kəskin infeksion xəstəlikdir.Çox zaman angina infeksiyanın yerləşdiyi yeganə və təcrid edilmiş yer olur.Lakin digər hallarda əsnəyin xəstələnməsi bir çox infeksion xəstəliklərdən qabaq olur.Bəzi infeksiyalar zamanı əsnək və burun-udlaq xəstəlik törədicisinin orqanizmə keçib onu yoluxdurduğu qapı olur.Skarlatina, qrip, qızılca və başqa infeksion xəstəliklər zamanı əsnəyin iltihabı həmin xəstəliklərin əlamətlərindən biri olur.Kəskin anginanın törədiciləri müxtəlif mikroblar:çöplər, kokklar, spiroxetlər, göbələklər və müxtəlif viruslar ola bilər.Çox zaman anginanı streprokokklar və stafilokokklar əmələ gətirir.Angina hər yaşdaan olan uşaqlarda təsadüf edilir, lakin 9 aylığa qədər o nadir hallarda müşahidə edilir.
Klinik mənzərə :Xəstəlik kəskin şəkildə başlayıb, bir sıra ümumi və yerli simptomlarla özünü göstərir.Angina zamanı ümumi simptomlardan temperaturun qalxmasını, üşütmə, baş ağrısı, əzginlik, iştahanın itməsi və bəzən qusma kimi halları qeyd etmək olar.Böyükyaşlı uşaqlar boğazın ağrımasından şikayətlənirlər.Bir yaşa qədər olan uşaqlar udma zamanı ağrıolduğuna görə döş əmmirlər.Çox zaman çənəaltı və limfa düyünlərinin şişdiyi müşahidə edilir.Anginanın aşağıdakı növləri olur:
1) Kataral angina-bu zaman badamcıqlar qızarmış və şişmiş olur.
2) Follikulyar angina-badamcıqların qızarmasından başqa onların üzərində ayrı-ayrı nöqtələr şəklində irinliklər əmələ gəlir.
3) Lakunar angina-bu zaman folikullar arasında sarımtıl ərp əmələ gəlir
4) Fleqmonoz angina-bu zaman badamcıqlar və ətrafdakı toxumaların üzərində irinlik( abses) əmələ gəlir.
Angina 5-10 gün davam edir.
Angina çox zaman bu və ya başqa bir infeksion xəstəliyin simptomlarından biri olduğuna görə vaxtında və düzgün diaqnoz qoymaq üçün hər bir xəstələnən uşağın əsnəyini gözdən keçirmək lazımdır.
Müalicə və qulluq:Anginanı müalicə etmək üçün penisillin inyeksiyaları, yaxud daxilə tetraskilin tabletləri streptosid təyin edirlər.Böyükyaşlı uşaqların ağzını çobanyastığı və sürvə dəmləməsi, soda məhlulu ilə yaxalayır, 39-40oC 2%-li soda məhlulu ilə inqalyasiya edirlər.
Profilaktika: Angina xəstə adamdan sağlam adama asanlıqla keçən çox yoluxucu damcı infeksiyasıdır.Uşaq müəssisələrində körpə uşağın oynadığı oyuncaqları dezinfeksiya etmək lazımdır.
Kəskin bronxit:Bronxların selikli qişasının iltihabına deyilir.Bronxitin əmələ gəlməsində infeksiya(pnevmokokklar, nadir hallarda stafilokokklar) rol oynayır.Ayrıca bir xəstəlik kimi bronxitə nadir hallarda təsadüf edilir.Raxitli və ekssudativ diatezli uşaqlar bronxit xəstəliklərinə meyilli olurlar.
Simptomlar və gediş :Xəstəlik kəskin şəkildə yüksək temperatur, ümumi halın pisləşməsi, yuxunun və iştahanın pozulması ilə başlayır.Əvvəlcə quru öskürək olur, bir neçə gündən sonra bəlğəm ifraz olunmağa başlayır.Ağciyərlərdə perkutor səsin kütləşməsi olmur, xırıltılar eşidilir.Ağırlaşmamış bronxit 7-10 gündən sonra tamam sağalma ilə qurtarır.Bronxitlər raxitli, südəmər uşaqlarda xüsusilə inadkar olur.Bunlar uzun müddət davam edib gedişi dalğa şəklində olur, temperatur uzun müddət 37,2-37,4oC-yə qalxır.Bundan başqa körpə uşaqlarda bronxit zamanı bir sıra ağırlaşmalar:dispepsiya, sistitlər, stomatitlər, piuriya müşahidə edilir.
Müalicə və qulluq: Uşağa yataq rejimi lazımdır.Birinci dövrdə əziyyətli quru öskürək zamanı xardal vannaları, xardal yaxmaları təyin edirlər.İkinci dövrdə mineral su təyin edirlər.
 
 
 
 
UŞAQLARDA VƏRƏM VƏ ONUN ERKƏN AŞKAR EDİLMƏSİNİN YOLLARI
 
Vərəm ana bətnində ananın ciftindən, ana bətnindən kənarda isə əsasən vərəmli xəstələrdən keçir.Ana bətnində vərəmlə yoluxma nadir hallarda olur.Vərəmin ana bətnindən xaricdə başlıca yoluxma yolu-aerogen yoldur, belə ki bu zaman mikrobakteriyalar nəfəsalma zamanı hava ilə birlikdə udulub ağciyərlərə düşür.Ağciyər vərəminə tutulmuş xəstə öskürdükdə, asqırdıqda və adicə danışdıqda ətrafa çoxlu miqdarda mikrobakteriyalar ifraz edir.Buna damcı infeksiyası deyilir.Toz infeksiyanın çox böyük rolu vardır.Böyükyaşlı xəstələr gigiyena qaydalarını gözləmədikdə, döşəməyə tüpürdükdə bu təhlükə lap çox artır.Vərəm mikrobakteriyaları yataq ağlarına, paltara, dəsmala, burun yaylığına və ətrafdakı əşyalara düşür.
Yaşla əlaqədar olaraq xəstələnmə və ölüm.Uşaqlar vərəmə daha çox körpə ikən və yeniyetmə yaşlarında tutulur və ölürlər.Vərəmlə yoluxma hallarının sayı uşaqların olduğu mühit şəraitindən, əhalinin maddi və mədəni səviyyəsindən asılı olaraq dəyişilir.Kiçikyaşlı uşaqlar arasında vərəmdən ölənlərin sayı böyükyaşlı uşaqlara nisbətən çox olur.Kiçik uşaqların vərəm infeksiyasına müqaviməti az olduğu üçün xəstəlik kəskin şəkildə getməyə meyilli olur və ölümlə nəticələnə bilir.Nisbətən böyük uşaqlarda vərəm xronik hal alır və bundaan ölənlərin sayı az olur.Uşaqlarda vərəm 3 əsas formada gedir:
1) lokalozasiyasız formalar
2) lokal formalar-ayrı-ayrı üzvlərin xəstələnməsi
3) yayılmış formalar-bir neçə və hətta bir çox üzvlərin xəstələnməsi
Uşaqlarda ağciyər xəstəlikləri böyüklərə nisbətən az olur.
Vərəmin lokalizasiyasız formaları:
Erkən vərəm intoksikasiyasının xarakter əlamətləri olmur və bir sıra hallarda ona diaqnoz qoymaq çətin olur.Erkən vərəm intiksikasiyasının simptomları aşağıdakılardır:
1) əvvəlcə temperatur bəzən çox qalxır,sonra heç bir aydın simptom olmadan subferilitet olur;
2) iştahanın azalması
3) bəzən bir yaşa qədər uşaqlarda dispepsiya əlamətləri
4) yuxunun pozulması
5) uşağın çox tərləməsi
6) limfa düyünlərinin şişib paxla boyda olması
7) tuberkulin sınağının müsbət olması
Orqanizmin halından və uşağın yaşayış şəraitindən asılı olaraq erkən vərəm intoksiyasiyası müxtəlif müddət davam edir.Əksərən o xronik vərəm intoksiyasiyasına keçir.
Xronik vərım intiksikasiyası yavaş gedən vərəm prosesi nəticəsində baş verir.Bu xəstəlik ümumi simptomlarla təzahür edir.Uşaq arıqlamağa solmağa başlayır, iştahı olmur, baş ağrıları əmələ gəlir, öskürür, temperatur əsasən axşamlar 37-38oC-yə qalxır.
Vərəmin lokalizasiyalı formaları:
Ağciyərlərin xronik vərəmi adətən ikincili vərəm infeksiyasının nəticəsidir, o ancaq böyüklərdə və nisbətən böyükyaşlı uşaqlara və yeniyetmələrdə təsadüf edilir.
Vərəm bronxoadeniti:Yalnız Pirke reaksiyasının müsbət olması orqanizmdə vərəm infeksiyası olduğunu göstərir, rentgenoloji müayinədə isə ağciyərlərin kökündə kölgə görünür.
Vərəm plevriti:Plevranın vərəmlə xəstələnməsi və ya plevra üzərində fibroz qatlar əmələ gəlməsilə quru plevrit şəkilndə, yaxud ekssudativ plevrit şəklində gedə bilər.Plevrit kəskin şəkildə başlayır, böyürdə ağrılar olur, temperatur qalxır.Plevrit 3-6 həftə çəkir.Ümumiyyətlə uşaqlarda vərəm plevriti yaxşı gedir və adətən sağalma ilə qurtarır, lakin vərəmlə xəstə hər bir uşaq plevrit keçirmişsə sonradan diqqətli nəzarət altında olmalıdır.
Vərəmin generalizasiyalı formaları
Ümumi miliar vərəm.Bir sıra hallarda uşağa infeksiya keçən kimi proses son dərəcə sürətlə yayılır.Əksərən bu bir yaşdan beş yaşa qədər olan uşaqlarda olur.Xəstəliyin xüsusən başlanğıcında xarakter cəhətləri az olur, buna görə də qrip , yaxud qarın yatalağı kimi digər qızdırmalı xəstələrlə qarışdırılır.Uşağın temperaturu qalxır, o daha da zəifləyir, ətrafdakılara laqeyd olur, yaxud çox oyanıqlıq göstərir, qaraciyər,dalaq böyüyür, təngnəfəslik və sianoz qeyd olunur.Çox zaman belə uşaqlarda vərəm meningiti aşkar edilir.
Vərəm meningiti.Çox zaman vərəmə tutulmuş uşaqda qızılca və göy öskürək miliar vərəmin və onun ardınca meningitin baş verməsinə kömək edir.Bunun xarakter iki simptomu:baş ağrısı və qusma olur.
Südəmər uşaqlarda baş ağrısı zamanı narahatlıq olur.Uşaq yuxucul olur və bu get-gedə artır, bu isə son dərəcə mühüm əlamətdir.Çox keçməmiş beyin qişalarının qıcıqlanma əlamətləri-dərinin hiperesteziyası, ətrafların avtomatik hərəkətləri aşkar edilir;uşağın huşu getdikcə tutqunlaşır, göz bəbəkləri genəlir, işığa reaksiyası zəif olur, çəpgözlülük əmələ gəlir.Ölümdən bir neçə gün qabaq qıcolmalar və ifliclər baş verir.Vərəm meningiti müalicə edilmədikdə xəstəlik 2-3 həftə çəkir.
Vərəmin diaqnostikası:Vərəmin diaqnostikası klinik mənzərəyə, anamnez məlumatına, rentgen müayinəsinə, bəlğəmdə, sidikdə, nəcisdə mikrobakteriyaların tapılmasına və spesifik dəri reaksiyalarına əsaslanır.
Vərəmin profilaktikası:Körpə uşaqların infeksiyadan qorunmasının xüsusi əhəmiyyəti vardır, çünki uşaq kiçik olduqca ona vərəm yoluxması bir o qədər də təhlükəli olur.Ana bətnində yoluxmanın və vərəm prosesinin daha da yayılmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı praktik tədbirlər görülməlidir:
1) Hamilə qadınları diqqətlə müayinədən keçirmək
2) Vərəm əlamətləri tapılmış hamilə qadınları səylə müalicə etmək
3) Vərəmli anaların uşaqları üzərində müşahidə aparmaq 
 
 
DƏRİNİN VƏ SELİKLİ QİŞALARIN XƏSTƏLİKLƏRİ
Yeni doğulmuş uşağın dərisi zərif olduğu üçün tez zədələnir, buna görə də ona infeksiya tez keçir və bu müəyyən şəraitdə bütün orqanizmin yoluxmasına səbəb ola bilir.Uşaqlara qulluq zamanı aseptika və antiseptikanın bütün qaydalarına ciddi əməl etmək lazımdır.
Dəri xəstəlikləri iki cürdür:
1.qeyri-bakterial   2.bakterial
Qeyri-bakterial xarakterli qazanılmış dəri xəstəliklərinə tərdən bişmə aiddir.Çox zaman bişmə uşağın sarılı sarğılarında, cinsiyyət üzvlərində və budlarında olur.3 dərəcəli bişmə ayırd edilir.
Qulluq və müalicə:Tibb bacısı bilməlidir ki, bu xəstəlik həm də ekzogen amillərdən, dərinin sidik və nəcis kütlələri ilə qıcıqlanması, uşağın düzgün yuyulmaması, və s.səbəblərdən ola bilər.
Yeni doğulmuş uşaqların dəri xəstəliklərinin böyüük qrupunu dərinin irinli iltihabları-piodermiyalar təşkil edir.
Vezikulyoz-dərinin üzərində sancaq başı boyda yaxud bundan bir qədər böyük sudurcuqlar səpməsidir.Sudurcuqların işərisində maye şəffaf və ya bir qədər bulanıq olur.Müalicə üçün sudurcuqları 3%-li metilen abısı məhlulu ilə və ya 70%-li spirtlə hazırlanmış briliyant yaşılı ilə sürtmək olar.
Abseslər-dərinin daha ciddi xəstəliyidir.Bunlar dərialtı birləşdirici toxumanın müəyyən bir yerinin irinləməsi ilə xarakterizə olunur.Absesi dərinin üzərində mikroblar əmələ gətirir.Abseslər cərrahi yolla müalicə olunur.
Yeni doğulmuş uşaqlarda sudurlu xəstəlik dərinin infeksion mənşəli irinli xəstəliyidir.Onu çox vaxt stafilokokklar, az hallarda streptokokklar əmələ gətirir.Adətən uşaq doğulduqdan sonra 1-ci həftənin 2-ci yarısında tamamilə sağlam dəri üzərinə sudurlar səpməyə başlayır.
Adətən infeksiya uşağa doğum evində anasından yaxud tibb bacısından keçir.Ona görə də gigiyena qaydalarına riayət etmək lazımdır.
Skleredema və sklerema.Bu xəstəliklər infeksiya ilə əlaqədar deyildir.Bu zaman əsasən piy toxuması zədələnir.Skleredemanın xarakter xüsusiyyəti toxumaların bərkiməsi və ödemlər əmələ gəlməsidir.Skleremada ən çox yarımçıq doğulmuş, çox zəif və ya ağır xəstə olan yeni doğulmuş uşaqlarda təsadüf edilir.
 
 
 
XƏSTƏ UŞAĞIN MÜAYİNƏ METODLARI
Temperaturun ölçülməsi.Yeni doğulmuş və südəmər uşaqların bədəni tez soyuyur və tez də qızır.Uşaqların temperaturunu qoltuqda, qasıq büküşlərində və düz bağırsaqda ölçmək olar.Sağlam uşağın düz bağırsağında temperatur qoltuqda və qasıq nahiyəsində olduğundan bir dərəcə yüksək olur.Xüsusi göstərişlər yoxdursa, temperaturu sutkada 2 dəfə ölçürlər.Ağır xəstələrin və əməliyyatdan sonra temperaturu hər saatdan bir ölçürlər.Hipertermiyaya meyl olduqda isə temperaturu saatda bir neçə dəfə ölçürlər.
Mədə zirəsinin analizi və duodenal zondsalma.
Bu uşaqlarda böyük çətinlik törədir.Uşağı müayinəyə çox diqqətlə hazırlayırlar.Hazırda mədənin sekretor funksiyasını əsas etibarilə mədə zirəsini hər 15 dəqiqədən bir yığırlar.Uşaqlar üçün işlədilən zondlar böyüklərə nisbətən ensiz olur.
Son zamanlar mədə zirəsini yoxlamaq üçün aşağıdan aşağımolekullu maddələrlə birləşmiş ion mübadiləli qatranlar verməkdən və sonra sidikdə bunların miqdarını təyin etməkdən ibarətdir.
Bronxoskopiya-traxeya-bronx ağacının bronxoskop adlanan optik cihazla müayinəsidir.Uşaqlarda bronxoskopiyanı narkoz altında aparırlar.Müayinədən sonra uşağı palataya qoyurlar.
Bronxoqrafiya-traxeya-bronx ağacının kontrast maddə yeridib rentgendə müayinə etməkdir.Müayinədən qabaq xəstənin sidik kisəsi və düz bağırsağı boşaldılmalıdır.Hazırda rentgen kabinetində aparırlar.
Angiokardiopulmonoqrafiya-ağciyərlərin damarlarına və ürəyin boşluqlarına kontrast maddə yeridib müayinə etməkdir.Bunu acqarına aparırlar.Müayinədən qabaq sidik kisəsini və düz bağırsağı boşaltmaq lazımdır.Müayinə narkoz altında aparılıbsa, uşağa 3 saatdan sonra yemək vermək olar.
Nəbzin yayılması-tibb bacısının işlətdiyi ən çox yayılmış metoddur.Uşaqların da nəbzini mil arteriyasında, mil-bilək oynağından azca yuxarıda yoxlayırlar.Lakin körpə uşaqda nəbzi gicgah arteriyasında, qaşüstü qövsün bayır tərəfindən azca yuxarısında yoxlayırlar.Həmçinin uşaqların nəbzini yuxu arteriyasında və budun yuxarı tərəfində də saymaq olar.
Müalicə prosedurları.
Mədənin yuyulması.Zondu uşağın yaşından və mədənin hansı məqsədlə yuyulmasından asılı olaraq seçirlər.
Uşaqlara təxminən 1,5-2 yaşından başlayaraq banka qoyurlar.Uşaqlara banka qoymamışdan əvvəl və bankaları çıxarandan sonra dəriyə vazelin sürtmək lazımdır.Körpə uşaqlarda bankanı 5-10 dəqiqə saxlayırlar.
Kompreslər:Uşaqlara kompresləri 3%-li soda məhlulu, rivanol məhlulu, müxtəlif məlhəmlərlə, komfora və bitki yağı ilə qoyurlar.Uşaqlara isitqacı düzgün qoymamaq üzündən yanıq əmələ gəlməsi halları çoxdur.İsitqac dərinin üzərində 40oC temperatur yaratmalıdır.
Müalicə vannaları:Ümumi və yerli müalicə vannalarından istifadə edirlər.Yerli müalicə vannalarında dərinin müxtəlif irinli xəstəliklərində, yanıqlarda və s.tətbiq edilir.Kalium-permanqanat vannalarından daha çox istifadə edilir.Ümumi vannalrdan pediatriyada müalicə məqsədilə əsas etibarilə ilıq( temp.36-37oC) və isti vannalr(temp.38-40oC) tətbiq edilir.İlıq vannalar raxitdə, hipotrofiyada, anemiyada və s.faydalıdır.Vannaları günaşırı, təxminən 5-15 dəq, 20-25 vanna verirlər.
Təzə başlayan inaq sindromunda, asmatik komponentdə, bronxitdə, kəskin pnevmoniyası olan uşaqlarda faydalıdır.Ümumi müalicə vannalarını uşaqlara gündüz, yuxudan qabaq edirlər.Yeməkdən sonra azı 1 saat keçməlidir.
 
 
 
XƏSTƏ UŞAĞA QULLUĞUN ƏSAS XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Appendisit:Çox vaxt 3-4 yaşlı uşaqlarda müşahidə edilir, lakin yeni doğulmuş uşaqlarda da olur.Körpə uşaqlar son dərəcə narahat olduqlarından bunlarda ckəskin appendisiti təyin etmək üçün son vaxtlar xloralhidratdan istifadə edirlər.Bu xəstəlik zamanı sağ qalça nahiyəsində kəskin ağrı, qarın əzələləri gərgin olur, temperatur qalxa bilər.
Bronxial astma.Astma əlamətləri göründükdə, yaxud bronxial astma baş verdikdə uşağın başını hündürə qoyurlar.Otağın havasını yaxşı dəyişmək lazımdır.Yayındırıcı vasitələr kömək edir.
Budun anadangəlmə çıxığına qızlarda daha çox təsadüf edilir.Çıxıq hər iki tərəfdə və bir tərəfdə ola bilər.Xəstəliyə səbəb sirkə kasasının lazımınca inkişaf etməməsidir, həmin kasa bud sümüyünün başı ilə birlikdə çanaq-bud oynağını əmələ gətirir.
Anadangəlmə bud çıxığının diaqnozu tez qoyulubsa, xüsusən 1 yaşına qədər uşaqlarda, konservativ müalicə metodları fayda verə bilər.Konservativ müalicə üçün Pavlik üzəngisi, müxtəlif cür sinalar tətbiq edilir ki, bunlar da sirkə kasasının düzgün inkişaf etməsinə kömək edir.Anadangəlmə bud çıxığının diaqnozu 1 yaşdan 3 yaşına qədər qoyulubsa çıxığı bir dəfədə yerinə qoyurlar.
Hipertermik sindrom-Uşaqlarda bir sıra iltihab xəstəliklərində müşahidə edilir.Hipertermik sindromun əmələ gəlməsinə səbəb uşaq yaşlarında istilik tənzimi mərkəzinin təkmilləşməmiş olmasıdır.Uzun sürən hipertermiyada mərkəzi sinir sisteminin funksiyası pozulur, halusinasiya, qıcolmalar baş verir, uşaq huşunu itirir.
Hipertermik sindromun müalicəsinə temperatur 38-38,5oC-dən yuxarı qalxdıqda başlayırlar.Hipertermiyaya səbəb olan əsas amili aradan götürməkdən ötrü başqa kompleks tədbirlərə də əl atırlar.Temperaturu fiziki üsullarla aşağı salmaq( hava vannası və dəri örtüklərini spirtlə silmək, başa və qasıq nahiyyəsinə buz qoymaq) daxildir.Dərman müalicəsi də çox yayılmışdır, bunu fiziki üsullarla birlikdə tətbiq etmək olar
Hipotrofiya- Uşaq yaşına xas olan bir çox xəstəliklərin nəticəsidir.O lazımınca və düzgün qidalanmadıqda, qusma, ishal, qəbizlik və müxtəlif xəstəliklər zamanı baş verir.Uşaqlarda hipotrofiyaya ananın südünün azalması, yaxud südün keyfiyyətinin pisləşməsi, uşağın döşü tənbəl ənməsi və s. səbəb ola bilər.Uşağın mövcud bədən çəkisinin normal bədən çəkisinə nisbətinə görə hipotrofiyanın 3 dərəcəsi ayırd edilir.Hipotrofiyalı uşaqda orqanizmin müqaviməti azalır və o müxtəlif infeksion xəstəliklərə son dərəcə həssas olur.Hipotrofiyanın müalicəsi onu doğuran səbəbləri aradan qaldırmaqdan ibarətdir.Bu zaman qidanın kaloriliyini tədricən artırırlar.
Diafraqma dəbəlikləri- Uşaqlarda çox vaxt anadangəlmə olur.Diafraqmanın yırtılmasına səbəb olan sonradan qazanılma diafraqma yırtıqlarına nadir hallarda təsadüf edilir.Diafraqmadakı deşikdən döş boşluğuna bağırsaq ilməkləri, mədə, dalaq, qaraciyərin bir hissəsi və s. keçir.Diafraqma dəliyinin klinik mənzərəsi əsas etibarilə onun böyüklüyündən asılıdır.
Əsas klinik əlamət-müxtəlif dərəcəli tənəffüs çatışmazlığıdır.
Körpə uşaqlarda dispepsiya düzgün əmizdirməmək, həddindən çox yedizdirmək, yeməyin yaxşı hazırlanmaması və s. səbəbdən ola bilər.Dispepsiya zamanı uşaq narahat olur, tez-tez ağlayır, ayaqlarını bir-birinə sürtür.Dispepsiya yüngül xarakterdədirsə, əmizdirməni qaydaya salmaq, uşağı kontrol çəkmək, onun yeməyini yoxlamaq kifayətdir.
 
UŞAQLARDA BAĞIRSAQ İNFEKSİYALARI
Uşaqlarda ən tez-tez baş verən bağırsaq infeksiyalarına bakterial dizenteriya, kolienteritlər, qida toksiko-infeksiyaları( salmonelyozlar), səpgili yatalaq, parafitlər aiddir.Kiçik yaşlı uşaqlarda kəskin bağırsaq xəstəliklərini xarici mühitdə yaşayan qızılı stafilokokk və protey kimi mikroblar da törədə bilər.Əksər hallarda bağırsaq törədiciləri çox davamlı olur və xarici mühitdə uzun müddət yaşaya bilir.
Bağırsaq infeksiyasının mənbəyi həmişə insan-yaşlı adam yaxud xəstə uşaq bu mikrobları daşıyan adam olur.Kəskin bağırsaq xəstəliklərinin böyük bir qrupu xəstə heyvanlarla ( gəmiricilərlə,ev heyvanları) təmasda olduqda baş verir.Çox zaman kiçikyaşlı uşaqlara bağırsaq infeksiyaları süd məhsulları ilə keçir.Həmçinin milçəklər də bağırsaq infeksiyasının keçiriciləridir, bunlar mikrobları öz pəncələrində və xortumlarında xəstənin nəcisindən yeyinti məhsullarına asanlıqla keçirir.Uşaq xəstə ilə sıx təmasda olduqda, çirkli su və ya yeyinti məhsulları ilə də yoluxa bilir.
Xəstələnmə yalnız o zaman baş verir ki, mikroblar nəcis, yaxud sidikdə uşağın ağzına düşmüş olsun.
Koliinfeksiyalar.Bağırsaq çöpünün xəstəlik törədən növləri tərəfindən kəskin mədə-bağırsaq xəstəliklərinə koliinfeksiyalar deyilir.Bu yoluxucu xəstəliklərə aiddir.Koliinfeksiya ilə kiçik uşaqlar, xüsusən bir neçə aylıq uşaqlar xəstələnirlər.Bir yaşa qədər uşaqlar arasında kəskin bağırsaq xəstəlikləri içərisində koliinfeksiyalar orta hesabla 20-30% təşkil edir.Çox zaman bu xəstəliklə süni qidalandırılan hipotrofiyalı, raxitli, yarımçıq doğulmuş uşaqlar xəstələnirlər.Koliinfeksiyalar üçün ara vermədən qusma xarakterikdir.Xəstəlik 6 aylıqdan kiçik uşaqlarda, habelə raxit əlamətləri olan, hər hansı başqa xəstəliklərlə zəifləmiş uşaqlarda, əmizdirmə, qulluq və rejim düzgün aparılmadıqda daha ağır gedir.
Dizenteriya. Dizenteriya mikroblarının bir neçə növü vardır.Bu mikrobların bəzisi dizenteriyaya immunitet davamsız olduğu üçün uşaq bütün ömrü boyu xəstələnə bilər.
İnfeksiya mənbəyi xəstələr və basildaşıyıcılardır.Xəstə adam ilk gündən etibarən yoluxucu olur.Sağalmaq üzrə olan xəstələrin bakteriyadaşıyıcılığına səbəb adətən bağırsaqlarda patoloji prosesin qurtarmamasıdır.
Südəmər uşaqlar üçün infeksiya mənbəyi çox zaman analar və uşaqlara xidmət edən şəxslər olur.Xəstəliktörədicisi xəstənin yaxud bakteriyadaşıyıcısının orqanizmindən nəcislə çıxır və müxtəlif yolla ağıza düşür.İnfeksiyanın keçirilməsində həm xəstə adamın, həm də sağlam adamın əlləri çox mühüm rol oynayır.Buna görə də dizenteriya "çirkli əl" xəstəliyi də adlanır.Xəstə çirklənmiş əlləri ilə infeksiyanı müxtəlif əşyalara keçirir.Xəstıliyin ağırlıq dərəcəsi və xarakteri əsasən xəstənin orqanizminin reaktivlik xüsusiyyətlərindən asılıdır.Dizenteriyanın inkubasiya dövrü 2-7 gün olur.Xəstələrin çoxunda dizenteriya bağırsaq simptomları ilə başlayır.Dizenteriyanın yüngül formasında ümumi intoksikasiya simptomları olmur, yaxud zəif olur.Orta dərəcədə ağır formada temperatur azca qalxır, baş ağrıs, ümumi halsızlıq olur, iştah azalır, uşaq qusmur.Ağır toksik formasında şüur tutqunlaşır, temperatur yüksək olur, gözlər çuxura düşür, xəstənin baxışı tutqun olur, adinamiya, qusma, mədə bulanması qeyd olunur.Çox zaman qıcolmalar baş verir, tənəffüs dərin və tezləşmiş olur.Ürək-damar tənəffüsü zəifliyi əmələ gəlir ki, bu zaman nəbz kiçik və tez-tez olur, arterial təzyiq düşür.Dizenteriya ağır getdikdə zəifləmiş uşaqlarda ikincili infeksiya ilə əlaqədar;stomatitlər,ağciyər iltihabı, orta qulağın iltihabə, piodermiya əmələ gəlir.
Qulluq və müalicə. Dizenteriyalı xəstələri müvəffəqiyyətlə müalicə etməyin mühüm şərti düzgün təşkil edilmiş rejim, xəstələrə diqqətlə qulluq etmək və səmərəli dietadır.Dizenteriyalı xəstələrə qulluq edilməsində gigiyena tədbirlərinin böyük əhəmiyyəti vardır.Otağın havasını yaxşə dəyişmək lazımdır.
 
 
 
 
UŞAQLARDA BƏDƏN TƏRBİYƏSİ VƏ İDMAN
Bədən tərbiyəsi və idmanla müntəzəm məşğul olmaq uşaqların sağlamlığını möhkəmlətmək üçün çox güclü vasitədir.Bədən tərbiyəsi və idmanla ciddi həkim nəzarəti altında məşğul olurlar, çünki uşağın gücü çatmayan idman hərəkətləri böyüməkddə olan uşaq orqanizminə zərər yetirə bilər.Uşaq yaşlarında tibb nəzarəti nöqteyi-nəzərindən əsas 2 qrup ayırd edilir:balacalar qrupu( 7 yaşdan 11 yaşa qədər ) və orta yaşlı uşaqlar qrupu(  12 yaşından 15 yaşına qədər).Böyük yaş qrupuna (16-18) ümumtəhsil və orta ixtisas məktəblərinin yuxarı sinif şagirdləri aid edilir.Hər yaş qrupunun özünəməxsus anatomik-fizioloji xüsusiyyətləri vardır və bunlara müvafiq bədən tərbiyəsi hərəkətləri aparılır.Bütün məktəblilər 3 qrupa bölünür:əsas qrup, hazırlıq qrupu, xüsusi qrup
Əsas qrup-sağlam və fiziki inkişafı normal olan uşaqlara aid edilir.Onlar yaxşı funksional vəziyyətdə olurlar.Bu uşaqlar məktəbdə bədən tərbiyəsi ilə tam həcmdə məşğul ola bilərlər.İdman məşğələlərinə gəldikdə isə bəzi əks-göstərişlər ola bilər.Məsələn, yaxındangörmədə ( bu cür xəstəliyi olan uşaqları əsas qrupa aid etmək olar) boksla məşğul olmaq, trampilindən xizəklə tullanmaq, ağır atletika və motosiklet idmanı ilə məşğul olmaq tövsiyyə edilmir.Kifoza meyillilik olduqda, arxa dəyirmi və dəyirmi-batıq olduqda bu pozğunluğu artıran idman növləri ilə, məsələn velosiped sürmək, avar çəkmək, boks oynamaq olmaz.Qulağın təbil pərdəsinin deşilməsi hər cür su idmanı ilə məşğul olmağa əks göstərişdir.
Bədəncə yaxşı inkişaf etməmiş və sağlamlığı azca pozulmuş uşaqları hazırlıq qrupuna aid edirlər.Xüsusi qrupa fiziki inkişafında böyük qüsurlar olan, yaxud xəstə uşaqlar aid edilir.Bu qüsurlar daimi, yaxud müvəqqəti ola bilər.Bu qrupun bir hissəsi xüsusi proqram üzrə bədən tərbiyəsi ilə məşğul olur, o biri hissəsini isə müalicə bədən tərbiyəsi dərslərinə göndərirlər.
İdman məşğələləri üçün yaş normaları təsdiq edilmişdir.Gimnastika, üzgüçülük, tennis və fiqurlu konki sürmə üzrə ilk məşğələlər 7 yaşında;akrobatika, dağda xizək sürmək, suya tullanma ilə 8 yaşından;baqut, xizək sürmə və biatlon yarışlarına, trampilindən xizəklə tullanmaya, yelkənli qayıqsürməyə 9 yaşından;basketbol, voleybol, badminton, güləş, su polosu, avar çəkmə, konki sürmə, əl topu oyunu, futbol, xokkey, qılınc oynatma ilə 10 yaşından, yüngül atletika, at idmanı, atıcılığa 11 yaşından başlamaq olar.İdmanın qalan növləri ilə 12-14 yaşından məşğul olmaq olar.
Uşaqlar üçün masaj və gimnastikanı 1-1,5 aylıqdan başlayırlar.3 aylığa qədər sadə hərəkətlər edilir:uşağın arxasını və qarnını masaj edir və qarnıüstə uzadırlar.Sonra yeni elementlər əlavə edib əvvəlkiləri möhkəmləndirirlər.3 aylıqdan 4 aylığa qədər uşaqların qollarını işlədir və arxası üstdən qarnıüstə çevirirlər.
Masaj və gimnastikanı uşağı əmizdirdikdən 1 saat sonra aparırlar.Otağın temperaturu 20-22oC-dən aşağı olmamalıdır.   
Südəmər uşaqların hərəki fəaliyyətləri 2 istiqamətdə:statika və motorika istiqamətində gedir.Körpə uşaqlarda tənəffüs fəaliyyətinin inkişafı üçün passiv və reflektor məşğələlərdən istifadə edirlər.
Passiv məşğələlər-uşaq yox masajist ( tibb bacısı, ana) tərəfindən edilir.Onlar uşağın uşağın əzələlərinin təbii hərəki fazasının istifadə edilməsinə əsaslanır:müəyyən qrup əzələlərin təqəllüsü zamanı bükülmə və onlar boşaldıqda isə açılma baş verir.Üç aylığa qədər uşaqlarda passiv məşğələ təyin etmək olmaz, çünki bükücülərdə hipertoniya olduğundan onun tətbiqi uşaqlar üzərində güc işlətmək qorxusu ilə əlaqədardır.
Reflektor məşğələlər şərtsiz reflekslər tipində gedən hərəkətlərə əsaslanır.Bu reflekslər dəri-əzələ-sinir aparatının qıcıqlanmasına bilavasitə cavab olaraq baş verən viladi( anadangəlmə) hərəki reaksiyalardır.Məsələn, 3-4 aylığında boyun əzələlərinin möhkəmlənməsi ilə əlaqədar olaraq anadangəlmə vəziyyət refleksi təzahür edir.Yardım ilə aparılan məşğələ ( passiv-fəal məşğələlər).Buraya yalnız bir hissəsi uşaqlar tərəfindən müstəqil yerinə yetirilən hərəkətlər, məs;qolundan, əlindən tutub çəkdikdə uşağın oturması aiddir.
Fəal məşğələlər-uşağın müstəqil olaraq yerinə yetirdiyi iradi hərəkətlərdir.
Masaj-passiv gimnastikanın bir növüdür.Masajın mahiyyəti, uşağın bədəninə ritmik və müntəzəm mexaniki qıcıqlar verilməsindən ibarətdir.Masaj ümumi və yerli olur.Masajın 5 əsas növünü ayırd edirlər:sığallama, ovuşdurma, əzişdirmə, döyəcləmə, vibrasiya
                                                                                                                                               
 
Vaxtından qabaq ( yarımçıq doğulan) uşaq  onlara  qulluq qaydaları
Ana bətnindəki inkişaf müddəti qurtarmamış ( 270 – 280 gün əvvəl), çəkisi 2500 q – dan az  və bədəninin uzunluğu 45 sm dən qısa olan uşaqlara yarımçıq uşaqlar deyilir. Çəkisi 900  və hətta 600 q olan körpələrində  həyatının saxlanılması hallarıda olur. Yeni doğulmuş uşaqlarda hərarət tənzimi çatışmazlığı müşahidə olunur ( bədən temperaturu  35 0 C – yə düşə və ya 450C – qalxa bilər. Yarımçıq uşaqlarda tənəffüs səthi, dəyişkən olur, göyərmə  ( aspiksiya) tutmaları olur.
Yarımçıq  doğulmanın  səbəbləri: uşaqlığın və yumurtalığın xroniki  iltihabı , uşaqlığın vəziyyətinin düzgün olmaması,  çox döllü hamiləlik , hamiləlik zamanı  qadının  infeksion  xəstəliyi ( skarlatina, çiçək, malyariya, vərəm və.s) , ruhi və fiziki travma və.s 
Simptomlar – yarımçıqlığın simptomları müxtəlif  olur.  Bunlarda çəkinin az, boyun  balaca, dərinin piy qatının  zəif inkişaf etməsi  müşahidə olunur. Bunlar  fərqlənərək  bütün dərinin üzəri döl tükləri ilə örtülü olur. Bu tüklər xüsusilə üzdə, alında çox olur. Qulaq seyvanları çox yumşaq  olur, asanlıqla  əzilir, dırnaqları  yaxşı inkişaf etmir, dırnaq yatağının kənarına çatır, çox nazik olur.Süd vəziləri çox zəif inkişaf etmiş olur.Kəllə sümükləri asanlıqla hərəkət edir və bir – birinin üstünə çıxır.
Yarımçıq doğulmuş uşaqlarda mərkəzi sinir sisteminin  lazımınca  inkişaf etməməsi  onların tənəffüsünə təsir edir. Tənəffüs səthi və çox vaxt qeyri – düzgün olur. Ətraf mühitin hərarəti  qalxdıqda  yarımçıq doğulmuş uşaqlarda  reflektor olaraq  tənəffüs tezləşir. Bu tənəffüs mərkəzinin  şiddətli  dəyişkənliyi ilə əlaqədardır.
Yarımçıq doğulmuş uşaqlara  qulluq
Yarımçıq uşaqları yaşatmaqda və onların inkişafında  xarici mühitin  şəraiti mühüm rol oynayır. Xarici mühit düzgün təşkil olunduqda  uşaqlar  artıq birinci günlərdən başlayaraq  yaxşı inkişaf edir. Yarımçıq yeni doğulmuş uşaqlar şöbəsində rejimi ciddi gözləmək lazımdır. Gündə 3 – dəfədən az olmamaq şərtilə  isti su və xlorlu əhəng və ya  xloramin məhlulu ilə döşəməni  yumaq lazımdır. Qrippoz  xəstəlikləri aşkara çıxarmaq üçün hər gün müayinə  etmək lazımdır. Yarımçıq doğulmuş uşağın  palataya  buraxırlar ,uşaqları bu prinsipə əsasən yerləşdirirlər.
1. Lap az çəkiyə ( 1600-1700q) malik yeni doğulmuşları xüsusi küvez palatalara yerləşdirirlər, küveyzlər oksigen cihazı ilə  təchiz olunur.
2. Çəkisi 1600-1700 q – dan artıq ancaq 2000 q – dan az olan yeni doğulmuşları xüsusi palataya yerləşdirirlər.
3. Çəkisi  2000-2500 q artıq olanları ayrıca palataya yerləşdirirlər.
4. Şübhəli şöbə adlanan şöbədən olan uşaqları  ayrıca palataya yerləşdirilər
Yarımçıq doğulmuş uşaqlarda  istilik tənzimi çatışmamazlığı bir neçə həftədə 3-4 – aya qədər davam edir. Qızdırılmadan körpənin hərarəti 37-38 0C ola bilər. Ev şəraitində  adi isti qazlardan istifadə etmək lazım gəlir.
İstiqacları  yarısına qədər  su ilə doldurur  və uşağın yan və ayaq tərəfinə qoyulu, çünki belə hallarda  onların tənəffüsü  çox çətinləşir. Otaq  hərarətini  daim 22-240C  arasında saxlanılmalıdır.
Yarımçıq doğulmuş uşağın  paltarı  - Yeni  doğulmuş uşaqlar üçün satılan camaşır yarımçıq doğulmuş uşaq üçün yaramır.  Onun köynəyini  başlıqlı  tikməli, papağına  pambıq layı qoymalı, pambıqdan ayaqqabı  tikilməlidir. Yarımçıq doğulmuş  uşaqları  o vaxtdan  xüsusi sürətdə qızdırırlar  ki, bu halda uşağın fərdi xüsusiyyətləri, onun çəkisi , bədən hərarəti və bir çox başqa hallar nəzərə alınır . Belə uşağın bir qayda olaraq həyatın  1 – ci ayı ərzində əlavə qızdırılmaya  ehtiyacı olur. Birinci vanna göbək qalığı düşdükdən və göbək  yarası sağaldıqdan sonra  edilir. Yarımçıq doğulmuş uşağı ətrafı havanın hərarəti  23-240C  - dən aşağı olmamaq şərtilə 38-390 C – olan suda çimizdirilir.
Havada gəzdirməni 2 – ci ayından başlamaq olar. Əvvələr havaya 6-10 dəqiqə çıxarırlar, sonralar isə tədricən gəzinti  gündə 2 – dəfə 1-2 saata qədər uzadılır. 
Yarımçıq uşaqlarda xəstəliklərin gedişi  xüsusiyyətləri – Bu uşaqlarda  xüsusilə həyatın birinci aylarında  xəstəliklər  xüsusi gedişə malik olur. Yarımçıq uşağın temperaturu qalxdıqda onun səbəbini uşağa pis qulluq edilməsində  - çox qızdırılmasında aramalı.
1 – ci ayında ən çox təsadüf  edilən xəstəliklər – qrip, otit, ağçiyərlərin  iltihabı  və bağırsaq  infeksiyası olur. Həyatın 1 – ci günlərində kəllə daxilinə və onurğa beyində qanaxmaya, eləcədə ağciyərlərə, dəriyə  və s. Qansızmaya meyilli olur.
Yarımçıq uşaqlarda ən çox rast gəlinən anemiya və raxitdir.Anemiya həyatın 1-ci ayında, axırında və 2-ci ayının əvvəlində meydana çıxır.yaxşı qulluq edildikdə və pəhriz düzgün oloduqda həyatın 6-7 ayına yaxın anemiya təzahürləri bir qayda olaraq yox olur.D vitamini ilə raxitə qarşı spesifik profilaktikanı 2 həftəlikdən başlamalı.
Yarımçıq uşağın yedizdirilməsi:yarımçıq uşağın qidaya davamlılığı zəif olur.Bu uşaqlarda əmmə və udma refleksi zəif onkişaf edir.Onlar döş almır, hətta pipetka, şüşə və qaşıqdan da süd içə bilmir.Əgər uşaq döş götürərsə ona döş verilməlidir.yarımçıq uşağı 1-ci dəfə doğulduqdan 6-8 saat, bəzi nadir hallarda isə 10-12 saat sonra yedizdirməyə başlamaq olar.Yarımçıq körpəyə həyatın 1-ci 10 günü lazım olan südün miqdarını hesablamaq üçün Rommel düsturu vardır:x=n+10; burada x körpənin hər 100 qr çəkisinə lazım olan ana südünün mm-lə miqdarını, n-körpənin neçə günlük olduğunu göstərir.
 
 
 
Ürək və damar xəstəlikləri
Uşaqlarda ürək  - damar sistemi böyüklərdən  həyat iqtidarının  çox və dözümlü  olması ilə fərqlənir.
Ürəyin anadangəlmə  qüsurları, ürəyin ana bətnində  lazımınca inkişaf etməməsi, yaxud düzgün inkişaf etməməsi  nəticəsində  əmələ gəlir. Ümumiyyətlə  anadangəlmə  qüsurların əmələ gəlməsində infeksiyanın, xüsusən də məxmərəyin, habelə  hamilə qadının toksoplazmonun  müəyyən  rolu vardır. Çox vaxt eybəcərliklərdə olur,  məsələn: üst dodağın və sərt damağın bitişməməsi  ( dovşan dodağı),  barmaqların lazımınca inkişaf etməməsi.
Simptomları  –  Anadangəlmə ürək qüsurunun  xarakterik simptomu  ilk yaşlarında uşağın  ürəyində  küylərin olmasıdır. Uşaqlarda ağciyər arteriyası daraldıqda, dodaqların, ağız boşluğunun  selikli  qişası, ayaq barmaqların  sianozu müşahidə edilir.  Ürək çatışmamazlığı  aşağıdakı hallarda baş verir:
•         Ürək – damar sisteminin  ilkin xəstəlikləri zamanı
•         Infeksion xəstəliklər (difteriya və. s) zamanı
•         Digər üzvlərin fəaliyyəti pozulduqda
Ürək fəaliyyətinin kəskin sürətdə zəifləməsinə kollamps deyilir. Bu zaman alt aşağı düşür, periferik qan  dövranı  pozulur,  həyat üçün təhlükəli olan  kəskin damar çatışmazlığı  baş verir.
Qazanılmış ürək – damar xəstəlikləri
Uşaqlarda ürək – damar sistemi  çox kəskin  və xroniki  infeksion xəstəliklər zamanı, məsələn: skarlatina, difteriya, revmatizm və.s zamanı  zədələnir.  Xəstəliyin  ilk dövründə  bu dəyişikliklər  çox vaxt eyni simptomlar, yəni  ürək fəaliyyətinin  tezləşməsi  arterial  təzyiqin  yüksəlməsi  küylə müşahidə olunur. Endokardit – Ürəyin daxili qişasının  və qapaqların iltihabıdır. Çox zaman  ikitaylı qapaq və aypara qapaqları  zədələnir. İltihab prosesinin təsiri  ilə qapaqlar  əvvəldə qalınlaşır , sonradan bərk  çapıq  toxumasına  çevrilir.  Ürək qapaqlarının  zədələnməsi ilə  əlaqədar olaraq  ürəyin funksiyasının  dəyişməsinə  ürək qüsurları deyilir.
Miokardit – Ürək əzələsinin iltihabına deyilir.  Kəskin miokarditin  səbəbi müftəlif  kəskin infeksion   xəstəliklər:  skarlatina, qrip, dizenteriya, difteriya, revmatizm ola bilər.
Miokardin simptomları – zəiflik, ümumi  solğunluq, ürək tonlarının  karlığı, ürək vurğusunun  zəifliyi, zəif sistolik  küydür.  Nəbz tezləşir, yaxud yavaşlayır, bəzən də  itir ( aritimiya ), arterial təzyiq  aşağı olur.
Perikardit – Ürəyin xarici qişasının  iltihabına deyilir.  Çox zaman onun səbəbləri  revmatizm  və vərəm  nadir hallarda isə  sepsis olur.
Uşağın ümumi halı  şiddətli  sürətdə  pisləşirsə, tənginəfəslik  və sianoz  artarsa, ürəyin hüdudları  xeyli genişlənərsə, ürəyin tonları  karlaşarsa  o zaman  perikarditdən  şübhələnmək olar.
Ürək – damar qüsurları   olan xəstələrin müalicəsi : kəskin ürək  çatışmamazlığı zamanı xəstəni uzatmalı, palataya təmiz hava verməli, dəri altına 10% - li kofein vurmaq lazımdır.
I dərəcəli ürək  çatışmamazlığı zamanı  ürəyin  fəaliyyətini  bərpa etmək üçün xəstələrə ciddi  yataq rejmi tətbiq edirlər.
II dərəcəli  xəstəyə rahat vəziyyət – yarımoturmuş  vəziyyət vermək lazımdır.
Qidalanma  rejminə də ciddi  riayət olunmalıdır.
Anadangəlmə ürək qüsuru ilə  doğulmuş  yüngül təngnəfəslik  hiss edilir, getdikcə  artır. Ağız  ətrafında   sianoz  olur, uşaq ağlayanda göyərir.
Revmatiz infeksion -  allergin xəstəlik olub, ürək toxumasını da çox zədələyir  ( miokardit, endokardit, porikardit) . Endokardit zamanı  revmatin  proses  çox vaxt qapaqlar nahiyyəsini  zədələyir  və  qazanlıma  ürək qüsuru  ərsəyə gəlir.
 
 
Ürək qan – damar  sisteminin xəstəliklərində MBT
Ümumdünya səhiyyə Nazirliyinin  statistik məlumatlarına görə  ürək – qan – damar sistemin  xəstəlikləri  digər xəstəliklər arasında   I yeri tutur. İnkişaf etmiş ölkələrdə  ürək – qan – damar  xəstəlikləri  əsas ölüm və əlillik səbəbi hesab olunur.
•         Ürək – qan – damar sisteminin  xəstəliklərinə  - arteroskleroz, ürəyin işemik  xəstəlikləri ( stenokardiyo, miokard infarktı), hipertamiya, miokardit, miokardin, distrojiyası, endonordit, ürək qüsurları aiddir. Ateroskbroz lipid  mübadiləsinin pozulması nəticəsində yaranır.  Xolisterinin  qanda toplanması damarlarının  birləşdirici  fibroz  toxumayla tutulması xəstəliyin  əsas  patogenetik  səbəbləri hesab olunur. Ən çox  aterosklerozla döş qəfəsi aortası, tac arteriyaları, beyin və böyrək arteriyaları zədələnir.  Koronoroskleroz zamanı beyin qan damarlarında qan dövranının pozulması, stenokardia tutmaları, ürək əzələlərinin  funksiyalarının  məhdudlaşması müşahidə olunur. Ateroskleroz eyni zamanda ətraf mühitin mənfi şəraiti hipertaniya xəstəliyinə səbəb olur. Nəticədə qan dövranını nizamlayan  neyrohumoral  aparatın funksiyasının pozulması, buda az ya çox arterial təzyiqin  artmasına səbəb olur. Müxtəlif  infeksion amillərin təsiri nəticəsində miokardit, endoartrit xəstəlikləri inkişaf edir. Ürək və qan – damarlarının  zədələnməsi  qan dövranında çatışmamazlığa səbəb olurki, orqanizmin qana tələbatı ilə  dövr edən qanın arasında  uyğunsuzluq yaranır. Nəticədə toxumalarda  maddələr mübadiləsi pozulur. Qanda oksigen qazının çatışmamazlığı ürəyin zərbə qüvvəsini azaldır. Arterial təzyiqin enməsi  və venoz təzyiqin artması müşahidə edilir.
•         MBT ürək qan – damar sistemi xəstəliklərinin kompleks müalicəsinin tərkib hissəsidir. MBT istər medikamentoz, istər cərrahi müalicənin  effekttivliyini  artıraraq  xəstənin  tez bir zamanda sağalmasını təmin edir. MBT müalicənin bütün mərhələlərində aparılmasını bu xəstəliyi  reablitasiyasında  istifadə edilir. MBT məşğələləri trofiki prosesləri  yaxşılaşdırır  fiziki məşğələlər koronar damar mənfəzini genişləndirərək ürəyin qan dövranını yaxşılaşdırır.  Bərpa olunmuş qan dövranı ürəyin  məhdudlaşdırılmış funksiyalarını  bərpa edir.  Dozalaşdırılmış fiziki yüklənmə koronar arterialarda dövr edən qanın miqdarını 8 – 10 dəfə artıra bilər. Əzələ fəaliyyəti isə periferik qan dövranını yaxşılaşdırır. Periferik  qan dövranının yaxşılaşdırılması  və funksional kapilyarların  sayının artması onların toxumalarla təmas səthini artıraraq periferiyada  oksigenin utilizasiyasını artırır. Bu da ürəyin emkonomik fəaliyyətinə səbəb olur ( yəni ürəyə çox güc düşmür)
Qan dövranı pozğunluğunun  I və II  dərəcəsində, konpensasiya mərhələsində MBT bütün  ürək – damar sistemi xəstəliklərində  göstərişdir və  xəstənin  funksional  vəziyyətindən asılıdır. Qan dövranı pozğunluğunun  III dərəcəsində geriyə dönməyən  dəyişikliklərdə  daxili orqanların funksional pozğunluğu ilə müşahidə olunan formalarda  MBT  əks göstəriş hesab olunur.
            Qan dövranının  pozğunluğunun I mərhələsində MBT  qan dövranının  ekstakordial  mexanizmlərinin məşqləri: miokardın möhkəmləndirilməsi; məhdudlaşdırılmış funksiyalarının artırılması; fiziki əmək qabiliyyətini artırmaq üçün ürək – qan damar sisteminin  məşq etdirilməsi məqsədi daşıyır. Bu mərhələdə MBT – nin formaları – müalicəvi gimnastika ,  dozalaşdırılmış gəzinti, hərəkətli idman oyunları, üzmək, xizək. Bütün əzələ qrupları üçün  məşğələlər təyin edilir.    ( həm gimnastik vasitələrlə, həmdə onlarsız) . Dinamik və statik  xarakterli tənəffüs məşğələlər təyin edilir. Məşğələlər orta tempdə aparılır ( 6- 12 dəfə təkrar edilir) məşğələlərin davam etmə müddəti 25-30 dəqiqədir. Qan dövranı pozğunluğunun II dərəcəsində MBT periferik qan dövranının  stimullaşdırılması  xəstələri düzügün tənəffüsə öyrətmək,  qan dövranının ekstokardial mexanizmlərinin inkişafı, ürək əzələsinin möhkəmləndirilməsi  xəstələrin fizik əmək qabiliyyətinin reablitasiyası  funksiyasını daşıyır.
•         MBT  formaları: müalicəvi gimnastika, səhər gimnastikası və  dozalaşdırılmış gəzinti.
Müalicə gimnastika məşğələləri uzanmış və oturmuş vəziyyətdə aparılır.
Məşğələyə ətrafların əzələlərinin sadə gimnastik hərəkətləri, eyni zamanda statik və dinamik tənəffüs hərəkətləri aiddir.  Məşğələlər yavaş və orta tempdə aparılır (  4 – 10 dəfə ) məşğələlərin davam etmə müddəti  10-20 dəqiqədir.
            Hipertaniya xəstəliyinin ilk mərhələlərində fizik məşğələlər sinir sisteminin reaktivliyini aşağı salır və tormuzlanma sisteminin funksiyasını bərpa edir. Əzələlərlə  və ürək qan – damar sistemi arasında  reflektor əlaqə vardır . Sistematik MBT məşqləri  xəstələrdə damarların deprestor reaksiyasına səbəb olur. Bu da nəticə olaraq arterial təzyiqin enməsinə səbəb olur və  spazmın qarşısını alır. Damarların deprestor reaksiyası eyni zamanda əzələ fəaliyyəti zamanı humoral dəyişikliklərdən asılıdır. Əzələ fəaliyyəti zamanı  yaranan ürək – damar sisteminin ximo reseptorlarını qıcıqlandıran məhsullar reflektor olaraq damarların genişlənməsini təmin edir. Koronar arteriaların  spazmının  profilaktikasında fiziki məşğələlərin böyük  rolu vardır ( miokard infarktının ağırlaşmalarının qarşısını alır). Hipertaniya  xəstəliyi zamanı aparılan MBT  məşğələləri  funksional və patogenetik  terapiya məqsədini  daşıyır.
 
Uşaqlarda pnevmoniya və Raxit  xəstəliyi.
Raxit xəstəliyi: Raxit- kiçik yaşlı uşaqlarda tez –tez təsadüf edilən xəstəlikdir. Bu mineral mübadilənin ,əsasən fosfor və kalsium mübadiləsinin pozulması nəticəsində bütün orqanizmin xəstələnməsidir.
Raxitin baş verməsinin başlıca səbəbi  orqanizmə kifayət qədər antiraxit D vitamininin daxil olmaması hesab olunur.Təbiətdə müxtəlif  D vitaminləri vardır.Bunların içərisində raxitə qarşı ən fəal vitaminlər Dvə D3 sayılır. D3  vitamini insanın və heyvanın  dərisində ultrabənövşəyi günəş şüalarının  və ya dalğa uzunluğu 280 – 313 mm olan  süni işıq mənbələrindən gələn şüaların təsiri ilə dehidroxolesterindən  ( D provitamini ) əmələ gəlir. Uşağın antiraxit  D vitamini ilə kifayət qədər təmin edilməsi əsasən 3 amildən asılıdır.
1) Dəriyə ultra bənövşəyi şüaların düşməsindən . Buna görədə uşağın uzun müddət açıq havada olması onu raxitdən qoruyur.
2) Uşağın qidasında  kifayət qədər D vitamini olmasından . D3vitamini balıq yağında, yumurtanın sarısında, kərə yağında, bəzi balıqların və heyvanların qaraciyərində olur.
3) D vitamininin  uşağın orqanizmi tərəfindən istifadə edilməsindən.
Raxitin etiologiyasında xəstəliyə zəmin yaradan bir sıra digər səbəblərdə mühüm rol oynayır. Məsələn: qidalandırma, kəskin və xroniki xəstəliklər, ağır və ya bir – birinin ardınca gələn infeksiyalar, təkrar olunan həzm pozğunluqları, pis məişət şəraiti.  Uşaq nə qədər intensiv  boy atarsa  D vitamininə təlabat bir o qədər çox olur. Buna görə də raxit adətən orqanizmin  daha gur inkişaf etdiyi dövrdə - 1 yaşa qədər daha çox baş verir.  Lakin raxit xəstəliyi  sonrakı yaşlarda da ola bilər.
Klinikası: Raxitin birinci əlaməti sinir sistemində oyanıqlığın yüksəlməsidir: Uşaq şıltaq olur, yuxusu pozulur. Bütün bədəni xüsusən başı tərləyir, dəri tərlədiyi üçün  qıcıqlanır,  qaşınma əmələ gəlir. Uşaq başını yastığa sürtür, ənsənin tükləri tökülür ( raxitin başlanması əlaməti).Orqanizmdə  D vitamini çatışmadıqda qalxanabənzər ətraf vəzlərin funksiyası güclənir.Qana çox miqdarda paratireohormon daxil olur ki, buda böyrəklər  tərəfindən fosfatların çox ifraz olunmasına kömək edir.
Raxitin profilaktikasını uşaq doğulana qədər başlamaq lazımdır.  Hamilə qadın doğuşa 2 – 3 ay qalmış balıq yağı içməli, yaxud hər dəfədə  3000 – 5000 D vitamini qəbul etməlidir. Uşaq doğulduqdan sonra raxitin profilaktikasını  birinci günlərdən başlayaraq  müntəzəm keçirmək lazımdır.
Raxitin profilaktikasında  döş əmizdirmə, vaxtında əlavə qida vermək, xüsusilə süni qidalandırılan uşaqlara tərəvəz və meyvə şirələri şəkilində C vitaminini  və balıq yağı şəkilində D vitaminini tez təyin etməyin böyük əhəmiyyəti vardır.Raxitin qarşısının alınmasında ümumi gigiyenik rejimin, günəş işığından və havadan  lazımınca istifadə edilməsinin də əhəmiyyəti vardır. Məişət şəraiti nə qədər pis olsa uşaq havada bir o qədər çox qalmalıdır.
Müalicə:Raxitin müalicəsinin əsas  metodları 4 – dür.Raxitin müalicəsində  yayda bayırda, qışda isə otaqda keçirilən hava vannaları, masaj və gimnastika, bədəni yaş dəsmalla silmək və su tökmək kimi tədbirlər  raxitin müalicəsində  effektiv yardımçı  vasitələrdir.
Uşaqlarda pnevmoniya: Yeni doğulmuş uşaqlarda  pnevmoniyanın əmələ gəlməsinə  mühit şəraitinin  pis olması, doğuş zamanı ana və uşaq tərəfdən baş verən patalogiya, xəstəxanadan kənar doğum, uşağa qulluq etdikdə və əmizdirdikdə sanitariya – gigiyena qaydalarının pozulması kimi hallar kömək edir. Yeni doğulmuş uşaqlarda pnevmoniyaların əmələ gəlməsinə  ağciyər toxumasında baş vermiş bəzi dəyişikliklər – ağ ciyər toxumasına qan sızması, hipostozlar ( durğunluq halları ) ödemlər və atelektazlar kömək edir.
 Yeni doğulmuş uşaqlarda pnevmoniyanı müxtəlif  bakterialar:stafilokokklar, pnevmokokklar və bağırsaq çöpləri əmələ gətirir.
Pnevmoniyanın tez – tez təsadüf edilən  simptomu ağızdan və burundan  köpüklü  selik axmasıdır. Adətən qanda  leykositoz,  neytrofilyoz qeyd olunur.
Stafilokokk pnevmoniyaları  xüsusi qrup təşkil edir. Bunlardan ölənlərin sayı lap çox olur.
Ağciyərlərin xəstəlikləri ilə bir  vaxtda ananın dərisində  stafilokokkların törətdiyi xəstəliklər və süd vəzisinin iltihabı ( mastitlər) müşahidə edilir.
Pnevmoniyanın başqa bir qrupu aspirasiya  pnevmaniyalarıdır. Bunların əmələ gəlməsinin bir səbəbi doğuş zamanı  dölyanı suyun aspirasiyasıdır .
Müalicə və qulluq: pnevmoniyanın müalicəsinə tez  və fəal başlamaq lazımdır. Müalicə sanitariya – gigiyena tədbirlərinin düzgün görülməsindən,  uşağı düzgün əmizdirməkdən,  antibiotiklər, oksigen, ürək dərmanları, vitaminlər  tətbiq etməkdən ibarətdir. Uşağın başı  çarpayıda  bir qədər yuxarı olmalıdır.
 
 ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Aygün müəllimə

Anatomiya və fiziologiya haqqında ümumi məlumat

     İnsan anatomiyası orqanizmin formasıdan,quruluşundan , inkişafından  və mənşəyindən bəhs edən elmdir.Yunanca “anatemno” yarıram,təşrif edirəm deməkdir.Anatomiya bir elm kimi insanı tədqiq edir.İnsan isə canlı varlıqların inkişaf pilləsində ən yüksəkdə dayanır.Bioloji elmləri şərti olaraq morfologiya və fiziologiyaya bölürlər.Morfologiya orqanların forma və quruluşundan bəhs edir.Fiziologiya isə vəzifələrindən bəhs edir.Əslində isə bu elmlər bir-birilə sıx bağlıdır.
     Anatomiya morfoloji elm kimi tədqiqetmə metodlarına görə makroskopik və mikroskopik anatomiyaya ayrılır.
     Makroskopik anatomiya orqanizmi adi gözün və böyüdücü şüşələrin köməyilə (məs:lupa) öyrənir.
   Mikroskopik anatomiya isə mikroskopun köməyilə hüceyrələrin,toxumanın və orqanların incə quruluşunu öyrənir.Mikroskopik anatomiya həm də orqanların bətndaxili inkişafını öyrənir.
Anatomiyanın bölmələri.
1. Təsviri (klassik) anatomiya-qədim öyrənmə metodu olub,sadəcə olaraq orqanların təsviri ilə əlaqədardıır.
2. Sistematik anatomiya-orqanizmin formasını və quruluşunu sistemlər üzrə (sümük sistemi,birləşmələr sistemi,əzələ sistemi və.s) öyrənir.
3. Funksional anatomiya-orqanizmin və onun ayrı-ayrı orqanlarının quruluşunu vəzifəsi ilə əlaqəli şəkildə öyrənir.
4. Topoqrafik anatomiya-insan bədənindəki orqanların nahiyələrə,skeletə və bir-birinə olan münasibətini öyrənir.Topoqrafik anatomiyanın cərrahlıqda böyük əhəmiyyəti vardır.
5. Dinamik anatomiya-  daxili və xarici qüvvələrin təsiri nəticəsində insan bədəninin  vəziyyəti və hərəkətlərini öyrənir. Dinamik anatomiya idman və bədən tərbiyəsi ilə məşğul olanlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.
6. Yaş anatomiyası – prenatal və postnatal dövrlərdə orqanların forma, quruluş və vəziyyətlərində baş verən dəyişiklikləri öyrənir.
7. Herantologiya – qocalıqla əlaqədar baş verən dəyişiklikləri öyrənir.
8. Müqayisəli anatomiya – insan və heyvan orqanizminin quruluşunu müqayisəli şəkildə öyrənir.
9. Pataloji anatomiya – bu və ya digər xəstəliyə tutulmuş orqaların quruluşunda  baş vermiş patoloji dəyişiklikləri öyrənir.
İnsan anatomiyasının tarixindən qısa məlumat.
     Anatomiya bir elm kimi çox qədim inkişaf tarixinə məlikdir. Bizim eradan 5 əsr əvvəl anatomiya haqqında ilk əsəri Alkmeon yazıb. Qədim yunan həkimi, təbabətin atası sayılan Hippokrat anatomiyaya aid fikirlər qeyd etmişdir. Hippokrata görə insan orqanizmi 4 şirədən – qan, selik, öd və qaraöd təşkil olunmuşdur. Lakin Hippokrat siniri vətərdən ayıra bilmirdi və arteriyaya hava axan boru kimi baxırdı.
     Qədim Yunan filosofu olmuş Aristotel heyvan anatomiyası haqqında qiymətli məlumat toplayımışdır. “Aorta” terminini ilk dəfə Aristotel təklif etmişdir.Qədim Romada görkəmli həkim-alim, filosof Klavdi Qalen öz tədqiqatlarını əsasən heyvanlar üzərində aparıb və alınan nəticələri insana tətbiq etmişdir. Ona görə də onun məlumatlarında bir çox səhvlər olmuşdur.
     Əbu Əli ibn-Sinan 5 kitabdan ibarət “Təbabətin qanunu” adlı böyük əsər yazmışdır. Bu əsəs anatomiya, fizeologiyaya, terapiyaya və s. həsr etmişdir.
     Qabiel Fellopi ilk dəfə skeleti və eşitmə orqanini tətqiq etmişdir.
     B. Harvey 17-ci əsrin əvvəllərində böyük qan dövranını inkişaf etdirmiş və bütün canlıların yumurtadan inkişaf etdiklərini sübut etmişdir. İ.P. Pavlov müasir həzm fizeologiyasının, şərti reflekslər nəzəriyyəsinin və bunun əsasında ali sinir fəaliyyəti nəzəriyyəsinin əsasını qoymuşdur.
     V.N. Tonkov eksperimental anatomiyanın banilərindən biri olmuşdur. O, öz şagirdləri ilə birlikdə kollateral qan dövranı təlimi üzərində çalışmışdır.
     Cənubi Azərbaycanda ilk dəfə anatomiyanı meyid üzərində öyrənən Mirzə Məhəmməd Təbrizi olub. Azərbaycan dilində terminlər yaratmişdir. Mədəyə-qursaq, qida borusuna-qırmızı bağırsaq, kor bağırsağı-gödək bağırsaq və s. kimi terminlər yaradıb.
     20-ci əsrdə Anatomiya elmini Azərbaycanda inkişaf etdirən alim Kamil Balakişiyev olmuşdur.
     K.Ə. Balakişiyev ana dilində müfəssəl tibbi və anatomik terminlərin ilk yaradıcısı olu. “İnsanın normal anatomiyası” adlı 4 cildlik orijinal dərsliyin müəllifidir.
     Tibb elmləri doktoru V.B. Şadlinski 200-dən artıq elmi əsərin, 8 monoqrafiya, 8 dərslik, 13 vəsaitinin müəllifidir.
 
 
 
Hüceyrə orqanizmin quruluş vahidi kimi
Canlı orqanizm ən kiçik hissəciklərdən-hüceyrələrdən təşkil olunmuşdur. İlk dəfə Robert Huk nazik mantar qatına mikroskop altında baxarkən onun çoxlu gözcüklərdən-hüceyrələrdən ibarət olduğunu görmüşdür. XVIII əsrdə Anton Van Levenhuk ilk dəfə olaraq mikroskop altında eritrositləri görmüş, eninəzolaqlı əzələləri, dilin quruluşunu və billuru müşahidə etmişdir. Malpigi və heyvani hüceyrələri öyrənmək məqsədi ilə xüsusi tədqiqatlar aparmışdır. XIX əsrin I yarısında Şleyden və Şvann tərəfindən hüceyrə nəzəriyyəsi kəşf edilir. Engels orqanizmin hüceyrə nəzəriyyəsinə böyük qiymət verərək onu ən qiymətli kəşflərdən biri hesab edir. Bu nəzəriyyə ilk dəfə olaraq sübut etdi ki, bitki və heyvan orqanizmləri hüceyrələrdən təşkil olunmuşdur və üzvi aləm ümumi quruluşa malikdir. Sonralar hüceyrə nəzəriyyəsi bir sıra alimlər tərəfindən inkişaf etdirilir. Belə ki, Çex alimi Purkinye sümük hüceyrələrini, ürəkdə xüsusi lifləri(Purkinye lifləri) və yumurta sarısında rüşeym qovuqcuğu kəşf edir və bir sıra toxuma və üzvlərin mikroskopik quruluşunu təsvir edir. XIX əsrdə yaşamış böyük alman alimi Rudolf Virxov hüceyrə nəzəriyyəsinin inkişafına qüvvətli təsir göstərmişdir. Rudolf Virxov normal və pataloji şəraitdə hüceyrəni öyrənərək bu haqda zəngin aterial toplamışdır. İlk dəfə olaraq o hüceyrənin ancaq hüceyrədən əmələ gəlməsi fikrini söyləişdir. Lakin onun orqanizmdə hüceyrənin rolu haqqında fikri səhv olub. Onun fikrincə hər bir hüceyrə orqanizin başqa hüceyrələrindən asılı olmayıb, üstəqil canlı vahiddir. Buna görə də Virxov xəstəliyə ta orqanizmin xəstəliyi yox, ayrı-ayrı hüceyrə, toxuma və üzvlərin xəstəliyi kimi baxırdı. Beləliklə o orqanizmin tamlığını inkar edirdi. Lakin sübut olunmuşdur ki, orqanizm hüceyrəlırin sadəcə yekunu olmayıb, hüceyrə və hüceyrəvi quruluşa malik olmayan elementlərdən əmələ gəlmiş canlı sistemdir.
Böyük rus fizioloqu İ.P.Pavlov sübut etmişdir ki, orqanizmi təşkil edən bütün hissələr sinir sistemi vasitəsi ilə bir-biri ilə rabitədə olub, orqanizmin tamlığını əmələ gətirib. Bundan başqa sinir sistemi orqanizmi, onun yaşadığı şəraitlə, yəni xarici mühitlə əlaqələndirir. Müasir hüceyrə nəzəriyyəsinə görə hüceyrə canlı quruluş vahidi olub, orqanizmin ən kiçik (mikroskopik) hissəsidir. Orqanizmdə hüceyrədən başqa hceyrə quruluşuna malik olmayan canlı maddə də vardır. Bu canlı maddəyə sinsiti, simplastlar və bir də hüceyrəarası və ya ara maddə aiddir.
Hüceyrənin quruluşu. Hüceyrələr daşıdığı vəzifəsindən asılı olaraq müxtəlif formada olur: kürəvi, ulduzabənzər, iyəbənzər, kubabənzər, piramidayabənzər və.s. adətən heyvani hüceyrələr bitki hüceyrələrindən kiçik olur. Lakin qadın cinsiyyət hüceyrəsi yumurta hüceyrə adi gözlə görünür.
Hüceyrə əsasən 3 hissədən ibarətdir:         1) nüvə   2) sitoplazma          3) xarici qişa-qlaf
Bitki hüceyrələri sabit formaya malikdir. Çünki onların sellülozdan təşkil olunmuş qlafı vardır. Bu hceyrə divarı adlanır. Heyvan hüceyrələrinin qlafı bitkiyə nisbətən zəif inkişaf edir, cavan heyvan hüceyrələrində hətta qlf tamamilə olmur. Qlaf öz tərkibinə görə zülallardan və lipoidlərədn təçkil olunmuşdur. Heyvan hüceyrələrinin qlafı yarımkeçiricilik xassəsinə malik olduğu üçün qida maddələri hüceyrə və hüüceyrənin həyat fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlmiş maddələri hüceyrədən xaricə buraxır. Bundan başqa hüceyrənin qlafı qaz, maye və kolloid maddələri özünə çəkmək və öz səthinə birləşdirmək xassəsinə malikdir ki, buna adsorbsiya deyilir. Qlafın yarımkeçiriciliyi və adsorbsiya xsusiyyəti başlıca olaraq onda lipoidlərin olmasından asılıdır.
Sitoplazma. Yarımmaye olub, tərkibi sudan (90%), zülallardan, karbohidratlardan, yağlardan və lipoidlərdən, duzlardan ibarətdir. Canlı protoplazmanın əsas xüsusiyyəti onun dəyişilməsi daima hərəkətdə olması, qıcıqlanması, böyüməsi və çoxalmasıdır.
Protoplazmanın tərkibinə müvəqqəti hissəciklər və onun əsas funkssiyalarında iştirak edən törəmələr- orqanoidlər daxildir. Müvəqqəti hissəciklərə hüceyrə mübadiləsi məhsulları- zülül, yağ, qlikogen, orqanoidlərə isə- Holci aparatı, endoplazmatik şəbəkə, hüceyrə mərkəzi, ribosomlar, lizosomlar, xondrosomlar və ya mitoxondrilər aiddir. Hüceyrə plazmasında daimi olmayan törəmələrə müxtəlif danələr və kisəciklər (vakuol) aiddir. Bu törəmələrə hüceyrənin fizioloji vəziyyətindən asılı olaraq təsadüf olunur. Məsələn, günəş şüaları qəbul etdikdə dəri epitelisində piqment danəsinin meydana çıxması.
Holci apartaı- hamar endoplazmatik şəbəkədən əmələ gələn bu orqanoid üst-üstə yığılan lövhəşəkilli boşluqlar, onlardan ayrılan kanalcıqlar və qovuqcuqlardan ibarətdir. Bitkilərdə və ibtidailərdə Holci aparatı oraqvari və ya çubuqvari formalı ayrı-ayrı cisimciklərdən təçkil olunmuşdur. Qan hüceyrələri və yetişmiş spermatozoidlərdən başqa heyvan hüceyrələrinin çoxunda olur.  Holci aparatı yağlar və karbohidratların sintez olunması, plazmatik membranın böyüməsini və təzələnməsini təmin edir. Bitkilərdə isə, o hüceyrə divarının əmələ gəlməsində iştirak edir.
Endoplazmatik şəbəkə. 2 cür olur: hamar və dənəvər endoplazmatik şəbəkə. Dənəvər endoplazmatik şəbəkədə ribosomlar olur. Funksiyası qida maddələrinin paylanmasında iştirak etməsidir.
Xondrosomlar və ya mitoxondrilər ( yun, mitos-sap, tel, xondrion-dənəvər). Xarici membran hamar, daxili membran isə hüceyrənin içinə yönəlmiş çoxlu qırışlar- kristlər əmələ gətirir. Xırda danələr və ya çöplər şəklində törəmələr olub, somatik hüceyrələrdə təsadüf olunur. Funksiyası hüceyrənin həyat fəaliyyəti üçün vacib olan ATF sintez etməkdir. Enerji ehtiyacı olan beyin, eninəzolaqlı (skelet) əzələsi, qaraciyər hüceyrələrində bu orqanoidin sayı daha çoxdur. Mitoxondrilər iki yerə bölünməklə çoxalır.
Hüceyrə mərkəzi və ya sentrosoma mərkəzdə yerləşən 1-2 danəcikdən sentrioladan ibarət olub, sentrosfera adlanan açıq rəngli sitoplazma ilə əhatə olunur. Hüceyrənin bölünməsində iştirak edir. Hüceyrə mərkəzi ibtidai bitkilərdə (yosunlarda) və heyvanlarda olur. Ali bitkilərrin hüceyrələrində, sinir və yumurtahüceyrədə bu orqanoid yoxdur.
Ribosomlar- xırda hissəciklər olub, tərkibi zülal və RNT-dən ibarətdir. Viruslardan başqa bütün orqanizmlərin hüceyrələrində olur. Ribosomları təşkil edən hissəciklər nüvə daxilində, nüvəcikdə əmələ gəlir. Funksiyası zülal sintez etməkdir.
Lizosomlar (yun, “lizeo”-həll edirəm, som-bədən)- içərisində çoxlu fermentlər olur, qida maddələrinin parçalanmasında mühüm rol oynayır. Nüvə hüceyrənin əsas tərkib hissəsini təşkil edir. İlk dəfə 1831-ci ildə ingilis bataniki Braun kəşf etmişdir. Hüceyrənin nüvəsi daimi formaya malik olur. Adətən kürəvi və ya oval şəkildə, bəzən isə nalabənzər, seqment və paxla formalı nüvələrə də təsadüf olunur. Hüceyrə nüvəsi sitoplazmadan nüvə membranı vasitəsilə ayrılır.
Nüvə tərkibcə karioplazma adlanan maye və ya yarımmaye maddədən ibarət olub, xaricdən qişa ilə əhatə olunur. Nüvənin içərisində, adətən bir və ya iki nüvəsiyə təsadüf olunur. Rənglənmiş preparatlarda nüvənin daxilində xromatin danələri müşahidə olunur. Bunlar irsiyyət əlamətlərinin daşıyıcılarıdır. Nüvədə yağ və yağabənzər maddələr az olur.
Hüceyrənin hərəkət orqanoidləri. Bəzi birhüceyrəli orqanizmlərin yerdəyişməsi xüsusi hərəkət orqanoidlərinin hesabına baş verir. Əsasən 4 cür hərəkət orqanoidi vardır: kipriklər, qamçılar, yalançı ayaqlar, miofibrillər. Hüceyrənin əsas xassələrindən biri də çoxalmadır. Hüceyrənin çoxalması bölünmə yolu ilə baş verir. 3 cür çoxalma ayırd edilir: 1) kariogenez və ya mitoz           2) meyoz və ya cinsi            3) amitoz (sadə bölünmə)
Amitoz bölünmədə hüceyrənin daxili möhtəviyyatı 2 qeyribərabər hissəyə ayrılır. Məsələn, bəzi göbələk və bakteriya hüceyrələrində. Mitoz bölünmədə 2 bərabər qız hüceyrə yaranır. Mitoz 4 fazaya ayrılır. ( profaza, metafaza, anafaza, telefaza). Meyoz bplünmə nəticəsində cinsi hüceyrələr yaranır.
 
 
 
 
 
Toxumalar və onların tipləri
Quruluşu, funksiyası, mənşəyi oxşar olan və eyni funksiyanı yerinə yetirən hüceyrə və hüceyrəarası maddələr qrupuna toxuma deyilir. Orqanizmdə bir-birilə qarşılıqlı əlaqədə olan 4 toxuma növünə təsadüf olunur.  1) epitel toxumas       2) birləşdirici toxuma      3) əzələ toxuması        4) sinir toxuması
Epitel toxuması. Bu toxuma quruluş və vəzifəsinə görə başqa toxumalardan fərqlənir. Əsas etibarilə bədənin xarici səthini, daxili üzvlərrin divarlarını örtməklə mühitlə orqanizm arasında əlaqə yaradır. Daxili üzvlərin divarlarında yerləşən epitel toxuması qida maddələrinin sorulmasını və maddələr mübadiləsi nəticəsində əmələ gələn zərərli maddələrin kənarlaşdırılmasını təmin edir. Əsas səciyyəvi xüsusiyyəti odur ki, burada başqa toxumalara nisbətən hüceyrəarası maddə az olur. Hüceyrələr bir-birilə protoplazmatik çıxıntılarla birləşir. Bu toxumada differensiasiya daha yüksəkdir, eyni zamanda sürətlə regenerasiya edir. Epitel hüceyrələri müxtəlif formalı olurlar. Hüceyrə quruluşuna görə 3 növü ayırd edilir.    1) yastı              2) silindrik            3) kubşəkilli
Əgər hüceyrələr bir qatda yerləşibsə, buna təkqatlı, bir neçə təbəqə əşkil eidrsə çoxqatlı epitel deyilir. Vəzifəcə epitel toxuması örtük və vəz epitelinə bölünür.
Örtük epiteli.   Bu epitel dərinin xarici səthini, bəzi daxili üzvlərin( ağız boşluğu və.s) selikli qişasını təşkil edir. Dərini örtən epitel çoxqatlı olub, 4 təbəqədən ibarətdir. Buynuz, dənəli, şəffaf və maya qatları. Ən üstdə yerləşən buynuz qat, onların arasında dənəli və şəffaf qat, ən altda yerləşən isə maya qatları. Tənəffüs yollarının, uşaqlıq borularının selikli qişası kirpikli epitellə örtülür. Kirpiklərin hərəkəti əks istiqamətdə dalğa şəkilli olur. Bu hərəkət nəticəsində tənəffüs yollarına düşən tozlar və digər cisimciklər qovulur və orqanizmdən kənar edilir. Uşaqlıq borularında yerləşən kirpikli epiteli isə yumurta hüceyrəsinin yumurtalıqdan uşaqlığa doğru hərəkətini təmin edir.
Vəzi epteli. Bu epitel hüceyrələrinin xüsusi formasını təşkil edir. Bu toxumanın hüceyrələrinin bir qismi həzm vəzilərini təşkil edir və xüsusi maddə( sekret) hazırlayırlar. Başqa növ hüceyrələr isə spesifik şirə hazırlayırlar. Bu şirəni hazırlayan vəzilər çoxhüceyrəli olub, daxili sekresiya vəzi adlanırlar.
Sidik kanalcıqları epiteli. Böyrəklərin əsas kütləsini təşkil edirlər. Əsas etibarilə silindrik və ya kub şəkilli hüceyrələrdən əmələ gəlir. İfrazat funksiyasını yerinə yetirir. Epitel toxumasının 3 funksiyası var: müdafiə, sekretor və ifrazat
Birləşdirici toxuma. Bu toxuma bədəndə ən geniş yayılmış toxumadır. Bu toxumanın fərqli cəhəti hüceyrələr az, hüceyrəarası maddə çox olur. Birləşddirici toxuma orqanizmin ayrı-ayrı toxumalarını birləşdirərək dayaq vəzifəsini ifa edir. Birləşdirici toxuma 2 yerə ayrılır: 1) troffik birləşdirici toxuma                2) dayaq birləşdirici toxuma. Trofik birləşdirici toxumaya qan, limfa və boş birləşdirici toxuma aiddir.
Brləşdirici toxumanın növləri: 
1) tor birləşdirici toxuma    2) lifli birləşdirici toxuma  3) qığırdaq toxuması   4) sümük toxuma
Tor birləşdirici toxuma- dlaq, limfa vəziləri, sümük iliyi və başqa üzvlərin tərkibinə daxildir. Hüceyrələr çıxıntılar vasitəsilə bir-birilə birləşir, tor əmələ gətirir. Bu torda retikulo-endotelial hüceyrələr yeləşir. Bu heceyrələr faqositoz etmək abiliyyətinə malikdir.
Lifli birləşdirici toxuma. Ara maddənin və burada olan liflərin miqdarına görə lifli birləşdirici toxuma 2 yerə ayrılır:  1) boş birləşdirici toxuma               2) sıx lifli birləşdirici toxuma
Boş birləşdirici toxuma- dərialtı təbəqədə vəzilərdə və başqa üzvlərin arasında təsadüf olunur. Bu toxuma hüceyrələri müxtəlif formaı olub, orqanizmdə müdafiə rolunu oynayırlar. Hüceyrəarası maddə kollagen və elastik liflərdən ibarətdir. Sıx lifli birləşdirici toxuma vətərləri, bağları və xüsusi dəri qatını təşki eidrlər. Bu toxuma ara maddənin çox olması ilə fərqlənir. Əsasən sıx dəstələr təşkil edən kollagen liflərdən təşkil olunub. Az miqdarda elastik iflər olur.
Qığırdaq toxuması- 3 növü vardır.     1) gialin və ya şüşəyəbənzər qığırdaq;            2) elastik qığırdaq;            3) lifli qığırdaq
Gialin qığırdağa qabırğaların döş sümüyünə birləşən ucunda, oynaq səthlərində və.s təsadüf olunur. Hüceyrəarası maddə eynicinsli kütədən və kolagen liflərdən təşkil olunub. Elastiki qığırdaq- Bu qığırdaqlarında quruluşu gialin qığırdağa oxşayır. Lakin bu qığırdaqda kapsullar ətrafında tor təşkil edən elastik iflər olur. Bura qulaq seyvanını, qırtlaq qapağını və.s əmələ gətirir.
Lifli qığırdaq- Bu toxumanın hüceyrəarası maddədə külli miqdarda kollagen liflərə təsadüf olunur. Bu qığırdağa fəqərə cisimlərinin arasında, əzələlərin sümüyə birləşən yerində rast gəlmək olar.
Sümük toxuması. Ən sərt toxumalaardan sayılır. Sümük hüceyrələri- osteositlər çox çıxıntılı hüceyrələr olub, bir-birilə birləşir. Sümük toxumasının ara maddəsi əsas-sturukturasız liflərdən ibarətdir. Bu toxumanın hüceyrəarası maddəsində mineral duzlaar (kalsium fosfat) vardır. Bu duzlar sümüyə sərtlik və möhkəmlik verir.
Əzələ toxuması.  Bu toxuma ara maddənin olmaması və yığılma qabiliyyətinə malik olmasına görə başqa toxumalardan fərqlənir. Hüceyrənin sarkoplazmasında incə saplara təsadüf edilir, bunlara əzələ sapları və ya miofibrillər deyilir. Quruluşuna görə 2 yerə ayrılır:  1) saya əzələ toxuması   2) eninəzolaqlı əzələ toxuması
Saya əzələ toxuması- daha qədim toxuma növü sayılır. Bu toxumaya daxili üzvlərin və damarların divarında təsadüf edilir. Hüceyrələr iy şəkillidir, mərkəzdə nüvə yerləşir. Hüceyrənin sitoplazması dənəvari olub, sarkoplazma adlanır. Hüceyrəni xaricdən örtən qişa sarkolemma adlanır. Əzələ lifinin uzunluğu 22-500 mikrona çatır.
Eninəzolaqlı əzələ toxuması- iradi əzələ olub, skelet əzələlərini, ürək əzələsini, dil əzələlərini təşkil edir. Əzələ lifləri uzun olub, 12 sm-ə çatır. Skelet əzələsi sümüklərin çıxıntılarına vətərlə bağlanır. Eninəzolaqlı əzələ yalnız yığılma qabiliyyətinə malikdir. Miofibrilləri paraleldir. Bunlara iradi əzələlər deyilir. Ürək əzələsi quruluşca eninəzolaqlı, yerinə yetirdiyi funksiya etibarilə saya əzələyə oxşardır.
Sinir toxuması. Ən yüksək ixisaslaşmış toxumalardandır. Əsas fizioloji xüsusiyyəti oyanma, oyanmanı nəql etmək qabiliyyətinə malik olmasıdır. Sinir toxuması sinir hüceyrələrindən və neyrolqiya aparatından təşkil olunub. Sinir hüceyrələri çıxıntıları ilə birlikd neyron adlanır. Uzun çıxıntılara neyrit və ya akson, qısa çıxıntılara isə dendritlər deyilir. Neyritin uzunluğu 1 m-ə çatır. Burçıxıntılı( unipolyar), ikiçıxıntılı( bipolyar) və çoxçıxıntılı( multipolyar) sinir hüceyrələri olur. Sinir hüceyrəsinin sitoplazmasında külli miqdarda neyrofibrillərə təsadüf edilir. Neyrit və ya akson 2 cür qişa ilə örtülür. Mielin qişası və bundan xaricdə yerləşən nazik birləşdirici toxumadan əmələ gəlmiş Şvann qişası ilə örtülür. Mərkəzi sinir sistemində sinirlər yalnız mielin qişası ilə örtülür. Vegetativ sinir sisteminin lifləri Şvann qişası ilə örtülmüş olur. Neyronlar 2 yerə ayrılır:   1) hissi neyronlar       2) hərəki neyronlar   Hissi neyron mühitdə yerləşib, uc aparatı( reseptor) vasitəsilə mühitdən qıcıqları qəbul edib mərkəzə nəql edir. Hərəki neyronlar mərkəzdən gələn oyanmaları sinir ucları vasitəsilə işçi orqana verirlər.
 
Dayaq-hərəkət aparatı
Dayaq-hərəkət apararatına skeleti təşkil edən sümüklər, onların birləşmələri və bir də əzələlər aiddir. Bunlardan sümüklər və birləşmələr hərəkət aparatının passiv, əzələlər isə aktiv şöbəsini təşkil edir. Sümük bəhsi osteologiya, birləşmələr bəhsi sindesmologiy, əzələ bəhsi isə miologiya adlanır. Dayaq hərəkət aparatının funksiyaları aağıdakılardır:
1. Dayaq funksiyası- skeletin müxtəlif hissələrindən yumşaq toxuma və orqanların birləşməsindən ibarətdir.
2. Hərəkət funksiyası- sümüklərin hərəkətli birləşməsi və əzələlərlə olur.
3. Qoruyucu funksiya- müxtəlif həyati əhəmiyyəti olan daxili orqanların mühafizəsini təmin edir, məsələn kəllə qutusu- beyini, onurğa kanalı- onurğa beyini, döş qəfəsi- ürək və ağciyərləri qoruyur.
4. Metabolik funksiya- mieral maddələrin mübadiləsində (P+3, Ca+2, Fe+2 və.s) iştirak edir.
5. qanyaradıcı funksiya- sümük iliklərində formalı qan elementlərinin yaranmasında iştirak edir.
İnsan bədənində olan sümüklər və onların birləşmələri skeleti əmələ gətirir. İnsan skeleti 200-dən artıq sümükdən təşkil olunmuşdur. Skelet istinad və mühafizə vəzifəsi daşıyır. Skelet bütün üzvləri özündə yerləşdirməklə onlar üçün dayaq vəzifəsi daşıyır.
Sümüyün quruluşu və fiziki tərkibi. Sümük xaricdən sərt, daxildən isə süngər adlanan maddələrdən ibarətdir. Sümük toxuması birləşdirici toxumanın bir növü olub, mezoderma mənşəlidir. Hər bir sümük sinirlərlə, qan və limfa damarları ilə təchiz olunub. Sümüyün daxilində sümük iliyi yerləşir. Sümük iliyi iki cür olur:   1) qırmızı sümük iliyi   2) sarı sümük iliyi   Qırmızə sümük iliyi süngər maddədə yerləşir. Bu ilik qanyaradıcı üzv olub, burada qan hüceyrələri yaranır. Böyüklərdə qırmızı sümük iliyi uzu sümüklırin epifizlərində yerləşir. Sarı sümük iliyi uzun sümüklırin cisimlərinin boşluğunda yerləşir. Bu ilikdə piy toxuması iliyin əsas kütləsini təşkil edir. Fəaliyyəti nəticəsində sümüyün inkişafı müəyyən dövrdən sonra qalınlaşmır. İnsanda sərbəst yuxarı ətrafda ( 1 bazu, mil, dirsək) və sərbəst aşağı ətrafda ( bud, qamış, incik) iki cür sümük iliyi olur 9qırmızı və sarı)
Sümüküstlüyü.  Birləşdirici toxumadan əmələ gəlmiş, nazik səhfə şəklində sümüyü xaricdən örtür. Sümüküstlüyü sümüyü xaicdən örtüb onu mühafizə edir, sümüyü qidalandırır, sümüyü eninə böyüdür və sümüklərin regenerasiyasında iştirak edir.
Sümük üzvi və qeyri üzvi maddələrdən təşkil olunub. Üzvi maddəyə ossein lifləri daxildir və sümüyün 1/3 hissəsini təşkil edir. Üzvi maddə sümüyə elastiklik verir. Qeyri-üzvi maddələr sümüyün 2/3 hissəsini təşkil edir. Sümüyə bərklik və möhkəmlik verir. Uşaqlarda üzvi maddələrin miqdarı yaşlılara nisbətən çox olduğundan onların sümükləri elastik olur. Qocalarda isə qeyri-üzvi maddələr çox olduğundan onların sümüklıri kövrək olur.
Sümüyün formaları.  Sümüklər formaca uzun, qısa, enli, qarışıq olurlar. Uzun sümüklərə ətraflarda təsadüf edilir. Belə sümüklərin uclarına epifiz, cisminə diafiz deyilir. Uzun sümüklərə borulu sümüklər də deyilir. Ətraflarda olur ( bazu, said, bud və baldır sümükləri)
Qısa sümüklərin təxminən eni uzununa bərabər olu. Bunlar xaricdən sərt maddə qatı ilə örtülür. Bu sümüklərə biləkdə, ayaq darağı arxasında, ayaq darağı, əl darağı, falanqalarda təsadüf edilir.
Enli və ya yastı sümüklərin təxminən  eni uzununa bərabər olub, ikiqat sərt və bunların arasında olan süngər maddəsindən təşkil olunub. Bu sümüklərə kəllə qapağı sümükləri, kürək sümüyü, döş sümüyü və.s daxildir. Bunlar mühafizə və dayaq vəzifəsi daşıyır.
Qarışıq sümüklərdə yuxarıda qeyd olunan 3 forma sümüklərin əlamətləri olur. Bunlara üz-kəllə sümükləri, kəlllə əsası sümükləri və fəqərələr aiddir.
Sümüyün inkişafı. Sümüklər öz inkişafında 3 dövr keçirirlər.  1) zar dövrü           2) qığırdaq dövrü     3) sümük dövrü
İnkişafında 3 dövr keçirən sümüklər qığırdaq toxumasından yaranırlar. Qığırdaq txuması əsadında adətən uzun sümüklər inkişaf edir. Belə sümüklərdə inkişaf 2 cür gedir:   1) xaricdən daxilə    2) daxildən xaricəd doğru.  
Uzun sümüklərin diafizlərində əvvəlcə inkişaf xaricdən daxilə doğru, sonra daxildən xaricə doğru gedir. Uzun sümüklər epifiz qığırdağı hesabına böyüyür. Kəllə qapağı sümükləri birləşdirici toxuma əsasında inkişaf edib, zar və sümük dövrü keçirirlər. Üz kəlləsinin sümükləri qəlsəmə aparatından inkişaf edir. Sümüklərin böyüməsi 22-25 yaşlarına, inkişafı sə ömürlərinin axırına qədər davam edir. Sümüklər uzununa qığırdaq toxuması hüceyrələrinin bölünməsi hesabına, eninə isə sümüküstlüyünün daxili tərəfindəki hüceyrələrin bölünməsi sayəsində böyüyür.
 
 
 
 
 
 
 
Skeletin şöbələri
İnsanın skeleti gövdə, aşağı ətraf, yuxarı ətraf və kəllə skelstinə ayrılır. Gövdə skeletinə onurğa, 12 cüt qabırğa və döş sümüyü aiddir. Onura gövdə skeletinin əsasını təşkil edib, dayaq vəzifəsi daşıyır. Onurğa 33-34 fəqərələrin birləşməsindən əmələ gəlib, 5 hissəyə ayrılır.
1) boyun hissə-7 fəqərədən   
2) döş hissə-12 fəqərədən
3) bel hissə-5 fəqərədən
4) oma hissə- 5 fəqərədən
5) büzdüm hissə- 4-5 fəqərədən
Yeni doğulmuş uşaqlarda onurğa düz olur. Uşaq böyüdükcə onurğada müəyyən əyriliklər meydana çıxır, bunun nəticəsində onurğa S-ə bənzər forma alır. Onurğanın döş və oma nahiyələrində arxaya, boyun nahiyələrində önə doğru əyriliklərə təsadüf edilir. Önə doğru olan əyriliyə lordoz, arxaya olan əyriliyə kifoz deyilri. Bundan başqa bir də yana doğru əyrilik müşahidə edilir ki, buna skalioz deyilri.
Fəqərə- Vertebra.  Hər bir fəqərə cisimdən, qövsdən və çıxıntılardan ibarətdir. Fəqərə çıxıntılarından 2 cütü oynaq çıxıntısı, bir cütü köndələn çıxıntılar, biri isə arxa çıxıntı adlanır.
Boyun fəqərələri- Bu fəqərələr başqa fəqərələrdən cisimlərinin alçaq və kiçik olması ilə fərqlənir. Birinci boyun fəqərəsinə atlas deyilir. Bu fəqərənin cismi olmur. Ön və arxa qövslər əməə gətirir. Fəqərə dəliyi böyük olur. 2-ci boyun fəqərəsi ox fəqərə adlanır. Bu fəqərə cismi üzərində dişəbənzər çıxıntı olduğuna görə başqa fəqərələrdən fərqlənir. Bu çıxıntı atlasın fəqərə cisminin dəyişməsindən əmələ gəlir. Diş çıxıntısı ətrafında atlas kəllə ilə birlikdə hərlənir. Yedinci boyun fəqərəsinin çıxıntısı qalan bütün boyun fəqərələrinin arxa çıxıntılarından uzun olub, əl ilə hiss olunur.
Döş fəqərələri 12 ədəd olub, müəyyən xüsusiyyətlərinı görə digər fəqərələrdən ayrılır. Bel fəqərələri ən iri qalın fəqərələr olub, cisimləri yuxarıdan aşağıya doğru basıqlıq təşkil edir. Arxa çıxıntıları qalın olub, düz arxaya baxır.
Oma sümüyü. 5 oma fəqərələrinin birləşməsindən əmələ gəkib. Oma sümüyü üçbucaq şəklində olub, enli tərəfi yuxarı, ensiz ucu aşağı baxır. Oma sümüyünün ön və arxa səthləri vardır. Bu sümük çanağın əmələ gəlməsində iştirak edir.
Büzdüm sümüyü. 4- 5 ədər fəqərə şəkilini dəyişmiş sümüklərin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.
Döş qəfəsi. 12 cüt qabırğa, döş sümüyü və 12 ədəd döş fəqərələrinin birləşısindən əmələ gəlmişdir.
Qabırğa- costa. Qabırğalar 12 ədəd olub, qövsəbənzər yastı sümüklərdir. Hər bir qabırğa qığırdaq və sümük hissədən ibarətdir. Hər bir qabırğanın iki ucu, bir cismi, iki kənarı, iki səthi ayırd edilir. Qabırğanın arxa ucu girdə olub, qabırğanın başı adlanır. Yuxarldan 7 cüt qabırğa öz qığırdaqları ilə bilavasitə döş sümüyünə birləşdiyi üçün həqiqi qabırğalar, 3 cütü ( VII, IX,X) qabırğa isə yalançı qabırğa adlanıb, öz qığırdaqları vasitəsilə VII cüt qabırğanın qığırdağına birləşir. Axırıncı iki cüt qabırğalar qısa olduqları üçün döş sümüyünə birləşməyib. Qarın əzələləri içərisində yerləşir ki, bunlara sərbəst qabırğalar deyilir.
Döş sümüyü- os sternum. Yastı sümük olub, döş qəfəsinin ön tərəfində yerləşir. 3 hissəyə ayrılır:    1) dəstək     2) cisim        3) xəncərəbənzər çıxıntı
Döş sümüyü dəstəsinin yuxarı qalınlaşmış kənarında körpücük sümüyünün birləşməsinə məxsus oyma vardır. Cisminin yanlarında qabırğaların birləşməsinə məxsus oyma vardır. Döş qəfəsi formasına görə silindrəbənzər, konusşəkilli və yastı olur. Döş qəfəsinin 2 dəliyi ayırd edilir:   1) yuxarı    2) aşağı.   Uşaq böyüdükcə onun döş qəfəsinin forması dəyişir. Qadınlarda döş qəfəsi kişilərə nisbətən kiçik və geniş olur. Döş qəfəsinin bir sıra əhəmiyyəti vardır: ürək, ağciyərlər, nfəs borusu, qida borusu, qan damarları, sinirlər və.s burda yerləşir. Tənəffüs hərəkətləri üçün böyük əhəmiyyəti vardır.
Yuxarı ətraf skeleti. Yuxarı ətraf skeletinə çoyon qurşağı, bazu, said və əl skeleti aiddir. Çiyin qurşağı körpücük və kürək sümüklərindən ibarətdir. Körpücük sümüyü S şəklində uzun sümük olub, bir cismi, iki ucu vardır. Uclarında oynaq səthləri yerləşir. İçəri ucu döş sümüyünə, bayır ucu isə kürək sümüyünə birləşir.
Kürək sümüyü- yastı sümüklərdən olub, döş qəfəsinin arxa tərəfində II-VII cüt qabırğaların arasında yerləşir. Kürək sümüyünün ön ( ventral) qabırğa səthi, arxa səthi 9dorzal) və üst səthi ayırd edilir. Çiyin qurşağı vasitəsilə yuxarı ətraflar gövdə ilə birləşir. Körpücük sümüyü bir tərəfdən döş sümüyünə birləşib, döş-körpücük oynağını, digər tərəfdən kürək sümüyünün çiyin çıxıntısı ilə birləşib çiyin-körpücük oynağını əmələ gətirir. Körpücük sümüyü döş sümüyü ilə yəhərəbənzər oynaq təşkil edir.
Bazu sümüyü- uzun sümüklərdən olub, iki ucu, bir cismi vardır. Yuxarı ucunda kürəyin oynaq çuxuruna məxsus oynaq başı yerləşir. Ön tərəfdə əmələ gələn çuxur tac çuxur (buraya dirsək sümüyünün tac çıxıntısı daxil olur), arxa tərəfdə dirsək çuxuru ( buraya dirsək sümüyünün dirsək çıxıntısı daxil olur) yerləşir.
Said sümükləri- saiddə iki sümük yerləşir.:   1) mil sümüyü           2) dirsək sümüyü
Mil sümüyü- uzun sümüklərdən olub, iki ucu və bir cismi vardır. Mil sümüyü yuxarı tərəfdə həm bazu, həm də dirsək sümüyünün yan tərəfində yerləşən oynaq səthilə birləşib, oynaq əmələ gətirir. Mil sümüyünün distal ucunda yerləşən ellipsəbənzər oynaq səthi üç əvvəlinci bilək sümükləri ilə birləşib mil-bilək oynağını əmələ gətirir. Dirsək sümüyü- bu sümükdə uzun sümüklərdəndir. Yuxarı ucu qalınlaşmış olub, üzərində dirsək və tac çıxıntısı yerləşir.
Əl skeleti- 3 hissədən ibarətdir.    1) əldarağıarxası      2) əl darağı   3) barmaqlar.  Bilək iki cərgədə düzülmüş 8 sümükdən ibarətdir. Proksimal və ya yuxarı sırada 4 sümük yerləşir. Əl darağı 5 uzun sümükdən ibarət olub bilək sümükləri və barmaq falanqaları ilə birləşir. Daraq sümüklərinin yuxarı uclarında yastı oynaq səthləri yerləşir.
Aşağı ətraf skeleti- aşağı ətraf qurşağı və azd skeletinə ayrılır. Qurşaq hissəyə oma-qalça oynağı, qasıq bitişməsi əmələ gətirir. Azad skeletinə bud, baldır, ayaq sümükləri aiddir.
Aşağı ətraf qurşağı sümükləri. Çanaq sümüyü- cüt və yastı sümüklərdən olub, 3 sümüyün (qalça, oturaq, qasıq) birləşməsindən əmələ gəlib. Vəzifəsi bədənin ağırlığını qıçlara ötürmək, çanaq orqanlarını mühafizə etmək və hərəkətdə iştirak etməkdir.
Qalça sümüyü- sirkə kasasının yuxarı tərəfində yerləşir: onun cismi və qanadı müəyyən olunur. Sirkə kasasının cismi sirkə kasasının yuxarı hissəsini əmələ gətirir. Qalça qanadının daxili çanaq səthində yerləşən çuxura qalça çuxuru deyilir. Oturaq sümüyü- sirkə kasasını arxa və aşağı tərəfdən əhatə edir. Cisimdən və şaxədən ibarətdir.
Qasıq sümüyü- cisimdən yuxarı və aşağı şaxədən ibarətdir. Yuxarı şaxə üzərində qasıq darağı yerləşir. Qasıq və oturaq sümükləri bir-birilə birləşərək qapanan dəıik əmələ gətirir.
Aşağı ətraf azad sümükləri. Bud sümüyü- skeletin ən uzun sümüyü olub, cisimdən. Yuxarı və aşağı uclardan ibarətdir. Yuxarı ucunda kürəşəkilli baş, başın üzərində girdə çuxurcuq yerləşir. Baş nazikləşərək biyuna keçir. Cismi silindr şəklində olub, arxa səthində kələ-kötür xətt görünür.
Qamış sümüyü- uzun sümüklərdəndir, baldırın içəri tərəfində yerləşir. Ortada diafizi, habelə proksimal və distal epifizləri vardır. Cismi üçkənarlı və üçsəthlidir. İncik sümüyü- baldırın bayır tərəfində yerləşir. Yuxarı ucunda oynaq səthli baş, başın üzərində isə zirvə ayırd olunur. Üçkənarlı və üçsəthlidir.
Ayaq sümükləri- 3 qrupa bölünür: ayaqdaraqarxası, ayaq daraqları və barmaqlar
Başın skeleti. Kəllə- Kəlləni daşıdığı funksiyaya əsasən iki hissəyə ayırmaq olar;:  1) beyin kəlləsi   2) üz kəlləsi.   Kəllənin beyin hissəsi 4tək və 2 cüt sümüklərdən təşkil olunub. Beyin hissə kəllə qapağı və kəllə əsasından ibarətdir. Tək sümüklərə- alın, əsas, xəlbir, ənsə, cüt sümüklərə- əpə və gicgah aiddir. Üz hissəsinin sümükləri 6 cüt və 3 tək sümükdən ibarətdir. Cüt sümüklərə əng, almacıq,damaq, burun, göz yaşı, tək sümüklərə- çənə, xış və dialtı sümüklər aiddir. Kəllənin beyin hissəsinin üz hissəsinəı nisbətən yaxşı inkişaf etməsi hesabına beyin hissənin sümükləri həcmlidir.
Alın sümüyü. Yaşlılarda tək, uşaqlarda (5-7 yaş) isə bu smüyün sağ və sol hissələri bir-birilə bitişmədiyindən cüt olur. Alın pulunun qabarıq xarixi səthi önə, basıq daxili səthi arxaya, gicgah səthi yanlara baxır. Qaş qövsləri arasındakı nahiyə qaşarası adlanır.
Ənsə sümüyü- böyük ənsə dəliyini əhatə etmiş 4 hissədən ibarətdir. Ənsə sümüyünün əsas hissəsi və ya cismi, bir cüt yan hissələr və ənsə pulu. Bu hissələr 3-4yaşa qədər bir-birilə qığırdaq vasitəsilə birləşir, sonra isə sümükləşərək tam sümüyə çevrilir. Böyük ənsə dəliyi kəllə boşluğunu onurğa kanalı ilə birləşdirir.
Xəlbir sümüyü- yüngül və zərif olub, kəllənin həm üz, həmdə beyin hissəsinin əsasını təşkil edir. Bu sümük üfüqi və şaquli səhfələrdən və iki labirint adlanan yan hissələrdən təşkil olunmuş, çox kövrək sümükdür. Üfüqi səhfə alın sümüüyünün xəlbir oymasına keçir və üzərində qoxu sinirlərinə məxsusu dəliklər vardır. Şaquli səhfə burun boşluğuna doğru enib, burun çəpərinin əmələ gəlməsində iştirak edir.
Əsas sümüyü- os sphenoidale. Bu sümük kəllə əsasında yerləşib, demək olarki, bütün kəllə (təpə sümüyündən başqa) ilə birləşir. Bu sümük mürəkkəb formaya malikdir. Əsas sümüyün cismi, iki cüt qanadaları və bur cüt qanadabənzər çıxıntıları vardır. Qanadları göz yuvasının əmələ gəlməsində iştirak edir. Böyük qanadlar üzərində sinir və damarların keçməsinə məxsusu dəliklər vardır.
Gicgah sümüyü- os temporate.  Cüt sümüklərdən olub, kəllə əsası və qapağının əmələ gəlməsində iştirak edir. 4 hissədən ibarətdir.   1) pul hissəsi   2) təbil hissəsi    3) daşlıq hissə    4) yumru hissə.  Gicgah sümüyünün xarici səthində xarici qulaq dəliyi yerləşir. Bu dəlikdən aşağı və ön tərəfə çənənin birləşməsinə məxsus oynaq çuxuru yerləşir. Gicgah sümüyünün pulunun aşağı-xarici səthində almacıq çıxıntısı yerləşir.
Təpə sümüyü- os parietale. Cüt sümüklərdəndir. Bu sümük tamamilə kəllə qapağına daxildir. Yastı sümük olmaqla yuxarı tərəfi çıxıqlıq təşkil edir. Təpə sümüyünün 4 kənarı və 4 bucağı vardır. Öndən alın sümüyü, arxadan ənsə sümüyü, yandan isə gicgah sümüklərilə birləşir.
 
 
Sümüklərin birləşmələri.
Sümüklər  bir –birilə birləşərək skeleti əmələ gətirir.Sümüklər əsasən 2 cür olur: 1) fasiləsiz   2) fasiləli. I.Fasiləsiz birləşmədə - sümüklər bir-birilə müəyyən toxuma qatı ilə birləşir.Belə birləşmədə sümüklər arasında fasilə olunur- yəni hərəkətin dərəcəsi az və ya heç olmur.Fasoləsiz biləşmələr özü də özü də sümüklərin arsında  olan toxuma növündən asılı olaraq 3 yerə ayrılır:
Birləşdirici toxuma vasitəsilə birləşmə - sindesmoz.Belə birləşməyə kəllə qapağı sümüklərinin birləşmələri – tikişlər,sümükarası zarlar və s. aiddir.
Qığırdağ vasiəsilə birləşmə - sinxondroz.Belə birləşməyə fəqərə cisimlərini bir-birilə birləşməsi,qabırğaların döş sümüyünə birləşməsi və.s göstərmək olar.
Sümüklrəin sümük toxuması  vasitəsilə-birləşməsi – sinostoz.Buna misal olaraq  çanaq sümüyü , ana fəqərələrinin 16 yaşından sonra sümükləşməsini və kəllə qapağı sümüklərinin arasında olan  tikişlərin qoca yaşlarında sümükləşməsini göstərmək olar.
Fasiləli birləşmələr. Belə birləşmələrdə  iki birləşən sümük arasında boşluq ya fasilə qalır ki,bunun da nəticəsində hərəkət meydana çıxır.Belə birləşmələrə  oynaqlar  deyilir.Sümüklərin əksəriyyəti belə birləşmələrdir.
Oynağın quruluşu.
Oynağın əmələ gəlməsindı iştirak edən sümüklərin ucları hamar oynaq səthləri əmələ gətirir.Oynaq  səthləri nazik gialin qığırdağı ilə ( bəzən oynaqlarda lifli qığırdağa təsadüf edilir ) örtülür.Bu oynaq səthlərini daha artıq hamarlayır.Oynaq səthləri kənarlardan birləşdirici toxumadan əmələ gələn oynaq kisəsi ( kapsulu) ilə örtülür.Oyanq kapsulu 2 qatdan təşkil olunur.
 1)daxili – sinovi qatı ;        2) xarici – lifli qatı.
Sinovi qatı  özündən yağa bənzər sinovi mayesi ifraz edir ki,bu da oynaq boşluğunu doldurur  və hərəkət zamanı oynaq səthlərini yağlayaraq sürtünməsinin qarşısını alır.Xarici  lif qat birləşdirici toxumadan əmələ gəlib oynaq kisəsini oynaq səthləri kənara birləşdirərək oynağı möhkəmləndirir.Oynağın əmələ gəlməsində yuxarıda qeyd olunan  elementlerden başqa. Bir də oynağın əlavə elementlərinə təsadüf edilir.Bu elementlərə oynaq içi bağlar,oynaq içi qığırdaqlar,oynaq dodağı və küncütəbənzər sümüklər (sesamoid) aiddir.
Oynağın növləri.
Oynaqlar xüsusiyyətlərinə görə  müxtəlifdir.Oynaqlar səthlərinin   formasına görə müxtəlifdir.Oynaqlar səthlərinin   formasına görə aşağıdakı növlərə ayrılır:
Yastı,kürəvi,qozabənzər,ellipsəbənzər,silindirəbənzər,yəhərəbənzər və.s
3 yerə ayrılırlar: Biroxlu,ikioxlu,üçoxlu.
Biroxlu oynaqlar o oynaqlara deyilir ki, ancaq bir ox ətrafında hərəkət olur.Belə oynaqlara blokabənzər,vintə və çarxabənzər oynaqlar aiddir.Bu oynaqlarda bükmə,açma və hərlənmə hərəkətləti mümkündür.
İki oxlu oynaqlara  ellipsə bənzər,yəhərəbənzər oynaqlar daxildir. Bu oynaqlarda oynaq səthləri yumurta formasında bir-birinə perpendikulyar olur.Bu oynaqlarda bükmə və açma,yaxınlaşdırma və uzaqlaşdırma hərəkəti olur.
Üç və daha çox oxlu oynaqlara kürəvi və yastı oynaqlar aiddir.Bu oynaqlarda frontal ox ətrafında yaxınlaşdırma və uzaqlaşdırma,şaquli ox ətrafında hərlənmə hərəkətləri olur.Oynağın əmələ gəlməsində iştirak edən sümüklərin miqdarına görə sadə və mürəkkəb oynaqlar ayırd edilir.Əgər oynağın əmələ gəlməsində 2 sümük iştirak edərsə belə oynaqlara sadə,ikidən artıq sümük iştirak edərsə,mürəkkəb oynaqlar deyilir.
Bəzən iki oynaq bir-birindən  uzaq yerləşməsinə baxmayaraq , fiziolofi cəhətcə eyni vaxtda hərəkətə gəlir ki, buna quraşdırma  və ya kombinasion oynaqlar deyilir.
Məsələn,çənə oynağı.
Fasiləsiz  birləşmələrlə  fasiləli birləşmələr arasında  keçid forma da olur ki,buna yarım oynaq deyilir.Belə oynaqlardan  fasiləsiz  birləşmələrdən  sümüklərin arasında yerləşən qığırdağın üzərində çuxurun olması ilə,fasiləli  birləşmələrdən isə oynaq  kisəsinin olmamamsı ilə fərqlənir.Yarın oynağa misal olaraq qasıq sümüklərinin birləşməsini göstərmək olar
 
Əzələ bəhsi- Miologiya
Ümumi məlumat.Skelet əzəlsi hərəkət aparatının aktiv hissəi olub,iradi yığılma qabiliyyətli eninəzolaqlı əzələ toxumasından təşkil olunub.Eninəzolaqlı əzələlər təkcə skeletdə yox,həm də dildə,yumşaq  damaqda , qırtlaq  və udlaqda ,qida borusunda rast gəlmək olar.Əzələ sözünün mənası yunanca  “ neyo” , latınca   “  mus  “       yəni siçan və siçancıq deməkdir.Əksər hallarda  əzələ hər 2 uclarda vətərə keçir.Əzələ sümüyə vətər vasitəsilə bğlanır.
Əzələ formaları.Uzun,qısa və enli əzələlər ayırd edilir.Uzun əzələlərə əsasən ətraflarda,enli əzələlərə döş,qarın və arxanın səthi qatlarında rast gəlinir.Uzun əzələlər bütövlükd\ yığıldığı halda,enli əzələlər hissə-hissə də yığıla bilir.
Lesqaft əzələləri 2 tipə bölür: qüvvətli və cəld əzələlər.Onun fikrincə, qüvvətli əzələlər azacıq yığılmaqla böyük qüvvə yaradır və çox gec yorulurlar.
Cəld əzəələr isə kiçik bağlanma və başlanma səthlərinə malikdir.Onlar böyük yığılma ilə təsir edir,tez yorulur.
Onun fikrincə qüvvətli əzələlər onurğanı düzləndirən əzələlər,böyük sarğı əzələsi,dördbaşlı əzələ,uzun əzələ aiddir.
Əzələlərin qidalanması və innervasiyası.
Əzələ aktiv yığılma qabiliyyətinə malik olduğu üçün  zəngin qan damarlarına və sinirlərə malikdir.
Skeletein əzələləri sanatik  və vegetetiv sinirlərlə innervesiya olunurlar.Sanatik sinirlər isə hərəki və hissi olmaqla hamısı ümumi kötük təşkil edir.
Lesqaft müəyyən etmişdir ki,əzələ daxilindəki sinir  şaxələrinin sayı onun vəzifəəri ilə düz mütənasibdir.Dinamik iş görən əzələlər,statik iş görən əzələlərə nisbətən daha çox  sinir liflərinə malik olur.
Əzələləri köməkçi aparatı.
Əzələləri əhatə etmir və təkamül dərəcəsinə çatmamış birləşdirici toxumadan bir sıra törəmələr əmələ gəlir: onlar əzələlərin işini asanlaşdırdıqları üçün köməkçi aparat adlanır.Həmin aparata fassiyalar və bunlardan əmələ gələn törəmələr ( vətər yataqları,blonlar və sesamoid sümüklər ) aid.
Fassiyalar. Əzələləri əhatə edən  sıx birləşdirici toxuma  səfhəsi olub,ayrı-ayrı əzələ qruplarını və ya tək əzələni xaricdən əhatə edir və 2 qrupa bölünür. 1) səthi     2) xüsusi .
Səthi  fassiyalar,dərialtı  piy təbəqəsinin altında yerləşərək ondan çox çətinliklə ayrılır.
Xüsusi fassiyalar ,sıx birləşdirici toxumadan əmələ gəlib,ayrı- ayrı əzələ qruplarını  və ya tək əzələləri əhatə edir.Əzələlərarası arakəsmələr əzələ qruplarını bir-birindən ayıraraq  sümüküstlüyünə sümüyə bağlanırlar:
Fassiyalar eyni zamanda hündürlüklərinə daraqlara,çıxıntılara və oynaq kisələrinə bağlanaraq orqanizm üçün 2-ci skelet əmələ gətirir.
1)                əzələlərin başlanması və bağlanması üçün  istinad  təşkil edirlər: beləliklə  skelet  lifli skelet  vəzifəsi daşıyırlar.
2)                 ayrı-ayrı əzələ qruplarına və ya tək əzələlərə məxsus yataqlar təşkil edərək onları mühafizə edir,qonşu üzvlərindən ayırır.
əzələlərin yığılması ilə əlaqədar  olaraq damar  yataqlarını gərginləşdirməklə, venoz  qanın mərkəzə doğru cərəyanına kömək edir.
Əzələ liflərinin  vətər liflərinə olan münasibətinə görə , birlələkli , ikilələkli , çox dəstəli , iki  qarınaqlı olur.
Əzələlərin izi və hərəkət növləri.
Məlum olduğu kimi  ,əzələyə gələn sinir qıcıqlanarkən əzələ yığılır , onun  qarıncığı qısalır və qalınlaşır.Əzələ yığılarkən  müəyyən iş görülür və enerji sərf edir.
Əzələlərin gördüyü iş 3 növdür:  1) üstün gələn   2) davam gətirən   3) tabe olan.
Bundan  başqa əzələnin ballistik işi də olur ki, bu zaman  əzələ və ya əzələ qrupları  böyük qüvvə ilə yığılır  və cismə  ( nüvə atarkən ) təkan verərək boşalır.
Əksər əzələlər yığılarkən müəyyən hərəkət törədir,orqanizmin ayrı- ayrı hissələrinin yerlərini dəyişdirirlər.Bu növ əzələ işinə dinamik iş, bunu ifa edən əzələyə dinamik iş görən əzələ deyilir.Dinamik iş görən əzələ statik iş görən əzələdən fərqlənir.
Statik iş görən əzələlərdə birləşdirici toxuma elementləri yüksək dərəcədə inkşaf edir.Əzələ uzun müddət yorulmadan gərgin halda qala bilir.
Əzələlərin törətdiyi əsas hərəkət  növü ikidir: aktiv və passiv.
Aktiv hərəkət zamanı ağırlıq qüvvəsi əzələnin aktiv işinə kömək edir.Passiv hərəkət zamanı əzələ heç bir iş görmür,bu və ya başqa hissə öz ağırlığı nəticəsində hərəkət edir.Əzələlərun bir qismi eyni hərəkət , digər qismi isə əks hərəkət törədir odur ki ,2 qrupa bölünür : 1)sinergistlər- eyni hərəkət törədir  2) antaqonistlər - əks hərəkət törədən əzələlər,məsələn saidin önündə olan  əzələlərin əksəri biləyi və barmaqları bükür ( eyni hərəkət törədirlər).
Saidin arxsındakı əzələlər isə əksinə,biləyo bə barmaqları açır,beləliklə əks hərəkət törədir.
Əzələ qüvvəsi. Anatomik,fizioloji və mexaniki səbəblərdən asılıdır:əzələ liflərinin miqdarı  və qalınlığı nə qədər artıq və sıx  olarsa əzələ bir o qədər qüvvətli olur.
Əzələ nə qədər dartılmış halda olarsa , yığılarkən bir o qədər də qüvvə ələd edəcəkdir.Zəif qıcıqlanma  nəticəsində əzələ maksimum qüvvə ilə yığılır. Əzələ sümüyə bağlanarkən onunla birlikdə müəyyən iş görür.
 
 
Həzm sistemi.Ağızda həzm
Həzm sisteminin  vəzifəsi  qəbul olunmuş qidanı  mexaniki və kimyəvi dəyişikliklərə uğradaraq  həzm etmək, həzm olunmuş  qidanı  qana sormaq və qalıq hissəsi bədəndən xaric etməkdir.
Həzm aparatına həzm kanalı  və həzm aparatı vəziləri aiddir.həzm kanalı 8-10 m uzunluğunda olub, ağız  boşluğu, udlaq , qida borusu, mədə , nazik bağırsaq  və yoğun bağırsağa ayrılır.Ağız  boşluğuna  qoyulmuş qida müəyyən mexaniki və kimyəvi dəyişikliyə  uğradıqdan sonra əsnək vasitəsilə  udlağa , oradan qida borusuna,mədəyə keçir.Mədəyə daxil olmuş qida həzm  olunduqdan sonra   nazik bağırsağa  keçir ki, bu da onikibarmaq , acı və qalça bağərsağa bölünür.Nazik bağırsaqda qida həzm  olunduqdan sonra  lazımi maddələr qana sorulur,qalıq hissə yoğun bağırsağa keçir.
Ağız boşluğu.Həzm kanalının başlanğıc hissəsini təşkil edərək 2 hissəyə bölünür :  1) ağız dəhlizi   2) xüsusi ağız  boşluğu.
Ağız dəhlizi ön və yan tərəfdən dodaqlar və yanaqlar , arxadan isə diş ilə əhatə olunur.Buraya ağız suyu vəzilrindən qulaqaltı vəzinin axacağı olur.
Dodaqlar , ağızın dairəvi əzələsinin li flərindən əmələ gələrək daxildəki selikli qişa və xaricdən dəri ilə örtülür.
Yanaqlar ,xaricdən dəri, daxildən selikli qişa və bunların arasında yerləşən yanaq əzələsindən əmələ gələrək ağız dəhlizinin yan divarını təşkil edir.Xüsusi ağız boşluğu, yuxarı tərəfdən dişlər və alveol çuxurları , aşağı tərəfdən isə diafraqma ikə əhatə olunur.
Damaq  ağız boşluğunun  damını təşkil edərək , 2 hissəyə bölünür:  1) ön   2\3 hissə  sərt damaq    2) dal 1\3 hissə  yumşaq damaq adlanır.Selikli qişa sümüküstlüyü ilə möhkəm birləşir,bunlar da dilin önə hərəkətli zamanı qidanı saxlayır.
Dişlər.Ağız  dəhlizi ilə xüsusi ağız  boşluğu  arasında, alveol çıxıntılarında yerləşərək qidanı tutmaq  və xırdalamaq  vəzifəsi daşıyır.Vəzifə və formasına görə  kəsici , köpək və böyük azı dişlər ayırd edilir.
İnsanda dişləri iki dövrdə inkişaf  edir: 1) süd dişləri   2) daimi dişlər
Süd dişləri  20 ədəd olur  və 6-8 aylıqdan başlayaraq  3 yaşın  əvvəlinə qədər çıxarılır.
Dil.Qan damarları  ,sinirlər və vəzilərlə zəngin olub , selikli qişa ilə örtülmüş bir orqan olub, ağız boşluğunda yerləşir.
Dilin əzələləri eninə zolaqlı əzələlərdən olub , 2 qrupa  bölünür : 1) dilin xüsusi əzələləri  2) dilin xarici  əzələləri.
Dil 3 hissəyə bölünür: ön nazik ucu-zirvəsi ,orta hissəsi- ci sicmi və dal hissəsi – kökü adlanır.Dilin kökü  ilə  cismi arasında  hüdudi yerləşir.Dil arxasının selikli qişası yumrularla örtülü olur.Ona görə məxmərə bənzəyir.İnsanda 6 cür dil yumrusuna təsadüf  edilir: sapabənzər,göbələyəbənzər,yarpağanənzər, yastığabənzər,konusabənzər və mərciməyəbənzər.
Bu yunrucuqların böyük əhəmiyyəti vardır.Belə ki, bunların içərisində dad hissiyatını qəbul edən dad soğancıqları,ümumi hissiyat ( ağrı, isti, soyuq ) yerləşir.
Ağız suyu vəziləri –­ böyük və kiçik ağız suyu vəzilərinə  bölünürlər.Böyük və kiçik  ağız suyu vəzilələrinə bölünürlər.Böyük ağız suyu vəzilrə 3 cütdür:
1)qulaqaltı vəzi      2) çənəaltı vəzi        3) dilaltı vəzi
Qulaqaltı vəzi  ağız suyu vəzilərinin  ən böyüyü  olub,çənəarxası çuxurda , qulaq seyvanın aşağı və ön  tərəfində yerləşir.Ağırlığı 30 q-dır.
Çənəaltı vəzi 10 q ağırlığında olub , çənəaltı üçbucaqda yerləşir.Quruluşca mürəkkəb alveollu-borulu,vəzifəcə qarışıq vəzifələrə aiddir.
Dilatı vəzi  ağız suyu vəzilərindən ən kiçiyi olub, 4 q-a qədər olur və özü də ağız boşluğunun altında,çənə-dil-altı əzələnin üzərində yerləşir.Quruluşca ,mürəkkəb alveollu, vəzifəcə selikli vəzilərə aiddir.
Kiçik  ağız suyu  vəzilərinə - dodaq,yanaq, damaq vədil vəziləri aiddir.
Ağız  suyu böyük və kiçik  ağız suyu vəzilərinin  sekreti olub, tərkibində karbohidratlara təsir edən  ptialin vı salivin adlanan  fermentlər vardır. Beləliklə, ağız suyu , ağız boşluğunda qidanı islatmaqdan başqa , onun həzm həzmində də iştirak edir.Onun tərkibndə fermentlər bakteriosit təsirə də malikdir.
Udlaq. 12-14 sm uzunluğunda  borulu orqan olub həzm kanalının  ağızdan sonra gələn hissəni təşkil edir,ağız  boşluğunu qida borusu ilə birləşdirir.
Udlağın boşluğu 3 hissəyə bölünür:  1) burun hissə  2) ağız hissə  3) qırtlaq hissə
Udlağın  divarı selikli ,lifli,əzələ və birləşdirici toxumadan qişasında təşkil olunub.udlağın selikli qişası da ağız boşluğunda  olduğu kimi  çoxqatlı  yastı  epitellə  örtülür və üzərində selikli  vəzilər yerləşir.Udlağın əzələ qişası eninə  zolaqlı eninə əzələ toxumasından əmələ gələrək 3 cüt ( yuxarı, orta və aşağı ) udlaq daraldıcı və 2 cüt udlaq qaldıran əzələlərdən ibarətdir.Udlağı qaldıran  əzələlərin, yumşaq  damağın və dilin əzələlərinin birgə yığılması nəticəsində udma  aktı meydana çıxır.
Qida borusu – 25-30 sm uzunluğunda  borulu orqandır.Topoqrafik cəhətcə qida borusu 3 hissəyə bölünür: 1)boyun hissə   2) döş hissə   3) qarın hissə
Qida borusunun da  divarı selikli , selikaltı , əzələ və birləşdirici toxuma qişasından təşkil  olunub.Selikli qişanın üzəri  çoxqatlı yastı epitellə örtülür.Əzələ qişası boyun hissədə  eninəzolaqlı , aşağı  hissələrdə isə saya əzələ toxumasından  əmələ gəlir.Xarici qişa kövşək birləşdirici toxumadan  əmələ gələrək qida borusunu qonşu orqanlarla birləşdirir.
 
Ağız boşluğu. Dişlər
Dişlər, ağız dəhlizi ilə xüsusi  xüsusi ağız boşluğu arasında , aıveol çıxıntılarında yerləşərək , qidanı tutmaq və xırdalamaq  vəzifəsini daşıyır.Bundan başqa  nitqin formalaşmasında da iştirak edir.
Vəzifə və formasına görə  kəsici, köpək, kiçik və böyük azı dişləri edilir.
İnsanda dişlər 2 dövrdə inkişaf  edir: 1) süd dişləri  2) daimi dişlər
Süd dişləri 20 ədəd olur və 6-8 aylıqdan  başlayaraq 3 yaşın əvvəlinə çıxırlar .Bunlardan hər çənənin yarısında  2 kəsici, 1 köpək və 2 kiçik  azı  diş yerləşir.Beləliklə, süd dişlərinin düsturu  aşağıdakı kimi yazılır:
                                                            
 
2 yaşından 7 yaşına qədər  olan müddət  sükut dövrü  adlanır, çünki  bi dövrdə yeni diş çıxmır.Yalnız 7 yaşından  sonra süd dişləri tökülür və daimi dişlər çıxır.Daimi dişlərin miqdarı 32 ədəd olur.Bunlardan hər çənənin yarısında 2 kəsici , 1 köpək, 2 kiçik və 3 böyük azı dişləri yerləşir.
                                                            
Daimi  dişlərin çıxması ( III  böyük azı dişdən başqa )  16 yaşından davam edir.Axırıncı böyük azı dişlər  gec çıxdıqları  üçün  ağıl dişləri  adlanır , adətən bunlar  17-30 yaşına  qədər  çıxırlar.
Hər bir  diş tacdan , boyundan və kökdən ibarətdir.Dişin tacı ağız boşluğuna  baxır , boynu diş əti ilə örtülür və kökü diş alveolunda  yerləşir .Böyük azı dişlərdən  başqa , yerdə qalanların bir kökü vardır.Aşağı  böyük azı  dişlərin iki , yuxarı  böyük azı dişlərin isə üç kökü olur.Dişin  tacının  daxilində boşluq vardır ki,  bu da  diş  özəyi  ilə tutulmuş olur.Diş içərisundə olan boşluq  dişin kökü  nahiyyəsində kanala keçir vı dizin kökünün zirvəsinə açılır.Histoloji quruluşuna görə dişlər mina, dentin, sement, diş özəyi,diş sümüküstlüyü və diş ətindən ibarətdir.
Diş minası, bədəndə olan toxumaların ən sərti olub, mikroskopik quruluşca az miqdarda hüceyrəarası maddə ilə birləşmiş mina prizmalardan ibarətdir.
Dentin dişin əsas maddəsi olub, kalsium duzları ilə kirəclənmiş liflərdən təşkil olunub.
Sement , sement cisimcikləri ilə ara maddədən ibarətdir.Diş əti isə ağızın selikli qişasının qalınlaşmış hissələri olub, dişarası sahələrə daxil olur.
Kəsici dişlər – hər çənədə 4 ədəd olur.Bunların tacı paza, kökü  isə  konusa bənzəyir.Yuxarı kəsici dişlər  aşağıdakılara  nisbətən artıq inkişaf etdikləri üçün  onlardan böyük olurlar.
Köpək  dişlər- hər çənədə   2 olub , kəsici dişlərdən bayır tərəfə yerləşir.Yuxarı köpək  dişlərin kökləri ən uzun olub, konusa bənzəyir, aşağıdakılarınki  yanlardan basıq olur.
Kiçik azı dişlər – hər çənədə 4 ədəd olub , özləri də  köpək dişlərinin   dal tərəfində yerləşir.Kiçik azı dişlərinin  bir , yuxarıdakılarınki isə çox vaxt iki kökü olur.
Böyük azı dişlər  - hər çənədə altı ədəd olub.Bunların tacı kubabənzər  olub, çeynəmə səthində 2 dil və 2 də yanaq qabarcığı vardır.Aşağı böyük azı dişlərinin iki,  yuxarıdakıların isə üç kökü olur.
Axırıncı böyük azı diş, ağıl dişi adlanır və həddi buluğ dövründən çıxmağa başlayır.Yuxarı ağıl diş  kiçikdir,çeynəmə səthində üç qabarıq olur, aşağı ağıl dişi isə nisbətən böyükdür  çeynəmə səthində beşə qədər qabarcıq olur.Həm yuxarı, həm də aşağı ağıl dişin kökləri çox zaman bitişmiş olur.
 
 
Mədə.Mədədə həzm
Mədə bağırsağın genişlənməsindən əmələ gəlmişdir.Mədənin 5\6 hissəi  solda, 1\6 hissəi sağda yerləşir.Mədənin divarı 4 qişadan  təşkil olinmuşdur.
1.Daxili – selikli qişa, silindir formalı epitel hüceyrələrindən əmələ gəlmişdir və büküşlərlə zəngindir.Selikli qişada  saysız- hesabsız  boruşəkilli vəzilər vardır.Bu qişada 3 növ  hüceyrələrə təsadüf edilir. 1) əsas-baş hüceyrələr 2) əlavə və yaxud  örtük hüceyrələr  3) selikli hüceyrələr
Örtük  hüceyrələr xlorid turşusu, baş hüceyrələ ferment ifraz edir.Selik hüceyrələri isə selik hazırlayırlar.
1.Selik altı qişa- boş birləşdirici toxumadan təşkil olunmuş, qan damarları  və sinirlərlə zəngindir.
2.Əzələ qişası- ən qalın qişa olub 3 istiqamətdə həlqəvi, çəp və boylama əzələlərdən təşkil olunub
3.Xarici seroz qişa- mədəni xaricdən əhatə edib xüsusi bağlar əmələ gətirir və mədəni qarının arxa divarına fiksə edir.
 
 
Mədə şirəsinin tərkbi və əhəmiyyəti. 
Mədə bir neçə funksiya yerinə yetirir.Onda udulmuş qida toplanır və mədə şirəsi ifraz lunur.Bütün bu təsirlərdən sonra qida ximusa çevrilir və onikibarmaq  bağırsağa daxil olur.İnsanın  mədə şirəsi şəffaf və turş reaksiyalı olur.Mədə turşusunun aşağıdakı vəzifələri vardır.
1)                Pepsinin maksimum dərəcədə təsi etməsi üçün  lazım olan H ionların qatılığını yaradır
2)                Tripsinogeni tripsinə çevirir
3)                Südün laxtalanması üçün  prokazeini kazeinə çevirir
4)Mədə turşusu  bakteriosit tərkibə malikdir.Belə ki, mədəyə düşən mikroorqanizmləri təsirdən salır
Mədə şirəsinin 99,2- 99,6%-ni su, 0,4-0,8%-ni qeyri üzvi maddə təşkil edir.Mədə şirəsinin tərkibində zülalları parçalayan  pepsin  fermenti vardır.Bu zülalları  albumoz və peptonlara qədər parçalyır.Pepsindən başqa burada ximozin fermenti də avrdır.Bu ferment zəif mühitdə prokazeinə çevirir.Bundan başqa burada yağları qliserin və yağ turşularına parçalayan lipaza fermenti vardır.Selikli heceyrələr daima  Na+ ,  K, CLvə  HCO-3 , örtük hüceyrələr isə  H+ ifraz edir.Burada karbohidratları parçalayan fermentlər yoxdur.
Mədə skresiyasının tənzimi
Sekresiya prosesi 3 fazada baş verir:
1) Beyin fazası və ya mürəkkəb reflektoru faza
2) Mədə fazası
3) Bağırsaq fazası
Beyin fazası və ya mürəkkəb reflektoru faza –  bu  fazanın  başlanması  qidanın  iyi, görünüşü, qoxusu və  nəhayət dad  hissiyatı ilə  əlaqədar  olur.Beyinin  müxtəlif  nahiyələrindən sinir impulsları mədəy azan siniri vasitəsilə verilir.Güman edilir ki, azan sinirinin təsirilə xaric olunan qastrin sekresiyaya səbəb olur.
Mədə fazası – Mədə şirəsinin ifrazına  ona daxil olan qidanın təsirindən mədənin divarının gərilməsi və qidanın tərkibində olan kimyəvi komponentlərin təsiri səbəb olur.Mədə fazasında şirənin ifrazı üçün əsas kimyəvi  stimulyator rolunu zülalların parçalanma məhsulları –peptidlər, oliqopeptidlər və amin turşuları oynayır.
Bağırsaq fazası – Nazik bağırsağın gərilməsi və orada iştirak edən  zülalların parçalanma məhsulları mədəni stimulə edir.Stimulyasiyanın mexanizmi əsaəsən hormonaı təbiətə malikdir.Yağlar mədənin şirə ifrazını ləngidir.Aparılan tədqiqatlardan  məlum olmuşdur ki, mədənin divaında sinir hüceyrələrinin  yığıntısından əmələ gəlmiş sinir düyünləri vardır.Bu düyünlər mədənin divarının hərəkətinə səbəb olur.Kimyəvi maddələrin bir qismi  mədə  hərəkətlərinə  oyandırıcı, digər  qismi tormozlayıcı təsir göstərir.Oyandırıcı maddələrə : qastrin, histamin, xolin, tormozlayıcı  maddələrə: adrenalin, entroqastron, noradrenalin aiddir.
 
 
Nazik və yoğun bağırsaq
Nazik  bağırsaq   uzun boru şəklində olub, mədədən  başlayan hissəsi 48 mm, yoğun bağırsağa açılan hissəsi 27mm- dir.Nazik bağırsağı anatomik olaraq 3 hissəyə bölürlər: Nazik bağırsaq 4-5 m uzunluğunda olub, XII döş və ya  I bel fəqərəsi bərabərində orta  xətdən sağ tərəfdə  mədənin çıxacağından başlayaraq, sağ qalça çuxurunda kor bağırsağa açılır.
1) Onikibarmaq bağırsaq insanda 2-30 sm
2) Acı bağırsaq
3) Qalça bağırsaq
Nazik bağırsağın divarı selikli, selikaltı, əzələ və seroz qişalardan təşkil olunub.Üzərində  mikroxovlar vardır.Bu xovlar nəinki sorma  səthini artırır, həmdə katalizator rolunu oynayır.Nazik bağırsağın  selikli qişasında  bağırsaq şirəsi ifraz olunur.Brünner vəzilərinin  ifraz etdiyi  şirədə mutsin və turş  mühitdə zülalları parçalayan  və südü çürüdən pepsinəoxşar ferment olur.Təmiz bağırsaq şirəsi, tutqun,  rəngsoz maye olub duru hissədən və selik topalarından, degenerasiya  etmiş  hüceyrələrindən və xolestrin kristallarından ibarətdir.
Onikibarmaq bağırsaq.
25-30 sm uzunluğunda  olub, XII döş və ya I bel fəqərəsi bərabərində mədə çıxacağından başlayaraq  nal  şəklində  mədəaltı  vəzinin başını əhatə edir.Gedişinə görə 4 yerə  ayrılır: yuxarı , erkən , horizontal qaracyərin  altı ilə   ödlüyün  boynuna çatdıqda aşağı enə dönərək enən  hissəyə keçir.
Enən hissə  ödlüyün boynu bərabərində yuxarı hissədən başlayaraq mədəaltı vəzinin  ilə şaquli istiqamətində aşağı enir.
Horizantal hissə  IV  bel fəqərəsi bərabərində orta  xətdən sağ tərəfə qalxan hissəyə keçir və II bel fəqərəsinin sol  tərəfində onikibarmaq-acıbağırsaq  əyriliyi əmələ gətirərək acı bağırsağa keçir.
Müsaqirəli ( çözlü ) nazik bağırsaq.
Acı bağırsaq ilə qalça  bağırsaq bir yerdə  4-5 m uzunluğunda olub xaricdən peritondan əməl gəlmiş müsaqirə ilə qarın boşluğunun dal  divarına bağlanaraq çoxlu miqdarda  ilgəklər əmələ gətirir.
Nazik  bağırsağın divarı selikli  qişa,selikaltı qat,əzələ və seroz qişadan təşkil olunub.
Selikli qişası  çəhrayı rəngdə olub,üzərində dairəvi bükələr, aqreqat limfa folikulları və bağırsaq zirəsi ifraz edən vəzilər yerləşir.Bağırsaq xovları 0,5-1mm olur.
Onikibarmaq  bağırsağın  selikaltı qatında  da vəzilər var.Selikaltı qatda bütün  bağırsaq  boyu limfoid  toxumadan əmələ gəlmiş  folikullar yerləşir.
Əzələ qişası, xarici-boylama və daxili həlqəvi qatdan ibarətdir.Bu qişanın yığılması  nəticəsində nazik bağırsaqda olan  möhtəviyyat yoğun bağırsağa doğru hərəkət edir.Nazik bağırsağın son  hissəsi olan qalça  bağırsaq  yoğun bağırsağın başlanğıc hissəsi olan  kor bağırsağa açılır.
 
Bağırsaq şirəsinin tərkibi və xassələri
Bağırsaq şirəsinin tərkibində  22-yə qədər ferment vardır.
I Enteroginaza -  bu ferment çox  miqdarda onikibarmaq bağırsaqda sintez olunur.Yoğun tripsinə çevirir.
II Peptidaza qrupu- digər  proteolitik - əvvəllər erispsin  adlandırılan bu maddı böyük əhəmiyyətə malikdir.Bu fermentlərdən olan leysinoaminopeptidaza zəncirin  sonunda olan leysin, norleysin, norvalin qalığı olan peptidləri parçalayır.
III Katepsinlər -  zəif mühitdə zülal maddələrini parçalayır.
IV Qələvi fostaza – qələvi mühitdə  otrafostat turşusunun monoefirlərini hidroliz edir.
V Lipaza – neytral yağları qliserin və yağ turşularına parçalayır.
VI Amilaza – nişastanı disaxaridlərə parçalayır.Bağırsaq şirəsində çox az miqdarda olur.
VII Laktoza – süd şəkərini qlükoza və qalaktozaya parçalayır.
Bağırsağın  selikli qişasına təsir edən  mexaniki və kimyəvi qıcıqlandırıcılar bağırsaq şirəsinin artmasına səbəb olur.
Nasset göstərmişdir ki, bağırsaq vəzilərinin şirə ifrazına səbəb bağırsağın selikli qişasından əmələ gələn enterokrin hormonunun təsiridir.
Nazik bağırsaqlarda sorulma.
Nazik bağırsaqlarda büküş və mikroxovcuqlar sorma səthini 200 m2 çatdırırşNazik bağırsağın epitel daha böyük surətlə bölünən və təzələnən hüceyrəyə aiddir.Qida komponentlərinin sorulması əsasən xovların yuxarı hissəsində, sekresiya prossesi isə büküşlərdə baş verir.
Nazik  bağırsaqların selikli qişası əsas etibarilə üst müsaqirə arteriyası ilə, onikibarmaq bağırsaq qarın arteriyası ilə , qanla tənzim olunur.B damarların şaxələnməsi xovların mərkəzi damarlarını əmələ gətirir.
 
Yoğun bağırsaq
Yoğun bağırsaq. 1,3 sm uzunluğunda olub 3 hissəyə bölünür: 1) kor bağırsaq   2) çənbər bağırsaq    3) düz bağırsaq.
Divar selikli, selikaltı qişa, əzələ və seroz qişalardan təşkil olunub.Yoğun bağırsağın selili qişası, nazik bağırsağın selikli qişasından xovların və dairəvi büküşlərin olmaması ilə fərqlənir.Kor çənbər bağırsaqların  selikli qişasında aypara büküşlər olur.
Korbağırsaq – 6-8 sm uzunluğund olub,sağ qalça çuxurunda yerləşir.Korbağırsağın içəri və aşağı tərəfindən bir çıxıntı çıxır ki, bu da soxulcanabənzər çıxıntı adlanır.
Bu soxulcanabənzər çıxıntə 2-dən 20 sm-ə qədər uzunluqda olub,korbağırsağa açılan  yerində selikli qişadan əmələ gəlmiş bir qapaq yerləşir.
Çənbər bağırsaq – öz vəziyyətinə görə 4 hissəyə bölünür: 1) qalxan çənbərbağırsaq  2)köndələn  3)enən  4) S-ə bənzər bağırsaq
Düz bağırsaq-15-20 sm uzunluğunda olub yoğun bağırsağın axırıncı hissəsini təşkil edir,sol ana-qalça oynağı bərabərində  “S”-ə bənzər çənbərbağırsaqdan başlayaraq  onun adlanan dəlik vasitəsilə xarcə açılır.Düz bağırsaq kişilərdə sidik kisəsi  və prostat vəzinin və qadınlarda uşaqlıq  və uşaqlıq yolunun dalında yerləşir.
Düz bağırsağın yuxarı hissəsi geniş olub ampul, aşağı hissəi anal kanal adlanır.
Anusun ətrafında 2 büzücü əzələ yerləşir. 1) saya əzələ liflərindən əmələ gəlmiş qeyri iradi anusu büzən daxili əzələ  2) eninə zolaqlı əzələ liflərindən əmələ gəlmiş iradi xarici əzələ.
Yoğun bağırsaq qida kütləsi peristaltik və ya qurda bənzər hərəkətin təsirilə qarışır, suyun sorulması nəticəsində qatılaşər və bakteriyaların təsiri altında sonrakı parçalanmaya məruz qalır.Qidanın  həzm olunmamış qalığı isə kal kütlə  halında  düz bağırsağa  doğru hərəkət edir.İnsanın yoğun bağırsağının uzunluğu 120-150 sm , diametri isə korbağırsaq hissədə 6-9 sm olub distal  hissədə azalır.Yoğun bağırsağın  selikli qişasında mikroxovlar olmur.Selikli qişa  çoxlu  selikli epitel və az miqdarda endokrin hüceyrələrlə örtülmüş 0,7 mm qalınlığında büküşlər əmələ gətirir. Hüceyrələr büküşlərin  dərinliyindən zirvəsinə doğru qalxır və orada inkişafını başa vurur.Nazik  bağırsaqlarda bu proses   3-4  gün vaxt sərf olunduğu halda, yoğun  bağırsaqda bu 5-7 gün çəkir.Yağlarla zəngin  qidalar yoğun  bağırsağın hərəkətini gücləndirir, karbohidratlar və zülallar ona təsir etmir.Mədə-bağırsaq refleksi yeməkdən 10 dəq sonra başlayır.Gün ərzində kor bağırsağa himusla birlikdə 1,5 l maye daxil olur.Onun 90% yoğun  bağırsaqda sorulur, 100 ml isə nəcis şəklində xaric olunur.Su və mineral  duzlardan başqa yoğun bağırsağa üzvi maddələr də daxil olur.Bunlara  bitki lifləri ,sellüloza, hemisellüloza və amilaza ilə parçalanmayan petkin və liqinin aiddir.Onlar bağırsaq bakteriyaları təfəindən parçalanır.Bunların çoxu anaerob bakteriyalardır.Düz bağırsağa  daxil olmuş  nəcis kütləsi reflektor olaraq  defeksiya aktına səbəb olur.Bu hadisə zamanı  nəcis kütləsinin  təzyiqindən selikli qişa üzərində  yerləşən hisss sinir uclarının qıcıqlanması nəticəsində oyanma  onurğa beynin bel- oma nahiyəsindəki defksiya  mərkəzinə nəql olunur.Buna cavab olaraq  düz bağırsağın büzücü əzələsinə gələn impulslar nəticəsində sfinktor  boşalır və nəcis xaricə tullanır.Bir sutka ərzində insanın  yoğun bağırsağına  4000 qr qədər qida himusu daxil olur, bunun 150-200 qr nəcis şəklində xaric olur.Nəcisin 1\3 hissəinin bakteriyalar təşkil edir.
Yoğun bağırsaqların sekretor  fəaliyyəti.
Yoğun  bağırsağın da şirəsinin tərkibində duru və bərk hissələr vardır.Burada bağırsaq  divarının ölmüş epitel hüceyrələri və az miqdarda limfoid  elementlər  vardır.Bərk hissədə fermentlərin miqdarı duru hissədən 8-10 dəfə çoxdur.Şirənin tərkibində az miqdarda katepsinlər, peptidaza, amizala, nukleaza,lipaza,ureaza vardır.Bunlardan daha yüksək aktivliyə malik qələvi fosfotazdır.
Yoğun bağırsaqların mikroflorasının əhəmiyyəti.
Yoğun bağırsaqların  mikroflorası müxtəlif bakteriyalarla zəngindir.Bu bakteriyalar aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:
1.Müdafiə vəzifəsi daşıyan  bakteriyalar
2.Həzm şirəsinin komponentlərinin parçalanmasında iştirak edən bakteriyalar
3.Vitaminlərin, fermentlərin və.s maddələrin əmələ gəlməsində iştirak edən bakteriyalar.
 
Qaraciyər.Mədəaltı vəzi
Qaraciyər bədəndə  ən böyük vəzi olub, çəkisi 1500 q-a bərabərdir.Rəngi tutqun qırmızı olur.Qaraciyərin yuxarı çıxıq- diafraqma səthi, aşağı basıq viəseral səth,  ön  aşağı və dal kənarı vardır.
Qaraciyərin qapı sistemi vardır ki,  buraya qara ciyərin xüsusi  arteriyası, sisnirlər, qapı venası daxil olur və ümumi qaraciyər  axacağı  ilə limfa  damarları xaric olur.Qaraciyərin aşağı səthi şırımlarla  sol pay, sağ  pay, kvadrat pay və quyruqlu paya bölünür.
Qaraciyərin  payları paycıqlardan, paycıqlar isə qaraciyərin hüceyrələrindən  təşkil olunub.Qaracyər hüceyrələri öd ifraz edir.Paycıqlar 500.000-ə qədər olub prizmatik törəmələrdir.
Normal halda qan kapilyarları qaraciyər hüceyrələrinin  kənarlarında  öd kapilyarları isə səthində yerləşdiyi üçün öd qana qarışmır.Yalnız sarılıq  zamanı öd qana keçə bilir.
Qaraciyər qarın boşluğunda  sağ qabırğaaltı, xüsusi qarınüstü az hissəsi də sol qabırğaaltı nahiyədə yerləşir.Quruluşuna görə mürəkkəb borulu vəzilərdən olub, öd ifraz edir
Qaraciyər orqanizmdə ən vacib orqanlardan sayılır.Orqanizmdə 40-dan  çox funksiya yerinə yetirir. Ən mühüm funksiyalardan biri öd ifraz etməkdir.
Öd – yaşıl,sarımtıl rəngdə,  neytral reaksiyalı maye  olub, yağları emulsiyalaşdırır, mədəaltı vəzin yağları  parçalayan fermentini aktivləşdirir.
Qaraciyər öd ifraz etməkdən   başqa qana daxl olmuş şəkərin artığını  qlikogen halında özündə saxlayır və bədənə düşən toksinləri ( zəhərləri ) neytrallaşdırır.Qaraciyər həmçinin  zülal, yağ mübadiləsində, qanın laxtalaşmasında və.s iştirak edir.
Ödlük və öd axacaqları – Ödlük yaxud öd kisəsi armud şəklində olub, qaraciyərin  sağ payının altında  yerləşir.Uzunluğu 8-12 sm və həcmi 50 sm3 –dir.
Ödlüyün  dibi   cismi  və boynu ayırd olmur.Boynu nazikləşərək ödlük axacağına  keçir.Ödlüyün divarı  selikli qişa, selikaltı qişa, əzələ və seroz qişadan təşkil olunub.
Ödlük axacağı – 3 -4 sm uzunlğunda olub, ödlüyün  boynundan  başlayaraq  aşağıya gedir və ümumi  öd axacağını əmələ gətirir.
Ümumi öd axacağı – 6-8  sm uzunluğunda olub, onikibarmaq bağırsağın enən hissəsi açılır.
Öd qaraciyərdə daimi əmələ gəlir, ancaq həzm zamanı  onikibarmaq  bağırsağa tökülür.Başqa  vaxtlar isə öd kisəsinə toplanır və tədricən qatılaşır.
Ödün tərkibi sudan, mineral duzlardan, xolesterol, lesitin və öd turşusu  piqmentindən ibarətdir.Öd yağların həzmində mühüm rol oynayır. O, sağ qabırğalı  nahiyədə ,diafraqmnın altında yerləşir.Qaraciyərin hazırladığı öd axacağı ilə onikibarmaq bağırsağa tökülür.
Qaraciyər simpatik və parasimpatik sinir sistemi vasitəsilə tənzim olunur.Öd qaraciyər hüceyrələrinin sekretor fəaliyyətinin məhsuludur.O, qaraciyərdə arasıkəsilmədən əmələ gəlir və onikibarmaq bağırsağa  ancaq həzm prosesində tökülür.Həzm prosesi  qurtardıqdan sonra öd kisəsinə toplanır.Qaraciyərin ekstripsiyası ilə isbat edilmişdir ki, öd  piqmenti biliverdin və  bilirubin qanda eritrositlərin parçalanmasından ayrılan hemoqlobinən əmələ gəlir.Öd 2 cür olur: qaraciyər ödü və kisə ödü.Kisə ödü daha qatı və tünd olur.Öd həzm prosesində aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:
1)                Ödün təsirindən bütün fermentlərrin fəaliyyəti güclənir yağları parçalayan lipazanın  təsiri 20 dəfə artır
2)                Mədədən bağırsağa keçmiş turş qida horrasını neytrallaşdırır.
Ödün əmələ gəlməsi beyin qabığının  təsiri  ilə şərti reflektor yolla da arta bilir.
Mədəaltı vəzi və onun həzmdə rolu.     Onikibarmaq  bağırsağın böyük vəzilərindən olub, çəkisi 70-80 q, uzunluğu 12-15 sm-ə  bərabərdir.Bu  vəz  köndələn istiqamətdə qarın boşluğunun  dal divarında mədənin arxasında, onikibarmaq  bağırsaqla dalaq  arasında yerləşir, 3hissəyə ayrılır:
Sağ hissəi – başı, orta hissəsi- cismi və sol hissəsi – quyruğu adlanır.
Quruluşca mürəkkəb alveollu vəzi olub, əsas kütləsinin ifraz etdiyi şirə ümumi öd axacağının ifraz etdiyi öd ilə birlikdə onikibarmaq bağırsağın  enən hissəsinə tökülür.Mədəaltı vəzin ifrat etdiyi fermentlərin təsirindən zülal, yağlar   və karbohidratlar parçalanır.
Mədəaltı vəzi morfoloji  və  fizioloji xüsusiyyətlərinə görə qarışıq vəzilərə aid edilir.Onda  Langerhans adacıqları deyilən epitel hüceyrələri vardır.Bunun  ifrat etdikləri  hormon – insulun və qlukaqon qana keçərək bədəndə karbohidratlar  mübadiləsinə  təsir edir .İnsulin şəkəri  qlikogenə çevirir,  bununla da şəkərin   miqdarını  azaldır.Qlükaqon isə  qlikogeni sərbəst qlükozaya parçalayaraq  qanda şəkərin miqdarını artırır.
Bu vəzi mədənin alt və arxa tərəfində yerləşir.Çəkisi təxminən 70-100 qr-dır.Vəzi əmələ gətirən hüceyrələr  2 yerə ayrılır.Axacağı olmayan iri hüceyrələr bunlar insulyar və ya Langer-Hans adacıqları adlanır.Hazırladıqları  bioloji fəal maddəyə hormon deyilir.Bu  vəzin İnsulin  və qlükoqon ,löpokain, vaqartonin, retardin
İnsulin və qlükoqon şəkər mübadiləsində iştirak edir.İnsulin qanda şəkərin miqdarını azaldır,qlükoqon isə əksinə artırır.Qlükoqon hormonu pankreas şirəsi hazırlayır.1879-cu  ildə İ.P.Pavlov və ondan sonra Hayden –Hayn xroniki şəraitdə pakreas şirəsini əldə etmişlər.Mədəaltı vəzin axarı onikibarmaq  bağırsağa açılır.Burada mədəaltə vəzin şirəsinin tərkibindəki biokarbonatlar turş ximusu neytrallaşdırır,həzm ermentləri isə qida maddələrini parçalayır.Mədəaltı vəzin şirə ifrazatını əsasən xolisistokinin hormonu, həmçinin azan siniri tənzim edir.Bu vəzidə lipaza, amilaza, ribonukleaza fəal formada  sekresiya olunur.Patoloji vəziyyətdə bu vəzin  fermentləri   onun özünü həll edərək dağıdır və  bu  ölümə səbəb olur.
Mədəaltı vəzin şirə ifrazatının fazaları
3 fazası vardır     1) beyin fazası   2) mədə fazası   3) bağırsaq fazası
Beyin fazasında  biokarbonatlar 10-15% yüksəlirr, fermentlər  25% yüksəlir.Bu faza azan sinirin reflektor oyanması ilə əlaqədar olur.Qida mədəyə daxil olan zaman mədə fazası başlayır və azan siniri vəqastrinin  köməyilə mədəaltı vəzin şirə ifrazı daha da çoxalır.Bağırsaq fazası  onikibarmaq bağırsağa ximusun daxil olması ilə başlayır, bu zaman nazik bağırsağın hüceyrələri skretin, xolesisokinin ifraz edir.Yağları parçalayan lipaza fermenti qeyri-fəal formada olur.Öd turşusu ilə birləşdikdən sonra fəallaşır.
 
 
Tənəffüs sistemi
Orqanizmlə xarici mühit arasında gedən qazlar mübadiləsinə tənəffüs deyilir. Bu funksiyanı tənəffüs orqanları yerinə yetirir. Tənəffüs orqanlarına burun boşluğu, burun-udlaq, qırtlaq, nəfəs borusu, bronxlar və ağciyərlər aiddir.
Tənəffüs orqanlarının quruluşu. Aldığımız hava ağciyərlərə daxil olmadan əvvəl uzun bir yol keçməlidir. Tənəffüs yolu burun boşluğu ilə başlayır. Burun boşluğunun üzərindəki selikli qişada çoxlu miqdarda qan damarları, kirpikciklər və selik ifraz edən vəzilər vardır. Burada ifraz olunan selik nəinki mikrobları tutub saxlayır, həmdə onları zərərsizləşdirir. Kirpikciklər isə titrəyərək seliyə yapışmış toz hissəciklərini və mikrobları daim burun boşluğundan bayıra çıxarır. Hava burun boşluğundan keçərək qıızır və nəmlənir, buradan burun-udlağa, sonradan qırtlağa keçir.
Nəfəs borusunun yuxarı hissəsi qırtlaq adlanır. Qırtlaq qıf  şəklində olub, divarları bir-biri ilə mütəhərrik şəkildə birləşmiş bi neçə qığırdaqdan  əmələ gəlmişdir. Qırtlağın ön tərəfində qırtlaq qapağı yerləşmişdir ki, bu da qida udularkən qırtlağın yolunu örtür. Qırtlağın qığırdaqları arasında selikli büküşlər-səs telləri vardır. Səs telləri arasındakı sahəyə səs yarığı deyilir. İnsan susduğu zaman qırlağı hərəkətə gətirən əzələlər boşalır, nəticədə səs telləri aralanır və səs yarığı da geniş surətdə açılmış halda olur. Danışdıqda, mahnı oxuduqda əzələlər yığılır, bu zaman səs telləri tarım çəkilir və səsə yarığı da daralır. Nəfəslə verdiyimiz hava səs tellərini basır və onlar titrəməyə başlayır. Bu da səsin əmələ gəlməsinə səbəb olur.  Qadınlarda səs telləri kişilərlə müqayisədə qısa olduğundan, onların səsi incə və uca olur. İnsan səsinin hündürlüyü səs tellərinin uzunluğundan, qalınlığından və gərilməsindən asılı olaraq dəyişə bilər. Səs telləri 1 saniyədə 80-dən 10000 dəfəyə qədər titrəyə bilər.
Nəfəs borusu və bronxlar. Nəfəslə aldığımız hava qırtlaqdan nəfəs borusuna keçir. Qırtlağın aşağı ucundan başlayan boruya nəfəs borusu deyilir. Onun ön divarı öz aralarında bağlar və əzələlərlə birləşmiş yarımhəlqə şəklində olan qığırdaqlardan əmələ gəlmişdir. Nəfəs borusunun dal divarı yumşaq olub, qida borusuna söykənir və idanın keçməsinə mane olmur. Nəfəs borusundan sağ və sol ağciyərlərə məxsusu şaxələr-bronxlar ayrılır. Bunlar da ağciyərlərdə daha kiçik şaxələrə- bronxiollara bölünür. Tənəffüs yolu selikli qişa ilə örtülmüşdür. Bu qişada selik ifraz edən kiçik vəzi hüceyrələri və kirpikciklər vardır. Bu kirpikcikləin hərəkəti ilə selik və bununla birlikdə hava ilə daxil olmuş tozcuqlar, mikroblar asanlıqla xaricə doğru itələnir.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Qan. Qanın tərkibi
Qan-orqanizmin maye-birləşdirici toxumalarına aid olub, orqanizmdə müxtəlif funksiyaları yerinə yetirir.
1. Hüceyrələrə qida maddələrini və oksigeni çatdırır, mübadilənin son məhsullarının son məhsullarını ifrazat orqanlarına gətirir.
2. Bioloji aktiv maddələrin sayəsində orqan və sistemlərin funksiyasını humoral yolla tənzimləyir.
3. Bədən temperaturunun sabit saxlanılmasında iştirak edir
4. Zəhərli maddələri və yad cisimləri kənar etməklə orqanizmi zərərli təsirlərdən qoruyur.
5. İmmunitetin yaranmasında iştirak edir.
Qanın tərkibi. Orta yaşlı insanın orqanizmində 4-5 l-ə yaxın qan olur. Qan tərkibinə görə iki hissəyə ayrılır:  plazma (qan zərdabı) və formalı elementlər. Plazma sarımtıl rəngli şəffaf mayedir və ümumi qanın yarıdan çoxunu ( 55-60%) təşkil edir. Qan plazmasından fərqqli olaraq qan zərdabının tərkibində fibrinogen zülalı olmur. Qanın formalı elementlərinə eritrositlər, leykositlər, trombosit və ya qan lövhəcikləri aiddir. Qan plazmasının 90-92%-ni su, 8-10%-ni üzvi və qeyri üzvi maddələr təşkil edir. Plazmada olan üzvi və qeyri-üzvi maddələrə zülallar, qlükoza, yağ turşuları, qliserin, aminturşuları, vitaminlər, azotu tullantı məhsulları, sidik cövhəri və.s aiddir.
Qana müxtəlif mddələrin daxil olmasın baxmayaraq onun kimyəvi tərkibi həmişə sabit qalır. Plazmanın fiziki kimyəvi xassələri dəyişilsə o, orqanizmə mənfi təsir göstərə bilər. Tərkibində duzların miqdarı 0Ş9% olan qan plazmasında eritrositlər normal fəaliyyət göstərir. 0,3% olanda isə eritrositlər həcmcə böyüyür və partlayır. Bu hadisə hemoliz deyilir.( hem-qan, lizis-parçalanma deməkdir). Qanda hemoliz hadisəsini bəzi həşərat və ilan zəhərləri törədə bilər.
Qanın laxtalanması. Laxtalanma prosesi orqanizmin müdafiə funksiyalarına aiddir və insan orqanizmini artıq qan itirməkdən qoruyur. Qanın laxtalaması olduqca fermentativ prosesdir. Qanın laxtalanması üçün fibrinogen suda həll olmayan fin=brin liflərinə çevrilir. Fibrin lifləri qan damarının zədələnmiş hissəsinə çökür və tor əmələ gətirir. Fibrin toru qan hüceyrələrini özündə tutub saxlayır və trombun ( qan laxtasının ) əmələ gəlməsinə səbəb olur. Qanın laxtalanmasında kalsium duzlarının xüsusi əhəmiyyəti vardır. Əgər kalsium duzları qandan çıxarılarsa, qanın laxtalanma qabiliyyəti zəifləyər və ya itər. Qanın laxtalanması 3-8 dəqiqə müddətində başa çatır. Anadangəlmə hemofiliya xəstəliyi olan adamların qanı laxtalamı və ya çətin laxtalanır. Belə adamlarda qan damarlarının zədələnməsi onlar üçün təhlükəlidir, çünki çoxlu qan itirmə nəticəsində ölüm hadisəsi baş verə bilər. Qanın daima laxtalanmasını sürətləndirən və ləngidən maddələr vardır ki, bunlar normada bərabər nisbətdə olur. Ona görə də sağlam adamların aan damarlarında qanın laxtalanma prosesi getmir. Damarlarda qanın laxtalanmamasının səbəbi qaraciyər tərəfindən hazırlanan heparin maddəsidir.
Eritrositlər. İnsan qanında yetişmiş eritrositlər nüvəsiz olur. Rüşeym dövründə qaraciyər və dalaqda, doğumdan sonra isə qırmızı sümük iliyində əmələ gəlir. Yetişməmiş eritrositlər nüvəli olurlar. Yetişmiş eritrositlər nüvəsiz, hər iki tərəfi basıq diskəbənzər qırmızı rəngli qan hüceyrələridir. Orta yaşlı adamların 1 mm3 qanında təqribən 5 milyon erirosit olur. Tərkibində qana qırmızı rəng verən O2, və CO2 qazlarının daşınması təmin edən hemoqlobin zülalı vardır. 120 gün (4 ay) yaşama qabiliyyətinə malikdir. Eritrositlərin parçalanması dalaq və qaraciyərdə gedir.
Eritrositlərin əsas funksiyası qanda olan oksigen və karbon qazını daşımaqdır. Bu funksiyanı eritrositlər tərkibinə daxil olan hümoqlobin maddəsinin sayəsində yerinə yetirir. Hemoqlobin mürəkkəb quruluşlu zülaldır və eritrositlərin sitoplazmasında saxlanılır. Hemoqlobinin tərkibi sadə qlobin zülalından və hem piqmentindən ibarətdir. Qan ağciyərlərdən keçərkən hemoqlobin asanlıqla oksigenlə birləşir və al qırmızı rəng alır. Oksigenlə zəngin olan qana arterial qan deyilir.
Orqanizmdə olan qanın hamısı eyni vaxtda dövretmədə iştirk etmr. Qanın təxminən ¾ hissəsi dövr edir, ¼ hissəsi isə ehtiyat halında qaraciyərdə və dalaqda saxlanılır. Orqan və toxumaların qana olan ehtiyacı artdıqda ehtiyatda olan qanın bir hissəsi ümumi qan axınına daxil olur.
Qanazlığı. Qanda hemoqlobinin ümumi miqdarının və eritrositlərin sayının azalması qanazlığı (anemiya) adlanır. Anemiyanı əmələ gətirən əsas amillər aiddir:
1. Çoxlu qan itirmə
2. bəzi yoluxucu xəsəliklər
3. Kəskin radioaktiv şüalanmaya məruz qalmaq
4. Qanyaradıcı orqanların ( bətndaxili qaraciyər, dalaq, qırmızı sümük iliyi) funksiyasının pozulması
5. Uzun müddət ac qalmaq
6. Dəmir ionu çatışmazlığı
7. Malyariya xəstəliyi
Qanazlığı xəstəliyinə tutulmamaq üçün düzgün qidalanmaq və təmiz havadan səmərəli istifadə etməklə hemoqlobinin miqdarını normaya çatdırmaq mümkündür.
Qanköçürmə. Kəskin qanitimə nəticəsində orqanizmin daxili mühitinin sabitliyi pozulur, qan təzyiqi enir, hemoqlobinin miqdarı azalır. Belə hallarda zərərçəkənə sağlam adamdan alınmış donor qanı köçürmək lazımdır. Qanköçürmə tibbdə çoxdan tətbiq edilsə də, bu əməliyyat əvvəllər həmişə uğurlu nəticə verməmişdir. Bunun səbəbi onunla əlaqədardır ki, belə halda qan köçürülmüş orqanizmdə bəzən eritrositlərin bir-birinə yapışması, hemolizi baş verir. Qanköçürmədə ilk növbəəd qanın qrupları nəzərə alınmalıdır. Müəyyən edilmişdir ki, insanlarda 4 qan qrupu var. Qan qrupları valideyndən yeni nəslə irsən verilir və insanın ömrü boyu dəyişməz qalır. Birinci qan qrupu insanlar arasında ən çox, dördüncü qan qrupu isə ən az yayılmışdır. Qan  köçürmədə qanın qrupları ilə yanaş. rezus-amil göstəricisini də bilmək lazımdır. İnsanların 85%-də rezus amili müsbət, 15%-də isə mənfi olur.Ona görədə qan qrupları ilə yanaşı qanköçürmədə qanın rezus-amilinin də uyğunluğu nəzərə alınmalıdır.
 
Qanın qrupları Hansı qruplara qan verə bilər Hansı qruplardan qan ala bilər
I I, II,III, IV I
II II, IV I, II
III III, IV I, III
IV IV I, II, III, IV
 
Rezus amili müsbət olan qan, rezusu mənfi olan qanla qarışdıqda qanda xüsusi cisimciklər əmələ gəlir ki, buda eritrositləri hemolizə uğradır. Müasir tibbdə insanların sağlamlığını qorumaq məqsədilə donor əməliyyatı geniş və səmərəli tətbi olunur. Donor anını yararlı halda saxlamaq üçün qanın tərkibinə xüssusi maddələr qatılır.
 
 
 
Leykositlər. İmmunitet
Leykositlər nüvəli, rəngsiz hüceyrələrdir. Onlara ağ qan hüceyrələri də deyilir. Ölçüləri eritrositlərə nisbətən çox böyükdür, lakin leykositlərin qandakı miqdarı eritrositlərdən xeyli azdır. Orta yaşlı adamların 1mm3 qanında 6-8 mi leykosit olur. Yaşama müddətləri bir neçə saatdan 10 günə kimi davam edir. Əksəriyyəti qırmızı sümük iliyində, dalaqda, limfa düyünləri və adamcıqda əmələ gəlir. Parçalanma isə dalaqda gedir.
İmmunitet. Leykositləin əsas funksiyası oqanizmi bakteriyalardan, zəhərli maddələrdən, yad cisimlərdən qorumaqdır. Leykositlərin bəzi növləri qan kapilyarlarının divarından hüceyrəarası boşluğa keçir. Onlar orqanizmin ölmüş hüceyrələrindən və ya mikroorqanizmlərdən ayrılan maddələrə qarşı həssas olurlar. Belə zəhərli maddələrin və mikrobların olduğu yerə yaxınlaşan leykositlər onları udur, həzm edir və zərərsizləşdirir. Ona görə də leykositlər hüceyrədaxili həzm etmək qabiliyyətinə malikdir. Leykositlərin yad cisimləri udması və həzm etməsi prosesini görkəmli rus biolou İ.İ.Meçnikov kəşf etmiş və o bu hadisəni faqositiz (faqos-yunanca uducu deməkdir), uducu hüceyrələri isə faqositlər adlandırmışdır.
Faqositoz-orqanizmin müdafiə reaksiyasıdı.orqanizmin müdafiə reaksiyalarında faqositlədən başqa xüsusi zülal mənşəli kimyəvi birləşmələr olan antitellər də iştirak edir. Antitellər yad cisimləri və onların zəhərlərini zərərsizləşdirməklə orqanizmin müdafiə imkanlarını artırır. Antitellər yalnız qanda deyil, limfa düyünlərində də leykositlərin iştirakı ilə yaranır. Leykositlərin bu növünə limfosit deyilir.  Antitellərin əmələgəlmə ardıcıllığı aşağıdakı kimidir.
Yad cisimlər→limfosit→əks cisimciklər hazırlayan hüceyrə→yad cisimləə hücum edən hüceyrə
Antitellər spesiffik xassəli maddələrdir və onlar yalnız müəyyən mikrob və onların zzəhərləinə qarşı həssaslıq göstərir. Bəzi antitellər ancaq bir xəstəliyin törədicisinə məsələn, qızılcaya qarşı mübarizə aparır. Elə antitelllər vadır ki, onla ir neçə xəsttəliyin törədicisini eyni vaxtda zərərsizləşdirir.
İmmunitetin növləri.  İmmunitet 2 yerə ayılır:   təbii və süni immunitet. Təbii immunitet özüdə 2 yerə ayrılı:  anadangəlmə və sonadan qazanılmış.
Anadangəlmə immunitet uşağa valideynlərindən irsən keçir. Heyvanların tutulduğu vəba xəstəliyinə insanlarda təsadüf olunmur. Bunun səbəbi həmin xəstəliyə qarşı insan bədənində anadangəlmı immunitetin olmasıdır.  Bəzi xəstəliklərə qaşı sonradan immunitet yaratmaq mümkündür. Məsələn. Insan göy pskürək, qızılca, su çiçəyi kimi xəstəlikləri keçirəndən sonra onun orqanizmində immunitet yaranır. Orqanizm gələcəkdə həmin xəstəliklərə bir daha tutulmur.
Bəzi xəstəliklərə qarşı sonradan immunitet yaratmaq mümkündür. Bunun üçün insan bədəninə yoluxucu xəstəliklərin mikrobları öldürülmüş, yaxud zəiflədilmiş halda peyvənd edilir. Peyvəndin tərkibində bir neçə infeksion xəstəliyə qarşı mikroblar saxlanıla bilər. Belə halda insan mikrobların təsirindən yüngül xəstələnir və onun orqanizmində müəyyən yoluxucu xəstəliklərə qarşı antitellər yaranır. Qarın yatalağı, difteriya, dizenteriyayay qarşı bu yolla süni  immunitet yaratmaq mümkündür. Süni immunittet prosesində orqanizmdə qoruyucu antitellər yaranır və on görədə insan gələcəkdə belə xəstəliklərə tutulmur. Difteriya, vərəm, polimielit və.s infeksion xəstəliklərə qarşı aparılan peyvəndləri yoluxucu xəstəliklərin qarşısını almaqda ən yaxşı vasə hesab etmək olar. Xəstələnmiş adama tez yardım göstərmək lazım gəldikdə müalicə serumundan istifadə olunur. Müalicə serumu əvvəllər həmin xəstəliyi keçirmiş heyvan vı ya insan qanından alınır. Belə qanın tərkibində antitellər saxlandığı üçün xəstəliyin şiddətlənməsinin qarşısı alınır və xəstə asan müalicə olunur. Müalicə serumunun peyvəndə görə təsir etməsi sürəti, davametmə müddəti isə qısadır.
İnsan orqanizmində bəzi infeksion xəstəliklərə qarşı immunitet yaratmaq mümkün olmur. Ona görə də insan qripp, angina kimi xəstəliyə dəfələrlə məruz qalır. Yoluxucu xəstəliyin qorxulu formalarından biridə qazanılmış immunitet çatışmazlığının sindromu hesab olunur. ( QİÇS) orqanizmin immunitet yartamaq imkanlarını məhdudlaşdırır. Xəstəliyin törədiciləri olan viruslar orqanizmin immunitet yaradan sistemlərini süçiciliklə sıradan çıxarır.
 
Böyük və kiçik qan dövranı
Qan öz hərəkəti zamanı toxumalara oksigeni və qida maddələrini, toxumalardan isə karbon qazını, maddələr mübadiləsinin son məhsullarını ağciyərlərə və nöyrəklərə daşıyır. Qan orqanizimdə öz hərəkətini böyük və kiçik qan dövranı ilə başa çatdırır.
Böyük qan dövranı- bu zaman ürəkdən qovulan qan bədənin ən ucqar hissələrinə paylandıqdan sonra yenidən ürəyə qayıdır. Böyük qan dövranı ürəyin sol mədəciyindən ən iri arteriya olan aorta ilə başlayır. Aorta ürəkdən çıxdığı yerdə qövs əmələ gətirir. Aorta öz gedişində şaxələr verir ki, bunlardan bir cütü üək əzələsini qanla təchi edir. Bunlara ürəyin tac damarları deyilir. Digər şaxələr isə qanı, boyuna, başa, yuxarı ətraflara aparır. Döş və qarın boşluğunda aortadan qyrılan arteriya şaxələri gövdəni, döş və qarın boşluğundakı orqanalrı və nəhayət aşağı ətrafları qanla təchiz edir. Hərbir üzvdə arteiyalar tədricən daha kiçik şaxələrə bölünərək sıx kapilyar şəbəkəsini əmələ gətirir. Belə kapilyarlardan qan keçərkən özündəki oksigeni və qida maddələrini verir, özü isə toxumaladan karbon qazı və mübadilənin son məhsullarını alır.Kapilyarlar birləşib əvvəlcə kiçik, sonra isə getdikcə iri venalar əmələ gətirir. Bunlardan qan iki böyük venaya toplanır. Yuxarı boş vena başdan, boyundan, yuxarı ətraflardan, aşağı boş vena digər hissələrdən, aşağı ətraflardan və gövdədən qanı ürəyə daşıyır. Hər iki böş vena ürəyin sağ qulaqcığına açılır.Beləliklə qanın sol mədəcikdən çıxıb bədənin bütün arteriyaları, kapilyarları və venaları ilə sağ qulaqcığa qədər keçdiyi yola böyük qan dövranı deyilir.  Böyük qan dövranı zamanı qanım keçdiyi yol aşağıdakı kimidir:
Sol mədəcik→Aorta→Atreriyalar→Kapilyarlar→Venalar→Sağ qulaqcıq
 
Kiçik qan dövranı. Bu vaxt ürəyin sağ mədəciyindən çıxan qan ağciyərlərə çatır və burada qazlarmübadiləsi gedikdən sonra ürəyə qayıdır. Kiçik qan dövanı ürəyin sağ mədəciyindən ağciyər arteriyası vasitəsilə başlayaraq iki şaxə ilə ağciyərlər gedir. Bu şaxələr ağciyərlərdə daha kiçik şaxələrə- arteriollara, bunlr da burada saysız hesabsız ağciyər qovuqcuqlarını sıx bürüyən kaplyarlara bölünür. Qan ağciyər kapillyarları ilə axdıqca alveollardan qana keçən atmosfer havasının tərkibindəki oksigen eritrositlərdəki hemoqlobinlə birləşərək oksihemoqlobinə çevrilir.Beləliklə ağciyər kapillyarlarında venoz qan arterial qana çevrilir. Qan oksigenlə doyduğu zaman  buradakı karbon qazı diffuziya yolu ilə ağciyər alveollarına keçir. Sonra qan venoz kapilyarları, bunlarda bir-birilə birləşərək iki cüt ağciyər venalarını əmələ gətirir. Ağciyər venaları ürəyin sol qulaqcığına açılır. Qan sol qulaqcıqdan sol mədəciyə keçir. Içik qan dövranı zamanı qanın keçdiyi yol aşağıdakı kimidir:
Sağ mədəcik→Ağciyər arteriyası→Kapillyarlar→Sağ və sol ağciyər venaları→Sol qulaqcıq 
Limfa sistemi. Limfa sistemi damar sisteminin köməkçi aparatıdır. Quruluşuna və hərəkətinə görə limfa vena sisteminə oxşayır, lakin xüsusi limfa düyünlərinin olmasına görə venoz sistemdən fərqqlənir. Müstəqil sistem əmələ gətirərərk aşağıdakı hissələrdən ibarətdir:
-limfa tərkibinə görə qan plazmasına oxşar, şəffaf və rəngsiz maye toxumadır. ərkibində qırmızı qan heceyrələri olmur, laxtalanma qabiliyyəti vardır.
-limfa kapilyarları
-limfa damarları
-limfa düyünləri
Timus, limfa düyünləri və dalaq insan sağlamlığını qoruyub saxlayan, immum reaksiyaları tənzim edən müdafiə orqanlarındandır. Imfa sisteminin mühiti ucu qapalı olub, hüceyrəarası sahələrdə limfa kapilyarları vasitəsilə başlayır və mərkəzi ucu ilə venoz sistemə açılır. Limfa dövranının 3 əsas vəzifəsi vardır:
1. Qanın maye miqdarının qatılığının tənziminə kömək edir. Toxuma mayesinin artığını, zülal və leykositləri yenidən qan dövranına qaytarır.
2. Nazik bağırsaqda yağların həzmi nəticəsində əmələ gələn yağ turşiları və qliserin nazik bağırsaq xovlarını epitel hüceyrələrində insan orqanizminə xas olan yağlara çevrildikdən sonra linfa kapillyarlarına sorulur. Daha sonra böyük limfa axacaqları (sağ limfa axacağı və döş limfa axacağı) vasitəsilə qan dövranına keçir.
3. Limfa düyünlərində əmələ gələn leykositlər zərərli maddələri və ya mkrobları zərərsizləşdirir. İmmuniteti artırır.
 
 
İfrazat sistemi.
İfrazat prosesi  maddələr mübadiləsinin daamını təşkil edir.Ona görə lazımsız parçalanma məhsullarının və zəhərli maddələrin nədəndən çıxarılması orqanizmin daxili mühitinin nisbi sabitliyini təmin edir.
İfrazat sisteminin quruluşu. İfratza orqanı olan  böyrəklər bir cüt paxlaşəkilli orqandır.Onlar qarın bpşluğunun  dal divarında , bel nahiyyəsi bərabərliyində,omurga sütunun hər iki  tərəfində yerləşir.Böyrəklərin  xarici və daxili qatı ayırd edilir.Daxili beyin qatında piramid şəkilli törəmlər ayırd edilir.Piramidin içərisindəki boşluqdan yığıcı borucuqlar keçir.Sidik axarları başlanğıcını böyrək ləyənindən götürür  və sidik kisəsinə birləşir.Əmələ gələn sidik kisəyə toplanır,buradan isə sidik kanalı asitəsiıə orqanizmdən xaricə verlir.
Böyrəkləri qidalandıran  arteriyaya qan damarı qarın aortasından ayrılır.Arteriya damarı kişik damarlarla şaxələnir və hər şaxə bir kopsulun içərisinə daxil olaraq  buarad 30-50-yə qədər kapilyar ilgəyini əmələ gətiri.Buna malpigi yumağı deyilir.Malpigi yumağının əmələ gətirdikdən sonra kapilyar  yenidən birləşib kapsuldan xaric olan və nisbətən  kiçik diametrli arteriya damarlarını əmələ gətirir.Arteriya damarı eyni nefronun  kanalcıqlarına bürükməklə  ikinci dəfə arteriya kapilyarlarına  çevriləndən sonra  vena kapilyarlarına  keçir və böyrəklərdən çıxan  vena damarlarını əmələ gətirir.
Beləliklə , sidikçıxarıcı  sistem- böyrəklərdən, sidik axarlarından, sidik kisəsi və sidik kanalından ibarətdir.Sidik kisəsinin divarı  və onun əzələqalınlaşması  sinirlə zəngin təchiz olunmuşdur.Kisənin sidik kanalına  keçən hissəsində  sfinktor  adlanan 2 dairəvi əzələ qalınlaşması  var  və onlar  yalnız  sidik ifrazı zamanı açılır.
Böyrəyin mikroskopik quruluşu.
Hər böyrəkdə  1 mln yaxın nefron , kapilyar yumaqcıq,qədəhəbənzər kapsul  və böyrək kanalcığı olur.Böyrəyin qabıq  qatında yerləşən qədəhəbənzər  kapsulların divarı ikiqat epitel hüceyrələrindən əmələ gəlmişdir.
Böyrəyin mikroskopik quruluşu  qeyd etdiyimiz kimi  xarici qabıq  və daxili beyin  qatından əmələ gəlmişdir.Kapsuldan çıxan , divarı birqat epitrl hüceyrələrindən ibarət olan birinci dərəcəli qıvrım sidik birləşib kapsuldan xaric olan və nisbətən kiçik  diametrli arteriya damarlarını əmələ gətirir.beləliklə,sidikçıxarıcı sistem – bötrəklərdən,sidik axarlarından,sidik kisəsi və sidik kanalından  əmələ gəlmişdir.Sidik kisəsinin divarı  və onun əzələ qalınlaşması sinirlə zəngin təchiz  olunmuşdur.Kisənin sidik kanalına keçən  qalınlaşması var  və onlar yalnız  sidik ifrazı zaman açılır.
 
Hər böyrəkdə  1mln-a yaxın nefron kapilyar  yumaqcıq , qədəhəbənzər kapsul və böyrək kanalçığı olur.Böyrəyin qabıq qatında yerləşən  qədəhəbənzər  kapsulların divarı ikiqat epitel hüdeyrələrindən əmələ gəlmişdir.Böyrəyin  mikroskopik quruluşu  , qeyd  etdiyimiz kimi ,xarici qabıq və  daxili beyin qatından əmələ gəlmişdir.  Kapsuldan çıxan  birnci dərəcəli  quru sidik borucuqları  beyin  qatında  düz sidik  borucuqlarına  keçir , burada burularaq Henli adlanan ilgək əmələ gətirir.
Sidik axarları  başlanğıcını böyrək  ləyənindən götürür və  sidik kisəsinə açılır.Buradan isə sidik  sidik kanalı vasitəsilı orqnizmdən xaric edilir.
 
 
Analizatorlar və onların qarşılıqlı əlaqəsi
Orqanizmin xarici mühitlə əlaqədə olduğu duyğu üzvləri əvəzedilməz rol  oynayır.Xarici mühitin təsirilə əmələ gəlmiş  qıcıqlar – görmə, eşitmə, qoxu, dad, dəri hissiyatıreseptorları oyanaraq  sinir sisteminə  örtülür.Analizatorlar tərəfindən qəbul edilmiş qıcıqlar  beyin qabığının  müvafiq nahiyələrində ayırd edilir.Məs. görmə orqanı  tərəfindən qəbul edilmiş  qıcıqlar- cisimlərin rəngi, şəkli,forması, işıqlanma  dərəcəsi və.s. görmə nahiyyəsində aşkarlanır.Eşitmə orqanı  tərəfindən  qəbul edilmiş  səs qıcıqları eşitmə nahiyyəsində analiz edilərək  səsin gücü, ucalığı və xarakteri ayırd edilir.Dəridəki reseptorlardan  gələn oyanmalar dəri hissiyatı  nahiyəsinə çataraq  əlimizi vurduğumuz cisimlərin forması, səthini hamar və ya kələ-kötür  olması, temperaturu və.s. müəyyən edilir.Digər  duyğu üzvlərinin qəbul etdiyi qıcıqlarda ( dad,qoxu və.s) yarımkürələr qabığının müvafiq nahiyyələrində ayırd edilir.Beyin ayrı-ayrı duyğu üzvlərindən gələn siqnallar sayəsində insan yaşadığı xarici mühitdə davranış formalarını müəyyən edir və xarici mühit amillərinin dəyişməsinə uyğun reaksiya göstərir.
Analizatorlarən reseptorları orqanizmi əhatə edən xarici mühit  qıcıqlarına  qarşı heç də eyni həssaslıqla cavab vermirlər.Ayrı- ayrı duyğu üzvləri yüksək  səviyyədə ixtisaslaşmışdır.məs. gözün fotoreseptorları azca işıq  şüasına ( 5- 6 kvant) qarşı cavab verdikəri halda , səs dalğalarına  və elektrik potensialı qıcıqlandırıcılara qarşı cavab vermirlər.Deməli hər hansı bir  reseptor  orqanizmin yaşadığı  mühitin bir və ya bir neçə  növ qıcığına  qarşı reaksiya  verməyə uyğunlaşmışdır.Hər hansı bir reseptor  üçün xarakterik qıcıqlandırıcı adekvat qıcıqlandırıcı adlanır.Bu həmin reseptorun tarixi  inkişafı prosesində  qazanılmış uyğunlaşmadır, məs. görmə  reseptorları üçün  işıq şüaları adekvat qıcıqlandırıcıdır.Səs dalğaları  , mexaniki təzyiq eşitmə reseptorları üçün adekvat olduğu  halda ,görmə reseptorları üçün  qeyri adekvatdır.Bəzən eyni  qıcıqlandırıcı bir sıra reseptorlaraneyni vaxtda təsir edir.Bu halda qıcıqlandırıcı haqda əsas məlumat  həmin reseptorların mərkəzləri tərəfindən birgə fəaliyyət nəticəsində verilir.Məs.görmə və eşitmə  reseptorlarına  təsir edən  hər hansı partlayış həm səslə, həm də görmə ilə müşayət edilir.Duyğu orqanlarının reseptorlarının  bir sıra xüsusiyyətləri vardır. 1. Reseptorların  oyanıqlıq  qabiliyyəti, 2. Labillik xüsuusiyyəti – reseptorlara qıcığın təsiri başa çatdıqdan sonra müəyyən zaman keçir və həmin reseptor yenidən  qıcıq qəbul etmək qabilliyətini bərpa edir.  3. Adaptasiya  xüsusiyyəti – resptor eyni qüvvəyə malik qıcıqlandırıcı ilə uzun müddət təsir edildikdə , onda  həmin qıcığa həssas olan həssaslıq zəifləyir və ta tamam itir.məs. hər hansı bir qoxu olan otağa  daxilolduqda  müəyyən müddət  həmin iyi  hiss edirik, sonradan bi qoxu hiss olunmur.Artıq qoxu reseptorlarında  uyğunlaşma baş verir, qıcığa qarşı olan  həssaslıq  itir.İxtisaslaşma – tarixi inkişafda qazanılan  xüsusiyyətdir.Yəni  hər bir reseptor müəyyən hissin yaranmasını həyata keçirir.Bizi əhatə edən xarici aləm haqqında şüurumuzda düzgün təsəvvür yaranmasının əsas  bünövrəsini  hisslərimiz təşkil edir.
Fizioloji təsnifata görə  orqanizmdə mövcud olan  duyğu  sistemlərinə: görmə,eşitmə,dad,qoxu ,müvazinət və dəri hissiyatı aiddir.İ.P.Pavlov analizatorların 3 hissədən ibarət olduğunu göstərmişdir.Onun I hissəsi reseptorlardan, II  hissəsi sinir liflərindən, III hissəsi isə beyin yarımkürələri  qabığından ibarətdir.Orqanizmə təsir edən ( fizioloji və psixi) xarici mühit amilləri , onun inkişafını və ya digər istiqamətdə dəyişə bilir.
 
Qoxu və dad orqanları.Qoxu reseptorları xemoresep-r olub burunun selikli qişasının yuxarı hissıindı yerləşir.Qoxunu hiss etmək üçün hava  buruna daxil olmalı və qoxu resptorlarına çatmalıdır.Qoxu resep-ı selikli qişada tək- tək yerləşir və bir-in üzərində 6-12  qoxu tükcükləri  olur,bunlar qoxu sahəsini artırır.Qoxulu maddələr  selik içərisində həll olur və bu zaman xemoreseptorlar qıcıqlanır.Qoxu res-ı tez adap-a olur, ona görə bir müd-ən sonra qoxu hiss edilmir.Maraqlıdır ki, bu təkcə qoxuladığımız  mad-yə qarşıdır.başqa qoxuya  həs-ıq  normal qalır.İnsanda qoxu hissi  qidalanan, nəfəs alanda havanın yarar-nı təyin etməkdə çox vac-r.
Dad resep-ı qidanın kimyəvi tərkibimə həssas olan res-dır.Onlar dilin ,yumşaq damağın,udlağın,udlağın dal  divarını selikli qişasının üzərində yerləşir.Tükcüklərlə təmin olunmuş 10-15 reseptor birləşib dad məməciklərini əmələ gətirir.Hər bir məməcik 2-3 hissi sinir lifilə innervasiya olunur.4 cür dada həssas olan dad res-ı var.Şirin, acı, turş,duzlu .Qidanın dadının təyin edilməsində  t0 və qoxu res-ın  da böyük rolu vardır.
Dəri hissiyatı 4 cürdür: toxuma və təzyiq,isti, soyuq, ağrı.Bunlar dəridə yerləşən res-n hesabına yaranır.dəridə toxunma rese-ı 50000, soyuq resep-ı 2500000, isti res-ı 30000-ə qədərdir.Toxunma  hissiyatı dərinin bütün yerində eyni deyil barmaqların ucu,dilin ucunda daha çoxdur.Budun və bazunun dərisində azdır.Soyuq resep-ı isti re-na nisbətən sıthdə yerləşir. t0  res-ı tez  adaptasiya edir əli soyuq suda saxladıqda bir müddət  sonra soyuqluq hiss olunmur.Ağrı res-n orqanizmin həyatında  mühüm yer tutur .Ağrı orqanların xəstəliyindən xəbər verir.Ağrı res-ı heç vaxt adap-ya etmir.Ağrı həm də  daxili orqanların qıcıqlan-n əmələ gəlir.Ağrı hissi zamanı  əzələ tonusu yüksəlir ürək vurğ-ı artır tənəffüs tezləşir və dərinləşir,qan təzyiqi artıqr, göz bəbəkləri genəlir və ya daralır,qanda şəkər artır və ağrı bir çox sahələr yayılır.məs. ürəyin stenokardiyası zamanı ağrı sol əlin üzərində və kürəkdə hiss olunur.
 
 
Görmə orqanı. Gözün quruluşu
Göz kəllənin ön tərfində  göz yuvasında  yerləşir və görmə siniri vasitəsilə göz olması  baş beyinə  birləşir.Görmə analizatorunun  mühiti  hissəsi – göz  göz almasından və  köməkçi orqanlardan ibarətdir.Köməkçi  aparata - əzələlər,qaşlar,göz qapaqları, kirpiklər, göz yaşı vəziləri və s. daxildir.Göz alması  kəllənin göz çuxurunda  yerləşir.Göz alması əsaəsən bir-birinin ardınca  yerləşən – ağlı, damarlı, toplu qişalardan və şüasındırıcı  mühitdən ibarətdir. Göz alması- xaricdən  ağlı qişa ilə örtülmüşdür.O, gözü xarici mühitin  fizki və kimyəvi təsirlərindən qoruyur.Ağlı qişa ön  tərəfdən  buynuz qişaya keçir.Göz almasının  sonrakı qişası   damarlı qişadır.Bu qişa ağlı  qişanın altında  yerləşmişdir.Qan kapilyarları   ilə zəngin olan damarlı qişa göz almasının digər qişalardan qan kapillyarları ilə zəngin təchiz olunması ilə fərqlənir  və gözü qanla təmin edir.Damarlı qişa ön  tərəfdə buynuz  qişasının arxasında qüzehlu qişaya keçir.Bu qişa onda olan piqmentin  miqdarından sılı olaraq , müxtəlif  rənglərdə ola bilər.Məhz bu qişa gözün rəngini müəyyənləşdirir.Piqment həddən çox olduqda , göz  qara, normal olduqda , mavi, sarı, az olduqda qırmızı rəngdə olur.Qüzehli qişanın ortasında göz bəbəyi adlanan  dəlik yerləşir.Bəbək işıq şüalarının gözün içərisinə daxil olmasını təmin edir.Bəbək radial və dairəvi əzələlərlə əhatə olunmuşdur.
Kirpikli cismin tərkibində olan saya əzələ lifləri qüzehli qişa ilə bəbəyin arxsında yerləşən 2 tərəfi  qabarıq  billura bağlanır.Bu əzələlərin yığılması nəticəsində  billur yastılaşır və qalınlaşır.Göz almasının bütün  içəri hissəsini büllurun arxasında yerləşən əşyaları görməyə uyğunlaşır.
Torlu qişa gözün daxili qişasıdır, o göz  almasını daxildən örtür və çox  mürəkkəb quruluşa malikdir.Torlu qişada işığa çox həssas olan  hüceyrələr görmə reseptorları-kolbacıq və  çöpcüklər  yerləşir.İnsan gözündı 7 mln-a qədər kolbacıq, 130 mln-a qədər çöpcük olur.Torlu qişada  görmə  sinirinin  çıxdığı yerdə kolbacıqlar və çöpcüklər olmur.
Görmə siniri göz almasının qişalarını keçib çıxır və baş beyinə dail olur.Görmə sinirinin  tor qişasından çıxdığı yerdə işığa həssas hüceyrələr yoxdur.Torlu qişanın ortasında bəbəyin düz qabağında kolbacıqları daha çox olan sarı ləkə vardır.
Göz alması və görmə sinirlərindən təşkil olunub.Bu  sinirlər gözü   baş beyinlə əlaqələndirir.
Göz alması  şar formasındadır, göz yuvasında yerləşir.Göz alması qişalardan və şüasındırıcı mühitdən   ibarətdir.Göz alması  3 qişadan təşkil olunub : 1.lifli qişa , 2.damarlı qişa, 3.torlu qişa.
Lifli qişa göz almasının  xarici qişalar 2 hissəyə bölünür.
Ön  kiçik hissə -buynuz qişa, dal geniş hissə- sklera və ya ağlı qişa.Buynuz qişa sərt  birləşdirici toumadan əmələ gələrək  öndən çoxqatlı yastı epitellə örtülür saat şüşəsi kimi ağlı qişanın ön tərəfilə birləşir.Sklera sərt birləşdirici toxumadan  əmələ gələrək  lifli qişanın dal geniş hissəsini təşkil edir.Buna göz ağı da deyilir.
Damarlı qişa  gözün orta qişasıdır, piqment və qan damrlarlarıyla zəngindir. 3 hissəyə ayrılır : quzehli qişa – ön hissə,xovlu qişa – dal hissə, kiprikli cisim – orta  hissə.Quzehli qişa  frontal disk  şəklində olub  damrları qişanın 2 növ əzələ lifi yerləşir ( radial, dairəvi ) dairəvi  liflər  bəbəyi daraldıcı , radial liflərsə bəbəyi genəldici əzələlərdi.Bəbəyin diametri verilən  şüanın miqdarından asılıdır.Gözə  az şüa  düşdükdə bəbəyin diametri böyük, çox şüa  düşdüksə isə  kiçik olur.Quzehli qişanını rəngi  onda yerləşən  piqmentlərin miqdarından asılıdır vı müxtılif olur – ala ,göy, qara və.s. Quzehli qişadan  arxada  saya əzələ toxumasından  əmələ gəlmiş  kiprikli əzələ yerləşir.Damarlı qişanın çox hissəsini xovlu qişa təşkil edi, xovlu qişa qara rəngli piqmentlərlə zəngindir.
Göz almasının  daxili qişası torlu qişadır .Torlu qişa  gözün işığa həssas qişasıdır, damarlı qişanın içəri səthini örtür.Orada kolbacıqlar və çöpcüklər yerləşir.Bu qişada qanqlioz  və bipolyar hüceyrələr var.Qanqilioz hüceyrələrin neyritləri görmə sinirlərini əmələ gətirir.Görmə sinirlərinin  başlandığı yerdı  reseptorlar yoxdur, bu hissə kor ləkə adlanır.Ona yaxın sarı ləkə yerləşir, bu hissə  kolbacıqlardan təşkil olunub, və ən yaxşı görmə hissəsidir.
Billur cisim 2 tərəfdən qabarıq linzaya  bənzər, quzehli qişanın arxasında şüşəvari cismin önündə yerləşir, şəffaf   və elastikidir, xaricdən  kapsulla əhatə olunub .O, bağ vasitəsilə kiprikli əzələyə bağlanır.Quzehli qişayla  buynuz qişa arasındakı kiçik boşluqlar olur ( kameralar). Bu  kameralarda  şüşəyəbənzər maye vardır.Maye  gözdaxili təzyiq yaradır.Bu təzyiqin normadan  yüksək olması ağır göz xəstəliyi- qlakomanın əlamətləridir.
Gözün köməkçi aparatına  müdafiə vasitələri, göz yaşı və gözün hərəkəti aparatı aiddir.Gözün müdafiə vastələri :  qaşlar, kipriklər vı göz qapaqları. Qaş alından axna təri gözə buraxmır, qapaqlar gözü tozdan, zərəli təsirlərdən qoruyur.Göz yaşı aparatı  göz yuvasının  yuxarı vı bayır bucağında  çökəklikdə yerləşən  göz yaşı vəzi   və yaş çıxarıcı yollar.Gözü  qırpdıqda    göz yaşı mayesi  gözün bütün səthinə yayılaraq  onu qurumaqdan qoruyur.Onun bakteriosit  təsiri vardır.Göz yaşə gözün içəri bucağındakı göz yaşı gölünə burada  göz yaşı kanalcıqları ilə göz yaşı kisəsinə oradan da burun-gözyaşı vasitəsilə burun boşuğuna açılır.
Görmə qıcıqlarının qəbul edilməsi.
Belə ki, büllur tərəfindən fokuslaşdırılan işıq şüaları əvvəlcə  qanqliyoz hüceyrələrin neyronlarından keçərək fotoreseptora çatır.Bu neyronlar xarici aləmə daha yaxındır.Bu oyanma görmə siniri  ilə beyin yarımkürələri qabığının  görmə nahiyyəsində aparılır, burada qıcıqların analizi başa çatır.Bunun sayəsində biz əşyaların rəngini, ölçüsünü, işıqlanma  dərəcəsini ,  yerini, hərəkətini ayırd edirik.
Rəngli və rəngsiz görmə. İşıq şüaları torlu qişanın mərkəzi çuxuruna təsiretdikdə rəngli , mühit hissəsinə təsir etdikdə  isə rəngsiz görmə baş verir.
Gözün fiziologiyası. Gözün adekvat  qıcığının uzunluğa 400-750 mm olan elektromaqnit  dalğalarıdır.Daha qısa  ultrabənövşəyi  və daha uzun infraqırmızı  şüaları insan qəbul etmir.Buynuz qişa  və billur şüaları insan gözü qəbul etmir.Buynuz qişa  və billur şüaları toplayıb torlu qişada   əşyanın kiçildilmiş tərsinə xəyali alınır.Lakin insan əşyaları  olduğu kimi görür.Bu xüsusiyyət həyat təcrübəsilə yaranır.Yeni doğulmuş uşaqlar əşyaları tərsinə görür.Çöpcüklərdə radopsin , kolpacıqlarda yodopsin əmələ gəlir.Torlu qişada  7 mindən çox kolpacıq və 130mln –dan çox çöpcük var.Çöpcüklər işığa daha həssas  olub, toran görmə aparatıdır.Kolpacıqların işığa həssaslığı 500 dəfəə azdır, bunlar rəngli və gündüz  görmə aparatıdır. Balıqlarda, amfibilərdə,quşlarda  rəng hissi var.Dırnaqlılarda və itlərdə rəng hissiyatı yoxdur.Yalnız  meymunlarda var.Gözün müxtəlif  məsafədə olan əşyaları aydın görməyə uyğunlaşmaq  qabiliyyətinə akkomadasiya deyilir. Bu billurun əyriliyinin dəyişməsilə baş verir.Əzələ boşaldıqda dağlar dartılır, büllur yastılaşır odurki onun  sındırma əmsalı dəyişir.Bu uzaq əşyaya baxdıqda baş verir.Yaxın əşyaya  abxdıqda kiprikli əzələlər yığılır, billurun  bağları boşalır, billur qabarıqalaşır onun sındırma  əmsalı artır.İnsan yaşlaşdıqca  billurun  elastikliyi azalır, bərkiyir, yastılaşır, əyilmə qabiliyyətini itirir.Buda yaaxın əşyaları aydın görməyə imkan vermir və uzaqdan görmə yaranır ( 40 yaşdan sonra).Bu qüsur eynək vasitəsilə aradan götürülür.Anadangəlmə yaxəndan görmə  göz almasının  uzun  olmasından asılıdır.Xəyal torlu qişanın  önündı alınır.Əşya aydın görünmür , belə adam  əşyanı görmək üçün  gözə yaxın tutur. O zaman  xəyal torlu qişadan  alınır, bu uzaq- görmə adlanır eynəklə aradan qaldırılır.
Qaranlıq otaqdan  işığa çıxdıqda  əvvəlcə heç nə görünmür və tezliklə keçir, göz işığa  qarşı həssaslığının azalmasına işıq  adaptasiyası deyilir və 4-6 dəq davam edir.İşıqdan qaranlığa keçdikdə  qaranlıq adaptasiyası baş verir 4-5 dəq davam edir.Çöpcüklərin həssaslığı artır.Rəngli görmənin pozulması daldonizm adlanır.Kişilrin 8 %-də ,qadınların 0,5 % -də ola bilər.Belə adamlar qırmızını yaşıldan seçə bilmir.( rəng korluğu)
 
 
 
 
 
 
 
 
Eşitmə analizatorları
Eşitmə orqanının quruluşu.  Eşitmə mərkəzi beyin qabığının gicgah payında yerləşir.Eşitmə  dalğası  eşitmə orqanı olan qulaqla qəbul edilir.Qulaq kəllənin gicgah sümüyü nahiyyəsində yerləşir.
Xarici qulaq- qulaq seyvanı və xarici qulaq keçəcəyindən  ibarətdir.Qulaq seyvanının vəzifəsi səsin gəldiyi tərəfi müəyyən edib, onu qəbul etməkdən  və orta  qulağa doğru  istiqamətləndirməkdən ibarətdir.Xarici qulaq keçəcəyinin uzunluğu 2,5 sm olub,onu orta qualqdan ayıran elastiki təbii pərdəsi ilə nəhayətlənir.
Ortqa qulaq -   təbil pərdəsinin arxasında 1 sm3 həcmində olan hava ilə dolu boşluqda yerləşir.Ortqa qulaq boşluğunda 3 qulaq sümükləri – cənəcik, zindan və üzəngi yerləşir.Qulaq sümükləri səs dalğalarının gücünü 20 və daha çox dəfə artırır.Zindan sümüyü çəkic və üzəngi sümüyü arasında əlaqə yaradır.
Orta qulaq boşluğu borusu vasitəsilə burun udlağa birləşir.
Daxili qulaq -  kəllə əsaında gicgah sümüyünün içərisində təbil boşluğunun arxasında  yerləşir.O, bo.luqlar  və qıvrım kanallar sistemindən – sümük labirintindən ibarətdir.Burada  da içərisi meye ilə dolu pərdəli və zarlı labirint yerləşir.Zarlı labirint  sümük labirintən  kiçik olduğu üçün  onların arasında  boşluq əmələ gəlir ki,  həmin boşluq perilimfa  adlanan maye ilə, zarlı labirintin özünün daxilindəki boşluq isə endolimfa adlanır.
Eşitmə orqanı xarici mühütdə baş verən müxtəlif hadisələri bildirən səsləri qəbul edir,insanlar arsında ünsiyyət vasitəsi olan nitqin çatdırılmasının əsas orqanıdır.Səslər hava molekulalarının tezlikləri müxtəlif olan dalğaların hərəkəti nəticəsində əmələ gəlir. İnsan qulağı saniyədə 17-2000 dəfə qədər dəyişəm səs dalğalarını qəbu edir.Bu diapazondan kınar dalğaları qəbul edı bilmir.İnsanın eşitmə orqanı 3 şöbədən  ibarətdir. Xarici, orta və daxili qulaq.Qulaq gicgah sümüyünün pramidi içərisinədir.
 
Xarici qulaq seyvanından və xarici qulaq keçəcəyindən ibarətdir.Qulaq seyvanı mürəkkəb formalı, elastiki qığırdaqdan əmələ gəlib.Üzəri dərilə örtülüdür.Aşağı hissəsində qığırdaq yoxdur, sırğalıq adlanır.Xarici qulaq keçəcəyi 3,5 sm. Formaca  “S“  bənzəyir.
Xarici qulaq  səsi tutub təbil pərdəsinə ötürür.Təbil pərdəsi xarici və orta qulağın sərhəddində  yerləşir,arxa-da orta qulağın təbil boş-u vardır.Təbil pərdəsi incə, nazik fibroz təbəqədir.Dax-ən selikli qişa, xaricdən incə dərilə örülür.
Orta qulaq təbil boşluğundan və eşitmə borusundan ibarətdir.Təbil boşluğunda eşitmə sümükləri- çıkic,zindan, üzəngi yerləşir.Çəkicin dəstəsi təbil pərdəsinə möhkəm birləşir.Çəkicin başı mütəhərrildir, bir ucu zindana, o biri ucu üzəngiyə birləşir.Üzənginin enli ucu dəhlizin oval pəncərəsinin pərədsilə birləşib.Çəkicin dəstəsi təbil pərdəsilə birləşdiyi üçün səs dalğalaı təbil pərdəsini hərəkətə gətirir bi çəkicə,zinda və üzəngi vasitəsilə oval pəncərəyə örtülür.Eşitmə sümüklərinin quruluşu və birləşmə xüsuiyyətləri elədir ki, səs  rəqslərinin qüvvəsini, təzyiqini təxminən 50 dəfə artırır.Orta qulağıb burun-udlaqla əlaqədə olamsı təbil pərdəsinin hər 2 tərəfində təzyiqin eyni omasını yaradır.əgər fərqli olsa ( I tərəfdə çox) təbil pərdəsi partlayar.Lakin Evistax borusunun təbil boşluğu ilə əlaqədə olması atmosfer təzyiqinin burun-udlaq təbil boşluğuna keçməsinə imkan verir, təzyiqlə bərabərləşir.Təbil pərdəsinin normal rəqsi  hərəkəti ancaq orta qulaq boşluğundakı təzyiqin xarici havanın təzyiqinə  bərabər olduqda mümkün olur.
Daxili qulaq mürəkkəb quruluşlu sümüklabrintdə yerləşir.Sümük labrint 3 şöbədən : dəhliz, ilbiz və yarım  dairəvi kanallar.İlbiz eşitmə, yarımda-i kanallar müvazinət orqanıdır.Dəhliz labrintin orta hissəsini təşkil edir,öndən  ilbiz  kanllarıla ilbizə,arxadan yarımdai-i kanallarla birləşir.Dəhlizin xarici divarı təbil boşluğunda  baxır, onun  oval pənəcərəsi  üzənginin  əsasıka tutulur.Təbil  boşluğunda  ilbiz pəncərəsi də vardır.Bu  II qulaq  pərdəsilə qapanmışdır.Yarımdairıvi kanal 3-dür,bir-birinə perpendi-ar yerləşir.Hər birinin 2 ayaqcığı vardır.Biri genişlənib ampula əmələ gətirir.
İlbiz 2 ,5 dəfə burulmuş bağ ilbizinə bənzəyir əsası daxili qulaq  keç-nə,zirvsəi təbil boş-na  baxır.İlbizin- içərisindən keçən ox ilbiz kanalını 2 yerə, dəhliz,pillək-ə bölür.Dəhliz pil-ni dəh-zə,ilbiz pilli-i pərdə-ə birl-r.
Zarlı albrint  sümük  labrintin içərisində olur və onun qululuşunu təkrar edir.Sümük labrintlə zarlı labrint arasında boşluqda perilinfa mayesi, zarlı lobrinti içərisində endolinfa mayesi olur.Yarımdairəvi kanalların ampulasında daraq, torbacıq,kisəcik divarlarda ləkə  vardır.ləkənin üzərində karbonlu əhəng  krist-dan iba-t müv-nət aparatını resep-rı yerləşir.Müva-ət nüvələrdən  çıxan  liflır talamusa sonra baş beyin qabığına ötür-r.
Eşitmə orqanınln funksiyası.  İlbiz  kanalının daxilində əsas membran üzərində yerləşən səs dalğalarını qəbul edən Kortiyev  üzvü tar simi kimi tarın dartılmış   müxrəlif uzunluqlu 24 minə qədər nazik  liflərdən əmələ gəlmişdir.Həmin liflərin üzərində eşitmə reseptorları yerləşir.
Səs duyğusunun əmələ gəlməsi üçün səs dalğalarının qulaq seyvanını tutaraq , xarici qulaq keçəcəyi vasitəsilə təbil pərdəsinə ötürür.Bu təbil  pərdəsinin  səs dalğasının tezliyinə  uyğun  olaraq  rəqsi hərəkətinə səbəb olur.Səs nə qədər uca olsa, təbil pərdəsi bir o qədər tez-tez rəqsi hərəkət edir.
Eşitmə reseptorları liflərə birləşir və ilbiz kanalında  yerləşmiş  həmin liflərin hərəkətinə səbəb olur.
Eşitmənin gigiyenası. Əsasən rast gələn pozğunluqlar xarici, orta və daxili qulaqda müşahidə  edilir.Məsələn, xarici qulaq keçəcəyində olan vəzilərin ifraz etdiyi  maddə- qulaq kiri adlanır.Qulaq kiri  mühitdən qulağa gündəlik düşən toz və mikrobları tutub saxlayır.Angina, skartina, qrip xəstəliyinə səbəb olan yoluxucu xəstəlikləri yayan Yevstaxıeşitmə borusu ilə burun boşluğundan orta qulağa keçib, onun irinli iltibahına səbəb olur.
Eşitmənin yaranması. Hava dalğaları xarici qulaq  yoluyla keçib təbil pərdəsinə çatır, onu rəqsi hərəkətə gətirir və bu eşitmə  sümüklərində təkrar olunaraq üzəngi vasitəsilə daxili qulağın oval pəncərəsinə ötürülür.Oval pəncərənin rəqsləri perilinfaya, buradan endolinfaya örtülüb onu hərəkətə  gətirir.Endolinfanın hərəkətləri eşitmə sinirlısinin uclarını  qıcıqlandırır, bu qıcıq beyin qabığının eşitmə sahəsinə çatır və eşitmə hissini yaradır.İnsanın qulağı saniyədə 15-20 rəqsi hərəkəti qəbul edir.yaş artdıqca  qulaq daha az səs qəbul edir.Sağlam adam səs mənbəyini yaxşı müəyyən edir.Bu hər iki qulağın eyni zamanda fəali-də olmasıla əlaqədardir.Bir  qulağı kar olan adam başını müxtəlif tərəflərə döndərmədən səin istiqamətini müəyyən edə bilmir
Müvazinət aparatı.Bədənin vəziyyəti dəyişdikdə müvazinət  aparatının reseptorları qıcıqlanır, bu qıcığın təsiirindən bədənin vəziyyətini düzəldən əzələlərin reflektor yığılması baş verir.Yarımdairəvi kanallar və dəhlzin zədələnməsi müvzinətin itməsinə səbə olur.Dəhlizin  zədələnməsi müvazinətin itməsinə səsb olur.Dəhlizin endolinfasında statolitlər itməsinə səbəb olur.Dəhlizin  endonlinfasında statolitlər adlanan törəmələr vardır.Başın vəziyyətinin dəyişməsi dəhliz reseptor-da yerləşən statolitlərin vəziyyətinin dəyişməsinə, bu isə dəhliz resept-nın qıcıqlanmasına səbəb olur, nəticədə reflektor olaraq ayrı- ayrı əzələ qruplarının tonusunu dəyişir.
Müvazinət aparatı zədələnən insan ayaq üstə dura bilmir.başgicəllənmə, qusma yaranır. Liftlə qalxanda, gəmi gəzintisində, yelləncəkdə müvazinət apararının qıcıqlanması xoşagəlməz hisslər yaradır.
 
 
Dəri
 Dəri bədənin xarici örtüyünü təşkil edir.Sahəsi 1,5- 2 m2-dir.Tüklər,dırnaqlar,süd vəziləri dərinin törəmələridir.Dəri müxtərlif funksiyalar yerinə yetirir:müdafiə, ifrazat, istilik tənzimi,hissiyat,vitamin sintezi və s.Dəri maddələr mübadiləsində iştirak edir .Dəri 1 sutkada 0,5-0,6 l su buxarlandırır,tərlə bərabər müxtəkif duzlar,süd turşusu,zülal mübadilsi məhsulları da xaric olur.Orqanizmin xaricə verdi istiliyin 82 % -ni dəri yerinə yetirir.Dəri  qan deposudur,vitamin mübadiləsində iştirak edir.Dəridə olan erqosterin günəşin ultrabənövşəyi şüalarının təsirindən D vitamininə çevrilir.Günəşin təsirindən dəri piqmentləri çoxalır, dərinin rəngi qaralır.Bəzən dəridə piqment yoxluğuna təsadüf edilir ki, buna  albinizim-alalıq deyilir.Dəri son  dərəcə elastikdir ona görə də yerini dəyişdikdən sonra yenə öz əvvəlki yerini alır.Yaşa dolduqca dəri tədricən  öz elastikliyini itirir və nəticədə  bəzi yerlərdə ( alında, üzdə, boyunda) qırışlar əmələ gəlir.
Histoloji  quruluşuan görə  2 qatdan  təşkil olunub: epidermis və derma Epidermis- çoxqatlı, yastı epiteldən təşkil olunub.Ayaq altında, ovucun içində epidermis qalındır.Epidermisdə qan damarları yoxdur.Epidermisdə melanin piqmenti sintez edən melanositlər var.Melanin piqmentini miqdarından asılı olaraq insanın dərisinin rəngi  bir-birndən fərqlənir.Epidermisin səthi qatı buynuzlaşan  hüceyrələrdən ibarətdir.buynuz qat hər 7-11 gündən bir yenilənir.
Derma- xüsusi dəri qatdan ibarətdir; məməcikli və torlu.Məməcikli qat boş birləşdirici toxumadan əmələ gəlib epidermisin altında yerləşir.bundan altda torlu qat olur.Torlu qat  sərt birləşdirici toxumadan əmələ gəlib.Onun müxtəlif istiqamətlərdə yerləşən kollegen və elasyiki liflər vardır ki, bunlarda tor əmələ gətirir.Tər vəziləri, piy vəziləri və tüklrin kökü torlu qatda yerləşir.torlu qatdan altda piy qatı yerləşir.
Dəri piqmenti dərini ultrabənövşəyi şüalatın təsirlərindən qoruyurşPiqmentlər dəridə bir bərabərdə paylanıb, bəzi nahiyılırdı mealin çox olur ( süd məməcikırinin ətrafında,xayaların dərisində, anusun ətrafında).
Xüsusi dərinin istinadını  təşkil edir.Dəridəki saya əzələ lifləri  tüklərin soğanaqları ilə rabitədə olub, yığılarkən tükləri  qaldırır.Bəzi əzələ lifləri piy vəzilərilə rabitədə olur, yığılarkən piy vəziləri sıxılır  və piyin vəzindən xaric olmasına  kömək edir.Tük kisəcikləri,piy vəziləri,reseptorlar, dəri kapliyarları,linfa  sahələri xüsusi dəridə  yerləşir.Dərialtı qatda artıq  miqdarda piy toplanarsa- piy qatı əmələ gətirir.Dərialtı piy qatında piyin miqdarı cinsdən, yaşdan,qidalanmadan və təbii şəaraitdən asılıdır.Qadınlarada və  yeni doğulmuşlarda nisbətən çox olur.Kişilərdə dəarialtı piyin çəkisi 12570q-a , qadınlarda 15670q-a, yenidoğulmuşlarda 405q-a bərabərdir.Dəri vəziləri-yumaqcıqlı vəzilərə borulu vəzilərə: təz vəziləri, kiprik vəziləri,qulaq kiri vıziləri, anus ətrafı vəziləri aiddir.
Tər vəziləri sadə borulu vəzilərdir dərinin bütün nahiyələrində ( dodaqlardan basqa) vardır.Əl və ayaq barmaqlarının başında ,ovucun içində,ayaq  altında, qoltuq altında,qasıqda təz vəziləri daha zəngindir.Tər vəziləri sekresiya xüsusiyyətlərinə görə merokrin və apokrin vəzilərə bölünür.Apokrin vəziləri sekretində zülali maddələr çox olduğundan  kəskin iylənir.Yaşıl insanın dəri örtüyündə 2 milyona qədər təz vəziləri vardır.Tərin  tərkibində 98% su, 0,7%  quru maddələr (üzvü və qeyri-üzvü).İnsan sutkada tərlə 1,0 q  N2 və təqribən 2q NaCı itirirşTərin xüsusi çəkisi 1,012-1,020ml-ə bərabərdir.
Piy vəziləri. Sadə alveollu vəzilərdir, axacaqları tüklərin dibinə açılır.Başın və arxanın dərisi piy vəzilərilə zəngindir.Dəri piyi tükıri və dəri epidermisini yağlayır.Piy vəziləri bədənin hər yerində eyni deyil.Qocaldıqca piy vəziləri atrofiaya etdiyi üçün, tüklər quru və kobud olur, parlaqlığını itirir.Sutka ərzində piy vəziləri 20q piy ifraz edir.
Dərinin buynuz törəmələrinə dırnaqlar,tüklər aiddirşTüklər dərinin bütün səthində vardır.Yalnız ovucda, ayaq altında,dodaqların haşiyəsində, cinsiyyət üzvlərinin bəzi yerlərində, süd vəzilərinin məməciklərində olmur.Tüklər embrionunikinci ayında inkişaf edir.3 növ tük ayırd edilir- uzun,cod, yumşaq tüklər.Uzun tüklərə saçı, cod tüklərə qaşı vı kiprikləri, yumşaq tüklərə isə bədənin bütün sahələrini əhatə edən tüklər aiddir.
Tükün kökü və gövdəsi vardır.Kök dəridə yerləşis və aşağısı yoğunlaşaraq tük soğanını əmələ gətirir.Tükün inkişafı soğanaqdakı hüceyrələrin artmasılə baş verir.Tükün gövdəsi onun  görünən hissəsidir.tükün kökünün gövdəyə keçdiyi yerdə kiçik çökəklik  var, bi qıf adlanır və piy vəzilərinin axcaqları bura açılır.Qıfdan bir az aşağıda tükü qaldıran əzələlər yerləşir.Tüklərin ömrü 2-4 ildir.İnsan bütün ömrü boyu tüklrini dəyişir.Yaş keçdikcə tüklərin piqmenti azalır və tüklər ağarır.İnsanda tüklər hamiləliyin III- IV aylığında əmələ gəlir.
Dırnaqlar- dərinin epidermisinin törəməsidir.Dırnaqlar distal falanqaların arxa  səthini örtərək onları mühafizə edir.Dırnağın ön ,yan və dal kənarları vardır.Dal kənarı dırnağın kökünü təşkil edir.Dırnaqlar möhkəm təbəqə olub,buynuzlaşmış pulcuqların sıx yerləşməsindən formalaşıb, tərkibində keratin maddəsi vardır.Dırnaq 2 qatdan:  1.dırnağın buybuz qatı     2.dırnağın maya qatı.
 
-------------------------------------------------------------------------------------------

Həsənova Kifayət

                              
                                       
 
                                                               AĞ CİYƏR XƏRÇƏNCİ
Yer üzündə hər 1000 nəfərdən 20-150 nəfəri bu xəstəliyə tutulur.On doqquzuncu əsrdən sonra bu xəstəlik artıb.Bunu sənayenin inkişafı ilə əlaqələndirirlər.Ölüm hallarının 7% bu xəstəliyin payına düşür.40-60yaşda daha çox rast gəlinir.
Etilogiyası:-tam öyrənilməyib,ancaq bir sıra faktorlar bu xəstəliyin əmələ gəlməsində iştirak edir. Bunlar aşağıdakılardır:
1.Dağ mədən sənaye tozları :nikkel,kobalt,dəmir və s
2.Aromatik maddələr,avtomobilin tam yanmayan məhsulları və.s.
3.Tütün tüstüsü
4.Ağ ciyərin xr. iltihabı xəstəlikləri
5.İrsi meyillik
Ağ ciyərin birincili xərçəngi 90% halda iri broxlarda vəz epitellərindən inkişaf edir və çox vaxt sağ ağ ciyəri zədələyir.Adətən yuxarı payda ,az halda aşağı payda olur.1% halda ağ ciyər alveola epitelindən inkişaf edir Şiş bronx mənfəzini zədələyir.ağ ciyərə yaxın orqanlara metastaz verir.Mikroskopla baxdıqda yastı və xırda hüceyrəli olduğu görünür.Ən çox metastaz limfa yolu ilə limfa düyünlərinə yayılır.seroz-hemorragik plevrit verir.
Ağ ciyərin xroniki xəstəlikləri:xr. bronxit, pnevmokonyoz,-ağ ciyərin toz xəstəliyi,vərəm ağ ciyər xərçəngönü xəstəlikləri hesab olunur.
Ağ ciyər xərçənginin yaranmasında ekologiyanın da böyük rolu var.Məs.:tozlu,tüstülü,radioaktiv hava ağ ciyərdə epitel hüceyrələlərini metaplaziyaya uğradır ki,o,şişönü hüceyrədir.
Ağ ciyər xərçəngi mərkəzi ,periferik və az halda qarışıq ola bilir.
Hava ilə daxil olan konserogen maddələr-mərkəzi xərçəngi törədir.
Ağ ciyərə qan və limfa yolu ilə daxil olan konserogen maddələr isə periferik xərçəngi törədir.
Ağ ciyər xərçəngini əmələ gətirən amillər iki qrupa bölünür:
1.yüksək qıcıqlandırıcı xarici amillər.
2.yerli xroniki iltihab prosesinə immun nəzarətin itməsi
ŞİŞİN MAKROSKOPİK görüntüsü:
1.Endobronxial –bronx daxili
2.Ekzobronxial bronx xarici.
Endobronxial şiş  bronxun içərisini tutub.havanın ağ ciyərə keçməsinə mane olur..ağ ciyər atelektaz  olur –yapışır.Ekzobronxial şiş isə ətraf toxumalara yayılaraq qan damarlarını zədələyərək qanaxma verir.
MİKROSKOPİK şişlər:
1.Yastı epitel xərçəngi-bronx divarının epitelindən inkişaf edir
2.Yüksək diferensasiya etmiş-o,buynuz maddəsi sintez edir.AĞ MİRVARİNİ-xatırladır
3.orta diferensasiya etmiş-az miqdarda kreatin zülalı əmələ gətirir
4.Aşağı diferansasiya etmiş-çox böyük sürətlə metastaz verməsi ilə seçilir.
ADENOKARSİNOMA-bronx vəz epitelindən inkişaf dir.çox gec diaqnoz qoyulur
Diferensasiya etməmiş şişin öz başlanğıcını nədən götürdüyü bilinmir  çox pis gedişli olub tez metastaz verib xəstəni öldürür.
kLİNİKA: xəstədə göy öskürəyi xatırladan tutma şəkilli öskürək olur-70% ,bəlğəmində qan olur.tənginəfəslik və tmperaturun yüksəlməsi olur.
DİAQNOZ-bronxoskopiya biopsiya Tomoqrafiya ilə bəlğəmdə şiş hüceyrələri nin tapılmasına əsasən qoyulur.
S395-397d.x.81-83.
 
 
                                            ANADANGƏLMƏ ÜRƏK QÜSURLARI                                                                 Bu qüsurların dəqiq səbəbi hələ müəyyən edilməmişdir.Ancaq bəzi amillərin dölə zərərli təsiri məlumdur.Bunlara:rentgen şuası ionlaşdırıcı radiasiya,qidanın tam dəyərli olmaması-vita min                             çatmamazlığı.bəzi infeksiyalar:sifilis,qızılca və s.aiddir. Ürək qusurları içərisində ən çox rast gəlinəni BOTAL axacağını açıq qalmasıdır Sonrakı yerləri QULAQCI və MƏDƏCİK ARASI ÇƏPƏRİN açıq qalması tutur. Anadan gəlmə ürək qüsurlarında xəstədə SİANOZ-;göy xəstəlik; yaranır.Xəstənin barmaqları təbil çubuğuna bənzəyir və ürəyin sağ mədəciyi böyüyür.Göy-sianoz xəstəliyi ən çox FALLO QÜSURLARINDA baş verir.Botal axacağının açıq qalmasında  sianoz olmur..                                                                                                                 SİANOZUN SƏBƏBLƏRİ:                                                                                                                                        1.Ağ ciyərdə qaz mübadiləsinin pozulması                                                                                                            2.Toxuma aclığı nəticəsində oksigenin qüvvətli udulması                                                                                         3.Dəri venalarında çoxlu reduksiya olunmuş hemoqlabinlə dolması.                                                                    Barmaqların təbil çubuğuna bənzəməsinin səbəbi toxuma aclığıdır.-oksigenin çatmamazlığıdır.                       Anadan gəlmə ürək qüsurları uşaq və gənc yaşlarda ölümlə nəticələnir.,lakin Botal axacağnın açıq qalması zamanı xəstə çox yaşaya bilir.İndiki zamanda cərrahi yolla asanlıqla bu qüsur ləğv edilir.                                                                                                                                                                              ANADAN GƏLMƏ ÜRƏK QÜSURLARI aşağıdakılardır:                                                                                 1.Botal axacağının açıq qalması.                                                                                                                              2.Qulaqcıqlar arası çəpərinaçıq qalması                                                                                                                    3.Mədəciklərarası çəpərin açıq qalması                                                                                                               4.Fallo triadası, Fallo tetradası, Fallo pentadası.                                                                                                      5.Aortanın koartitasiyası-stenozu-;daralması;                                                                                                         6Eyzenmenger kompleksi.                                                                                                                                            Ürək qusurları zamanı venoz qan arterial qanla qarışır.Son zamanlar ürək qüsurlarının səbəbini xromosom dəyişkənliyi-gen mutasiyası ilə əlaqələndirirlər.                                                                                   Anadan qəlmə ürəkqüsurları hamiləliyin 3-11 ci həftəsində formalaşır.Bəzən ürək öz normal yerindən kənarda yerləşir buna –ürəyin ektopiyası  deyilir.Kiçik ürəyə mikrokardiya, böyük ürəyə makro kardiya deyilir.Anadangəlmə ürək qüsurları bütün qüsurların üçdə birini təşkil edir və çox vaxt uşaq bətində və ya doğulan kimi ölür.Mədəciklər arası defekti ilk dəfə1874 cü ildə rus alimi N,F,Tolçinov təsvir edib,onun klinik əlamətini isəRoje təsvir edib.Ona görə ona Tolçinov-Roje xəstəliyi də deyilir.Bu zaman qan sol mədəcikdən sağ mədəciyə keçir,ancaq defekt  mədəcik arası çəpərin əzələ hissəsində olduğu üçün xəstədə sianoz olmur o,ahıl yaşa kimi yaşayır.                                                                                                                                                                           Botal axacağının acıq qalmasında döş sümüyünün sol tərəfində kobud sistolik küy eşidilir                                     Qulaqcıq arası çəpərin defekti  qadınlarda  kişilərə nisbətən çox rast gəlinir                                                        FALLO TETRADASI:                                                                                                                                               A.Fallo1888 ci ildə 4 anomaliyadan ibarət sindrom təsvir etmişdir:                                                                       1.Mədəcik arası çəpərin defekti                                                                                                                           2.Aortanın sağ və sol mədəcikdən başlaması                                                                                                                    3.Sağ mədəcik hipertrofiyası                                                                                                                                     4.Ağ ciyər arteriyasının stenozu-daralması.Buqüsur çox rast gəlinən qüsürdur. Uşaq arıq barmaqlqrı təbil çubuğuna bənzər şəkildə olur,ana qucağıda sallaq vəziyyət alır,tez tez qıc olma tutmaları baş verirş Rentgendə ürək ;TAXTA BAŞMAĞI; xatırladır.                                                                      EYZENMENGER xəstəliyi Fallo tetradası ilə eynidir ,ancaq ,bu zaman ağ ciyər arteriyasının daralması olmur.                                                                                                                                                         S.280-281,D x-74-79.
 
 
                 
        BAĞIRSAQ XƏSTƏLİKLƏKİ_KƏSKİN VƏ XR, ENTERİT                                                                     Nazik bağırsağın iltihabına-enterit,yoğun bağırsağın iltihabına-kolit,kor bağırsağın iltihabına-appendisit deyilir.Bağırsağın distrofik xəstəliklərinə-enteropatiya,damar xəstəliklərinə isemiya və bağırsağın infarktı deyilir.Yuxarıdakılar da daxil olmaqla bağırsağın şiş xəstəlikləri,polipi, inkişaf anomaliyası uzanması, genəlməsi və. s bağırsaq xəstəliklərinə aid edilir.
Kəskin enterit:nazik bağırsağın iltihab baş verdiyi yerindən asılı olaraq aşağıdakı kimi adlandırılır:12 bar. bağırsaq iltihabı-duodenit,acı bağırsaq iltihabı-yeyunit,qalça bağırsaq iltihabı-ielit.
Kəskin enterit bütün yaşlarda rast gəlinir, xüsusi ilə uşaqlar çox xəstələnir.O endogen və ekzogen amillərdən  baş verir. ,bu amillər 4 qrupa bölünür:
1.İnfeksion amillər :.qarın yatalağı,vəba dizenteriyavə.s
2.Toksiki amillər-qida toksikoinfeksiyası,salmonelloz,zəhərli göbələklər,dərmanlar və.s.
3.Almentar amillər kobud qidalar tünd spirtli içkilər və.s.
4.allergik amillər qida və dərman allrgiyası
Kəskin enterit uşaq yaşlarında infeksiyadan ,böyük yaşlarda toksiki maddələrdən baş verir. əgər kəskin enteritə mədə də qoşularsa ona qastroenterit , yoğun bağırsaq  qoşularsa enterokolit  adlanır.
Kəskin enteritin aşağıdakı növləri var:
1.kataral enterit-proses selikli qişada,hətta selikaltı qışada gedir
2.fibrinoz enterit-ən çox qalça bağısağında rast gəlinir fibrin ərp şəklində
3.irinli enterit-nazik bağırsağın selikli qişası diffuz və ya fleqmanoz şəkildə irinləyir.
4.nekrotik enteritdə nazik bağırsağın selikli qişası nekrozlaşır ,hətta, o bağırsağın bütün qatına keçərək onun deşilməsinə səbəb ola bilir,məsələ qarın yatalağında nazik bağırsaq perforasiya olur-deşilir.
XR ENTERİT
O nazik bağırsağın xr.iltihabıdır. çox vaxt kəskin enteritdən sonra yaranır,bununla yanaşı endogen və ekzogen amillərdən yaranır.Onun aşağıdakı növləri var:
1.Qeyri-atrofik xr. enterit:
a..Səthi xr. enterit
b..Diffuz xr.enterit                                                                                                                                                    2.Atrofik xr. enterit
Səthi xr.enterit-bağırsaq xovlarını dəyişdirir,bitişdirir,damarlar iltihablaşır
Diffuz  xr enteritdə proses selikli qişanın bütün qatını əhatə edir.
Atrofik xr. enteritdə selikli qişada atrofiya baş verir xovların ölçüsü kiçilir və deformasiya olur.
 XR, enteritdə xəstədə anemiya ,avitaminoz və kaxeksiya olur.Nazik bağırsağın sorucu səthi( N-300m2)-kiçilir.15-20 dəfə ishal olur,pis qoxulu,miqdarı 1,5-2,0kq –a bərabər və xəstədə yeməkdən dərhal sonra ishal olur.
Bütün enteritlərdə əsas klinik əlamət:qarında tutmaşəkilli ağrı və ishal olmasıdır
s.423-426 dx.236-237.
 
 
         BÖYRƏK XƏTƏLİKLƏRİ-QLOMERULONEFRİT
NEFRALOGİYA-böyrək patalogiyalarını öyrənir.Bu elmin əsası 1827-ci ildə İngilis həkimi Riçard Brayd tərəfindən qoyulmuşdur. O.böyrək xəstəliklərinin klinik əlamətlərini bir yerə toplamışdır.Ancaq son zamanlar böyrək xəstəliklərinə dana dəqiq diaqnoz qoyulur.,çünki klinik əlaməti eyni olan ancaq ağırlıq dərəcəsi ilə bir –birindən fərqlənən bir sıra böyrək xəstəlikləri mövcuddur. İndiki zamanda böyrəkdən biopsiya –kiçik canlı toxuma götürülür mikroskopik müayinə olunur və dəqiq  diaqnoz qoyulur.
Böyrək insanda iki ədəd olub,özü də iki hissədən ibarətdir:parenxina-byin maddəsi və qabıq maddəsindən təşkil olunub.
Böyrək vahidi nefrondur,o dializ sistemidir .Onun sayı 2,5 milyondur.Nefron özü də iki hissədən:yumaqcıq və kanalcıqdan ibarətdir.Yumaqcıq-kapsul və kapilyardan ibarətdir. Yumaqcığın kapilyarı sidiyin əmələ gəlməsində filtr rolu oynayır və 3 qatdan təşkil olunub:
a..endotel
b.epitel
s.bazal membran
Böyrək xəstəliklərinin etialogiyası –yaranma  səbəbləri:
  1. infeksion amillər:streptokokk, pnevmakokk, qrip virusu və.s ,bu infksiyalar böyrəyə  hemotogen-qanla.;enən yol və qalxan urogen yolla daxıil olur.
 2. .immunoloji amillər qanda olan immun kompleks.
3.toksik amillər:dərmanlar,ağır metal duzları, bilrubin ,mioqlobilin və.s.
4.maddələr mübadiləsi pozğunluğu:şəkərli diabet,podaqra və s.
Böyrək zəstəliklərinin təsnifatı:
1.qlomerulopatiya:iltihabi və qeyri –iltihabi qlomerulonefrit.
2.tubolopatiya
3.interstial nefrit
4.böyrək şiş xəstəlikləri
5. böyrək anomaliyaları.
Kəskin qlomerulonefrit-böyrək yumaqcıqlarının iltihabıdır .Ən çox 40 yaşa kimi 75-95%  halda cavan insanlarda rast gəlir.
Etialogiyası:əsas srteptokokk infeksiyası, xr. tonzillit.xəstəliyin yaranmasında iştirak edir.Bundan başqa orqanizmin zəifləməsi soyuqlama olduqda xəstəliyin inkişafı üçün əlverişli mühüt yaranır.İnfeksiyadan 1-3 həftə sonra xəstəlik inkişaf edir..Bu vaxt bazal membrana immun kompleksi çökür və onu zədələyir –deşir. Nəticədə damar keçiriciliyi pozulur sidiyə zülal keçir-protein.,sidiyə qan da qarışır buna isə hematuriya dyilir.
KLİNİKA:əsas əlaməti sidiyin ifrazının azalmasıdır-oliqouriya adlanır,xəstədə ödem əvvəl üzdə ,təzyiqin yüksəlməsi və sidik sindromu olur.Xəstənin  üzü şişir,avazıyır mumabənzər olur-NFROTİK SİFƏT olur.
Xəstədə nikturiya gecə sidik ifrazının artması olur,sidiyə qan qarışır. Sutkada 1-30 mq zülal itirir
ÖDEM necə baş verir? Albumin sidiklə ifraz olunduğu üçün su damar divarından toxumaların arasına keçir ,çünki, albumin suyu damarın daxilində sazlayır ,Bu zaman qanda onkotik təzyiq düşdüyü üçün orqanizm qana çox xolesterin buraxır,nəticədə HİPERXOLESTERİNEMİYA baş verir. Nəticədə böyrək mənşəli təzyiqin  yüksəlməsi baş verir..A.T._250/150mmc.st.
Qlomerulonefrit kəskin və xr. gedişli olur.Kəskin forma sağalır xr . bəd gedişli olur.,mikroskopda ala bəzək görünür.,BÖYRƏK ÇATMAMAZLIGI –verir. Kəskin qlomrulonfrit 1,5-6 aya kimi davam edirsə xr. formaya keçir Qlomerulonefritin daimi əlaməti hematuriyadır.
d.x 300-301,475-486.
 
                                                      BRONXİAL ASTMA
Astma- yunanca tənginəfəslik,nəfəs tutulması deməkdir.Bronxial astma  xr. residivləşən xəstəlik olub,əsasını bronzların selikli qışasının hipersekresiyası,ödemi və spazmı nəticəsində baş verir.Əvvəllər  bronxial astma xəstəliyini yüngül xəstəlik hesab edilirdi,lakin bu xəstəliyin bir çox ağırlaşması olur.,və olümlə nəticələnir  Xəstəlik kişilərə nisbətən qadınlarda çox olur.
Etialogiyası:Xəstəliyin yaranmasında bir sıra faktorların rolu var.Bunlara:allergenlər.,bəzi dərman maddələri,infeksiyalar,peşə faktorları,endokrin və psixi faktorlar aid edilir.Astmanın aşağıdakı formaları var:
1.Allergik
2.İnfksion-allergik
3.Aspirin astması
4.Fiziki gərginlik astması
5.Xolinergik astma
6.Dishormonal astma
7.Psixogen amillərin təsirindən yaranan astma
Xəstəliyin əmələ gəlməsidə allergik faktorun böyük rolu var.Allergen viruslar,bakteriyalar,göbələklər .,heyvan tükü,yun,gənə,bitki tozları,dərmanlarvə.s.ola bilir.
Aspirin qəbulundan sonra yaranan astmaya –aspirin astması deyilir.Qadınlarda menopauzadan sonra yaranan astmaya-dishormonal astma adlanır.Əgər hər iki validyin bronxial astma ilə xəstədirsə uşaqda 75% astma xəstəliyi yarana bilər.
Patogenez  Bronxial astmanın allrgik forması 3 mərhələdə inkişaf edir.
1.immunoloji mərhələ-müxtəlif allergenlərin təsirindən qanda anticisimlər əmələ gəlir.
2patokimyəvi mərhələ-bu mərhələdə bioloji aktiv maddələr xaric olur.
3.patofizialoji mərhələ-bronxial astmaya aid bütün simptomlar baş verir
Allergik reaksiya qəflətən vəya tədricən baş verə bilir.Tutmanın qəfləti başlaması astmanın allrgik formasını tədricən başlaması isə infeksion –allergik forma üçün xarkterikdir.Pataloji anatomiya:əksər halda emfizema ələmətlətiolur ki buna səbəb bronxların selik və tıxacla tutulmasıdır.Bundan başqa pnevmaniya ilə də ağırlaşa bilər
Bronxial astmanın əsas və mütləq kliniki əlaməti BOĞULMA TUTMASIDIR. Tutma zamanı döş qəfəsinin hərəkəti məhdudlaşır.tənəffüs küylü,fitverici olur Xəstə məcburi vəziyyət alır,bir qədər önə əyilir,əllərini çarpayının kənarına söykəyir,dərisi solğun olur
Atopik-yəni allergik astmada xəstələr tutmarası dövürdə özlərini sağlam hesab edir
Fiziki gərginlik astması zamanı tutma fiziki iş görənddə:qaçdıqda,velosiped sürərkən başverir.
Hazırda bronxial astma daha ağır gedişli olur,praqnozu pisdir
Xəstəliyin ağırlaşması:spontan pnevmatoraks-ağ ciyərin cırılması.kəskin enfizema,bronxektaziya, pnevmaniya və astmatik statusdur.
D.x.22-33.
 
 
 
                   ENDOKRİN XƏSTƏLİKLƏRİ-şəkərli diabet.
Endokrin sistemi orqanizmin daxili sabitliyini saxlayır.Ona NEYRO_ENDOKRİN_İMMUN sistemi də deyilir.Bura aiddir:hipotalamus,hipofiz və endokrin vəzləri.
Hipotalamus endokrin sisteminin rəhbəridir və mərkəzi sinir sistemində yerləşir.Endokrin-;daxilə ifraz etmə; -deməkdir.Endokrin vəzlərinin hormonu  maddələr mübadiləsinə təsir edir. Hormon-yunanca ;oyatmaq;-deməkdir.Yuxarıdakı endokrin sistemindən başqa bədəndə səpələnmiş şəkildə fəaliyyət göstərən-A,P,U,D, sistemi də mövcuddur ki ona periferik hipotalamus da deyilir.A,P,U,D, sistemi bədənin hər yerində: mədə -bağırsaq,tənəffüs sistemi,sidik-cinsiyyət sistemi.mədəaltı vəz və qalxanvari vəzdə yerləşir.
ŞƏKƏRLİ  DİABET-dünya əhalisinin 2-4% bu xəstəlikdən əziyyət çəkir.Hər 10-15 ildən bir bu xəstəlik 2 dəfə artır.Ümumdünya Səhiyyi Təşkilatı virus epidmiyasından  məs qripdən;-sonra bu xəstəliyin artmasını qeyd edir.
Şəkərli diabetdə insulinin mütləq və nibi çatmamazlığında yaranır.İNSULİN-adacıq deməkdir –latınca O, mədəaltı vəzdə LANGERHANS  adacıqlqrında betta hüceyrələri tərəfindən sintez olunur.,böyük zulal maddəsi şəklindədir. .İnsulin qanda şəkəri normada saxlayır.Orqanizmdə bütün toxumalar ona həssəsdır yəni onun iştirakı olmadan qlükozanı mənimsəyə bilmir.yalnız eritrosit və sinir hüceyrələrindən başqa
Sərbəst insulin bütün toxumalara ,birləşmiş insulin isə piy toxumasına təsir göstərir.İnsulin nə edir?o,hüceyrə membranına təsir edib qlükoza və amin turşularının hüceyrə daxilinə keçməsini təmin edir.O,zülalın əmələ gəlməsini sürətləndirir,oqlükozadan qlikogen və piy əmələ gəlməsini sürətləndirir
ETİALOGİYASI  endogen və ekzogen səbəblərdən yaranır.İrsiyyətin də böyük rolu var. 
Ekzogen səbəblərdən:piylənmə,dərmanlar,infeksiyalar və.s.Endogen müxtəlif  xəstəliklərdən ateroskleroz,hipertoniya,tireotoksikoz,feoxromasitoz, və.s. səbəbdən yaranır.İnsanın aldığı stres və keçirdiyi auto immun xəstəliklər də şəkərli diabetin yaranmasına səbəb olur.
Latent Ş,D.-gizli gedir,əlamətləri olmur Qanda şəkər normada -80-120mq olur.qlükozanın 7,5mmol dan  çox olması  şəkərli diabet sayılır
Şəkərli diabetin 2 tipi var:
1.tip-insulindən asılı şəkərli diabet
2.tip-insulindən asılı olmayan şəkərli diabt
1.tip əsas 30 yaşa kimi olan cavan yaşlı insanlarda olur,burada irsiyyət əsas rol oynayır..Bundan başqa virus infeksiyalarının :KOKSAKİ,EPİDEMİK PAROTİT və.s.                                                                                      
 
 
 
HAMİLƏLİK PATALOGİYASI_HESTOZLAR,
Hamiləlik zamanı mərkəzi sinir sisteminin təsiri ilə cift tərəfindən çoxlu miqdarda .cinsi hormonlar,bioloji aktiv maddələr sintez edilib qana buraxılırBütün bunlar qadın orqanizminin daxili sabitliyini dəyişdirir.Orqanizm xüsusi gərgin bir vəziyyətdə olur.Elə buna görə hamiləlik qadında olan bütün xroniki xəstəlikləri kəskinləşdirir Hamiləlik zamanı mydana çıxan patalogiyalara hamiləlik patalogiyaları deyilir.Hamiləlik patalogiyalarına aiddir hestozlar.,uşaqlıqdan kənar hamiləlik,abortlar  və.s.
Hestozlar latınca hamilə olmaq,daşımaq dməkdir.Hestozlar demək olar ki, bütün hamilə qadınlarda meydana çıxır.Buna TOKSİKOZLAR və ya hamiləlik toksemiyası da deyilir.Hestozun  səbəbi tam aydınlaşdırılmayıb.Hamiləliyin dövrünə görə hestozlar 2 qurupa bölünür:1.trimestr
2.trimestr
Erkən hestozlar-1trimestr:
a.Qusma.yüngül,orta
b.Həddən artıq qusma ağır
s.Ptalizm-çox ağız suyu axması
2.Gcikmiş hstozlar:2.trimestr
a.Ödem-hidrops
b.Nefropatiya
s.Preklampsiya
d  e.klampsiy
Erkən hestozlar –hamiləliyin birinci 3 ayında mydana çıxır.Bura aiddir qusma ağız suyunun axması.Yüngül qusma sutkada2-4 dəfə olur.,10 dəfə orta,. 20 dəfə isə ağır qusma hesab olunur Xəstənin başgicəllənməsi olur. subfebril. temperatur,arıqlama A/T enməsi zəiflik,sidik ifrazının azalması baş verir. Sutkada 1.litir ağız suyu axir,dodaqlar çatlayır
Gecikmiş hestozlar hamiləliyin 2-ci trimestrində baş verir7-8-9cu aylarıda baş verən patalogiyadırAdətən əksər qadınların  ilk hamiləliyində hestoz olur.,
.orqanlarda dəyişkənlik olur
Gecikmiş hestozların 2 növü var:preeklampsiya və eklampsiya
Onun əmələ gəlməsinin tam səbəbi aydınlaşdırılmayıb.Bu haqqda 30 –dan çox nəzəriyyə mövcuddur.
Bəzi alimlər bunu dölün cift ilə ifraz etdiyi bioloji aktiv maddələrlə izah edir,bəziləri isə böyüyən uşaqlığın böyrək arteriyasını sıxması ilə əlaqələndirir.Döl zülalı ilə ana zülalı arasında uyğunsuzluq varsa immun kompleks əmələ gələrək böyrəkdə yumaqcıqlara çökür.və zədələyir.Nəticədə qlomerulonefrit baş verir.ki,bu da ödem ,proteinuriya və arterial təzyiqin yüksəlməsinə səbəb olur.
Bəzi alimlər isə gecikmiş hestozu uşaqlığın spiralabənzər arteriyalarının hamiləlik zamanı genişlənə bilməməsi nəticəsində doldə işemiya yaranması ilə əlaqələndirirlər yəni dolun gnişlənə bilməyən uşaqlıq tərəfindən sıxması ilə
Gecikmiş hestozlar orqanizmin ümumi patalogiyasıdır.
Klinikası aşağı ətraflardan başlayan ödem bütün bədənə yayılır.Sidikdə zülül ifraz olunur sutkada 5-8qr.l  A/T yüksəlir baş ağrıları görmənin pozulması olur.
EKLAMPSİYA-yunanca ildırım çaxması dməkdir.Xəstə baş beyində distrofik dəyişkənlik olduğu üçün komaya düşür.,qıcolmalar baş verir.Nəticədə kəskin böyrək və qara ciyər çatmamazlıgı baş verərək xəstənin ölümünə səbəb olur..
Eklampsiya 30%doğuşdan əvvəl,50% doğuşda 29% doğuşdan sonra baş verir.1-2 dəqiqə davam edir,əvvəlcə üz əzələsiqıc olur.sonra qıcolma bütün bədənə yayılir,koma ilə nəticələnərək ölüm verir.Bu zaman qan dövranı kəskin pozulur damar daxili tromb əmələ gəlir,Cift vaxtından əvvəl soyularaq dölün ana bətnində ölməsinə səbəb olur. Ona görə hamilə qadınlar vaxtında qeydiyyata düşərək bütün müayinələrdən keçməlidir.Hər hansı bir xəstəlik aşkar edilərsə vaxtında və düzgün yardım olunmalıdır.
s.527-531.
 
 
                             HƏZM TRAKTI XƏSTƏLİKLƏRİ -tonzillit                                                                                                 Bu xəstəlik damaq badamcıqlarının iltihabına deyilir.:bura həm əsnək,həm dil limfoid toxumaları aiddir ki ona .Piraqov-Valder həlqəsi də deyilir.Əvvəllər bu xəstəliyə ;angina; deyilirdi.,latınca ;boğulma; dməkdir. İndi isə tonzillit adlanır.
Tonzillit-insanlar arasında geniş yayılmış 35-40 yaşa qədər xüsusi ilə məktəbəqədər və məktəbyaşlı uşaqlar arasında daha çox rast gəlinən xəstəlikdir.Ən çox ilin soyuq fəslində qış aylarında yaranır.Tonzillitin iki forması var: kəskin və xroniki
Kəskin tonzillit ekzogn və endogen səbəbdən yaranır.
Ekzogen amillər  :infeksiyalar,yerli və ümumi soyuqlama damaq badamcıqlarının travması və s.İ Travma məs: quru qida ilə sıyrılmış badamcıqlarda infeksiyanın inkişafı üçün əlverişli mühit yaranır.
Endogen amillərə  bədən müqavimətinin zəifləməsi immunitetin aşağı düşməsi karies dişlər, xr polip xr.faringit və s aiddir.
Xəstəliyin yaranmasında infeksiyanın  hava damcı və almntar yolla daxil olması əsas rol oynayır.
Kəskin tonzillitin aşağıdakı formaları var:
1.kataral f.-da damaq badamcıqları doluqanlı və ödemli olur. Selikli qişada kataral maye-eksudat olur.
2.Fibrimoz f-da damaq badamcıqlqrı üzərində ağmıtıl –sarı rəngli ərp olur
3.İrinli f-ma çox vaxt kataral və lakunar formanın fəsadı –ağırlaşması kimi olur.,onun 2 forması var:
a.fleqmanoz tonzillit. Badamcıqlar həddən artıq böyüyür,hətta o,qədər böyüyür ki bir –birinə hətta toxunur.
b.apostematoz tonzillit zamanı badamcıqlarda kiçik ölçülü abses ocaqları olur.,buna irin tıxacları da deyilir.
4.Lakunar tonzillit-damaq badamcıqları böyüyür,yalançı ərp əmələ gəlir,asan qopub tökülür
5.follikulyar tonzillit- damaq badamcıqlqrlnln follikulalarının mərkəzi irinləyir.,böyüyür ,doluqanlı olur.
Lakunar və follikulyar tonzillit çox vaxt bir yerdə olur.
6.nekrotik tonzillitdə  badamcıqlar üzərində olan nektotik ocaqlar qopub tökülür,yerində yara əmələ gəlir.
7. Qanqrenoz tonzillit-kəskin leykoz olan  uşaqlqrdqa olur.badamcıq üzəri yaşıl-qara rəngli görünür.
8.Venzan tonzillitini-spiroxet.iyəbənzər bakterialar törədir.
Xroniki tonzillit-bu kəskin tonzillitin fəsadı kimi yaranır Yaxşı müalicə almadıqda və ya bədən müqavimətinin zəifləməsi nəticəsində yaranır. Tez tez kəskinləşmələr verir.revmatizmin yaranmasına səbəb olur. Tonzillitin  kəskinləşməsində allergiyanın da böyük rolu var.Xr. tonzillit zamanı xəstəliyin əvvəlində badamcıqlar böyüyür, sonra kiçilir.Cərrahi yolla kəsildikdə isə qanaxma ilə ağırlaşır.
Tonzillit qlomrulonefrit və revmatizm xəstəliyini yarada bilər.
s.400-402.
                                           HİPERTONİYA XƏSTƏLİYİ
 
 
Ümumdünya səhiyyə təşkilatı arterial təzyiqin 140\90 mm.c.st hipertoniya üçün xarakterik əlamət hesab edirYəni  sistolik təzyiq 140=,və ya böyük, diastolik təz yiqin 90mm.c.st= və böyük olması Hipertoniya xəstəliyi sayılır.Ancaq müxtəlif səbəblərdən arterial təzyiqin yüksəlməsi baş verir İlk dəfə Q,F,Lanq tərəfindən Essensial hipertoniya sərbəst xəstəlik kimi təklif olunubBu zaman A,T, yüksək olması daxili orqanlarda heç bir patalogiya baş vermədən birincili yüksəlir.
Bir sıra böyrək xəstəliyində,endokrin xəstəliklərində,aortanın aterosklerozunda və daralmasında və s xəstəliklərdə. Arterial təzyiqin 2cili yüksəlməsi baş verir.
Aparılan tədqiqatlara əsasən ESSENSİAL hipertoniya 70-80% təşkil edir ,böyrək mənşəli-15%, endokrin xəstəlikləri-5% təşkil edir.
Hipertoniya xəstəliyi əsasən yaşlı şəxslərdə olur.,kişi və qadınlar eyni  bərabər tutulurlar. Bu xəstəlik ürək damar xəstəliyidir.
Etialogiyası-əmələgəlmə səbəbi:-psixoemossional gərginlik əsas amildirBurada yaşın cinsin və irsiyyətin böyük rolu var Bu amillər dəyişdirilə bilməyən amillərdir. Bundan başqa səs-küylü iş ,müəllim,həkim,sürücü,, və s. Peşə sahibləri bu xəstəliyə daha tez tutulurlar
PATOGNEZ:arterial  təzyiqin yüksəlməsimnə səbəb
1.Ürəyin dəqiqəlik həcminin artması
2.Perifrik damar müqavimətinin artması
3.Ürəyin dəqiqəlik həcminin və periferik damar müqavimətinin birlikdə artması.
Normada ürəyin dəqiqəlik həcminin artması zamanı periferik müqavimət azalır,ona görə A,T, normal qalır.
Hipertoniya xəstəliyində isə bu tarazlıq pozulur.Ancaq Lanq təzyiqin yüksəlməsini Beyin tənziminin pozulması ilə əlaqələndirir.-SİMPATOADRENAL sistemin aktifləşməsı nəticəsində adrenalin və noradrenalinin ifrazı artıb onlar təzyiqi yüksəldir, həm də perifrik müqavimət artır.Hipertoniya xəstəliyində Böyrək damarlarında işemiya olur  qidalanması pozulur renin ifrazı artır bu da arterial təzyiqi yüksəldir. Renin böyrəküstü vəzə təsir edib aldesteronun ifrazını artırır oda təzyiqi yüksəldir
Hipertoniya xəstəliyinin 3 klinik mərhələsi var:
1.m.A/T-140/90-150/99 mm c st
2.mA/T-160/100-179-109 mm.c.st.
3.m A/T-180/110= və böyük
1.m qeri dönən dərmansız sağalan mərhələdir2mvə 3m isə müalicə olunmalıdır A/T səviyyəsini 130/80mm.c.st  səviyyəsində saxlanılmalıdır
A/T yüksək olması böyrək çatmamazlığı ürək çatmamazlığı ilə nəticələnir
Optimal arterial təzyiq120/80mm.c.st bərabərdir
d.x124-127.
 
 
                 İNFEKSİON XƏSTƏLİKLƏR-QRİP VİRUSU
İnfeksion proses patogen mikrobların insan orqanizmində artıb çoxalaraq xəstəlik  yaratmasıdır.
Saprofit mikroorqanizmilər normal halda heç bir infksion xəstəlik törətmir, patogen mikroorqanizmlər isə daxil olduğu orqanizmdə patalogiya-xəstəlik törədir.
Viruslar qeyri-hüceyrəvi quruluşlu olub,canlı orqanizmə daxıl olaraq parazit həyat keçirir.Onlar hücyrə daxili infeksiyadır.hüceyrədən kənar virusa-VİRİON deyilir.Virus özünü iri zülal kimi aparır.Tərkibində olan nuklein turşusuna görə viruslar 2 böyük qrupa bölünür.
1.D,N,T,-tərkibli viruslar.
2.R,N,T,-tərkibli viruslar
D.N.T. tərkibli virusların 5 virus ailəsi var.:herpis,adnovirus və.s.
R.N.T. tərkibli virusun10 virus ailəsi var.:reovirus.retrovirus və.s.
Virusun mərkəzində nuklein turşusu onun ətrafında bir və ya 2 qat  ;qılaf;-kapsid olur.Bir qat sadə iki qat mürəkkəb viruslar hesab olunur.Hazırda hesablamışlar ki.400-dən çox virus növü insan orqanizmində məskunlaşıb,lakin onların hamısi patogen dyil.
Virus hüceyrəni necə məhv edir?-daxil olduğu hüceyrədə virusun kapsidi dağılır onun nuklefin turşusu hüceyrəyə təsir edir,hüceyrə virus zülalını sintez etməyə başlayır.Yeni yaranmış viruslar dağılmış hüceyrədən xaric olaraq yni hüceyrələrə daxil olur.Virus orqanizmin immun sistemini zədələyi,onlar hüceyrənin gen quruluşunu dəyişərək .şişlərin əmələgəlməsinə də səbəb olur.Viruslar öz növünü tez-tez dəyişdirir,yeni-yeni ştamlar yaranır.məs.Q.İ.Ç.S..qrip viruslarının bir çox ştamları var.
Qrip-fransizca xəstə olmaq.tutulmaq deməkdir.,çox geniş yayılmış xəstəlikdir.Xəstəlik kəskin respirator virus infeksiyalar qrupuna. aiddir. Epidemiya hər il payız və qış aylarında baş verir,və milyonlarla insan bu xəstəliyə tutulur.
Xəstəlik mənbəyi xəstə insanlardır hava damcı yolu ilə keçir.Hamilə qadında dölə plasentadan keçə bilir və dölü öldürə bilir.Qrip virusu R.N.T. tərkibli virusdur:3 seroloji tipi:A,BvəC variantı var.
A variantının 100-lərlə ştamları var.A variantı ilə xəstələndən sonra 1-3il .B variantında 3-6 il immunitet yaranır.Bir sözlə əhali hər il qrip virusunun yeni ştamları ilə üzləşir.və ona qarşı immunitet olmadığı üçün xəstələnirlər.
Hava-damcı ilə tənəffüs yoluna daxil olmuş virus bronx və alveol epitelində çoxalıb artır,qana keçir-ilkin virusemiya baş vrir.Yenidən tənəffüs yoluna qayıdır.kəskin kataral iltihab yaranır Kəskin bronxit.,kəskin traxeit əmələ gəlir.Qripin inkubasiya dövrü bir neçə saatdan bir neçə gün ola bilər.Virus tənəffüs yolu epitelini nekroza uğradır ikincili virusemiya baş verir .Xəstədə immunitet zəifləyir .baş ağrısı temperatur halsızlıq olur.Qrip yüngül ,orta,ağır formada keçir.
Yüngül forma qripə ambulator qrip də deyilir.Çox rast gəlinir,5-6 gün davam edir.və tam sağalma ilə nəticələnir.Xəstədə intoksikasiya çox zəif olur.
Orta forma qrip orta ağır keçir,təxminən 1ay davam edir.adətən tam sağalma ilə nəticələnir.İltihabi proses yuxarpı tənəffüs yolundan aşağı tənəffüs yoluna yayılır. Uşaqlarda qrip pnevmaniya ilə ağırlaşır
Ağır forma qrip kəskin başlayır temperatur yüksəlir uzunmüddətli olur.Xəstədə ağır intoksikasiya ,qansızmalar.tənəffüs çatmamazlığı baş verib ölümlə də nəticələnə bilər.
 
 
 
                                          KƏSKİN  PİELONEFRİT                                                                                                     Pielonfrit-böyrək ləyəni  kasacıqlarının böyrək parenximasının xüsusən ara toxumasının qeyri spesifik iltihabı prosesidir,.ən çox uşaq yaşlarında təsadüf edilir.Yaşlılarda isə sağalmamış pielonefritin  davamı olur.Pielonefrit  40 yaşına qədər qadınlarda daha çox olur ,bunun səbəbi hamiləliklə əlaqadar olaraq sidik yollarının sıxılmasıdır.Ahıl yaşlı kişilərdə də prostat vəzin adenoması olduğu üçün pielonefrit  yaranır.Pielonefrit birincili və ikincili olur.Birincili fəsadlaşmamış, ikincili fəsadlaşmış pielonefritə aid  edilir.
Birincili pielonefritdən əvvəl böyrəklərdə və sidik yollarında heç bir dəyişkənlik olmur.
İkincili pielonfritdə isə sidik yollarında sidik ifrazının pozulması olur. Birincili pilonefrit ikinciyə nisbətən nadir rast gəlinir.
ETİALOGİYASI: xəstəliyin əmələ gəlməsində infeksiyalar,bağırsaq çöpü,enterokokk, protey,stafilakokk, streptokokk və.s. əsas rol oynayır. Bəzən bir neçə  mikrob birlikdə iştirak edir.Pielonefritin yaranmasında bədən müqavimətinin aşağı düşməsi.,vitamin çatmamazlığı,yorğunluq,soyuqlamanın da böyük rolu var.Xəstəliyin yaranmasında bədəndəki xr. xəstəliklər şəkərli diabet,podaqra,enterit, angina və.s. iştirak edir.
Böyrək ləyəni  və kasacıqlarına infeksiya 3 yolla 1.:hemotogen –qanla ,
2.sidik axarı divarları ilə
3. kisə- sidik axarı reflüks ilə -daxil olur.
Hematogen pielonefritdə-infeksiya böyrəyə sidik yollarından və cinciyyət orqanlarından düşür.Əgər infeksiya böyrəyə sidik yollarından uzaqda yerləşən infeksiya ocağından düşürsə onun törədicisi 90% halda  stafilakokk hesab olunur .
Infeksiya  aşağı sidik yollarında yerləşirsə o,böyrəyə sidik yolları ilə daxil olur. İnfeksiyanın yayılmasında  böyrək-ləyəncik- böyrək  reflüksünün böyük əhəmiyyəti var..Artan təzyiq nəticəsində mikrob böyrəklərin limfa və venoz damarlarına keçib qan dövranına düşür ,sonra yenidən böyrəyə qayıdır.-qan dövranı ilə və xəstəlik törədir.
Hamilələrdə pielonefritin əmələ gəlmə səbəbi yuxarı sıdik yollarının hormonal  dəyişkənlik nəticəsində baş verən genişlənməsi və böyümüş qarının sidik axarını sıxması nəticəsidə durğunluq yaranır,və asanlıqla infeksiyalaşır.
Patalogiyası:kəskin seroz və kəskin irinli pielonfrit ayrıd edilir.Böyrəklər böyüyür .,toxuması  şişir və üzərindəki kapsulası asanlıqla soyulur.Ləyəncik və kasacıqların boşluğu genişlənir,.bulanlıq və irinli sidiklə dolur.Yaxşı müalicə olmazsa  böyrəkdə KARBUNKUL- irinləmə baş verə bilər.   Kəskin. Pielonefrit müalicə olunur və xəstə sağalır
Xr. pielonefrit zamanı kasacıq və ləyənciklər deformasıya olunur,sklerlozlaşır.Böyrəyin ölçüsü bir –birindən fərqlənir .
KLİNİKA: xəstədə yüksək temperatura-40 dər.,üşüdüb titrətmə,bel ağrısı,ağrılı sidik ifrazı,sidiyin rənginin dəyişməsi-bulanması , ürəkbulanma, qusma ilə başlayır.Qanda:leykositoz sidikdə bakteruriya-mikrob olur ,mikrohematuriya-qan  olur.U,S,M,-də böyrəkdə kasa ləyənlər deformasiya olur, böyrək ölçüləri bir-birindən fərqli görünür.Xr. pielonefrit gizli- latent və hipertonik sindromla keçirBir tərəfli və iki tərəfli ola bilir, uzun müddət böyrək funksiyaları pozulmur.Ancaq yaxşı müalicə almadıqda arterial təzyiq yüksəlir və böyrək çatmamazlığı ilə nəticələnir.
s.479-483.                                  
 
 
                                                KƏSKİN  PNEVMANİYA
 
Ağ ciyər toxumasının yəni onun rspirator sahəsinin-parenximasının iltihabına kəskin pnvmaniya deyilir.Stroma-alveolalararası arakəmə və damarlar olub onun iltihabına isə pnevmonit və ya İnterstsial pnevmaniya deyilir.
Kəskin pnevmoniya müsir zamanda belə yüksək ölüm faizi ilə digər xəstəliklərdən fərqlənir.Pnevmoniyanın iki forması var:kəskin və xr.
KƏSKİN PNEVMONİYA əmələ gəlməsində ekzogen  və endogen amillərin rolu böyükdür
Ekzogen amillər:streptokokk,stafilakokk,pnevmokokk,Klibsiellalar,bakteriyalar,viruslar. Göbələklər və.s.
Endogen amillər:bədən müqavimətinin zəifləməsi,siqaret çəkmək
İnfeksiya ağ ciyərə 4 yolla düşür
1.hava damcı
2.aspirasiya-qusuntu kütləsinin tənəffüs yoluna düşməsi
3.hemotogen -qanla
4.kantagioz-toxunma yolu ilə
Əsas yeri hava damcı infeksiyası tutur,ən çox yaşlı və ahıllar xəstələnir.
120 m2 olan ağ ciyər sahəsi patogen infeksiyalardan həm orqanizmin immum sistemi ilə həm də özünün müdafiə mexanizmi ilə qorunur.Bura havanın qızdırılması,soyudulması,nəmləndirilməsi,təmizlənməsi,ağ ciyər toxuma makrofaqları,neytrofillərivə.s. ilə qorunması daxildir.
Kəskin pnvmaniya 2 qurupa bölünür:
1-birincili və 2.ikincili
1.birincili sərbəst şəkildə patogn amillərin təsiri ilə baş verir
2.-ikincili pnevmaniya digər xəstəliklərin ağırlaşması kimi yaranır.İkincili pnevmaniyaya başqa adla-XƏSTƏXANA DAXİLİ-NAZOKOMİAL PNEVMANİYA da dyilir.Bu pnevmaniya xəstəxanada müalicə alan zəifləmiş insanlarda baş verir Xəstəxanaya daxil olan insada 4 gündən az 2-3 günə yaranir Onun yaranmasına səbəb AUTOİNFEKSİYA oıur-(daxili infeksiya )  məs qarın daxili cərrahi əməliyyat olmuş insanın tərpənməz vəziyyətdə olur, infeksiyanın inkişafı  üçün əlverişli  şərait olur.Pnevmaniya paylı-krupoz,ocaqlı bronxopnvmoniya şəklimdə olur.Ağ ciyər toxumasına yayılmasına görə:paycıqlı ,seqmentar, və total olur.KLİNİK GEDİŞİNƏ görə:ağır,az ağır,yüngül formaları var.
Mikoplazma pnevmaniyası yüngül kçir.Sağalma 2-3 həftənin axırında başlayır.
Stafilakokk pnvmaniyası çox ağır keçir.,hətta ildırım sürətli olub ölüm verə bilir.20-30% Göbələk pnevmaniyası çox antibiotik alanlarda baş verir ağır gedişlidir.
S371-372d.x25-30.
 
 
                                           KRUPOZ  PNEVMANİYA                                                                                            
 
Xəstəliyin adı alveol divarının tək qatlı epitelinin iltihabından götürülmüşdür.Bu xəstəliyə həm də lobar pnevmaniya  deyilir.Çünnki bu ad ağ ciyərin bütöv bir payını bəzən isə bir neçə payını əhatə edir.Çox vaxt ağ ciyəri örtən visseral plevra da bu prosesə qoşulur,ona görə buna plevro pnevmaniya da deyilir.
Krupoz pnevmoniya ağ ciyər infeksion xəstəliyi olub törədicisi çox vaxt pnevmakokk, bəzən isə FRİDLENDER KLİBSİELLALARI olur.
Xəstəlik ümumi soyuqlama, travmatik zədələnmə,sərxoşluq,,narkoz alan zaman baş verə bilir.Ən çox orta yaş və qoca insanlarda,qadınlara nisbətən kişilərdə daha çox olur.
Yoluxma yolu əsasən  hava damcı infeksiyası ilə olur.İnsanda bu mikroba qarşı immunitet olmadığı üçün əvvəl alveolaya düşmüş mikrob  toxuma mayesi ilə limfagen yolla qana keçir.Qamda həmin mikroba qarşı antitellər hazırlanır.Mikrob təkrar ağ ciyər toxumasına düşəndə immun riaksiya baş verir.,antitel-antigen kompleksi yaranır. ki, bu da öz növbəsində alveol divarını zədələyir.və iltihab yaradır.
Krupoz pnevmaniyanın 4 mərhələsi var:
1.m.Hiperemiya mərhələsi  Bu mərhələdə zədələnmiş damarlar  genəlir və alveollar arasına  çoxlu miqdaeda plazma süzülür.Alveola havasızlaşır iltihab alveola arası KON-məsaməsi ilə böyük sürətlə digər paydakı alveolalara  yayılır.v.ə bütöv payı əhatə edir.Bu paydakı limfa damarları genəlir,maye ilə dolur.limfa düyünləri böyüyür.Hipermiya bir sutka çəkir.
2.m.Qırmızı qara ciyərləşmə mərhələsi.Damar genəldiyi üçün küllü miqdarda eritrosit alveolaların mənfəzinə dolur,payın həcmi böyüyür,havasız olur.Tünd qırmızı rəngli qara ciyər kimi görünür,bərk olur.Ağ ciyər kökündəki limfa düyünləri də böyüyür.Xəstədə PAS rəngli bəlğəm olur.,proses 3-5gün çəkir.
3.m.Boz qara ciyərləşmə mərhələsi.-alveolaların içərisindəki eritrositlər tədricən hemoliz –olur-əriyir.Ona görə qırmızı rəng boz rəngə çevrilir,proses 4-6 gün çəkir.
4.m.Sorulma mərhələsi-bu mərhələyə sağalma və həll olma mərhələsidə deyilir.Alveol içərisindəki möhtəviyyat neytrofil və makrofaqlar tərəfindən faqasitoz edilir.Bu pross limfa düyünlərində baş verir,bəlğəm isə öskürəklə xaric olur
Kskin pnevmaniya zamanı BRONXLARDA-heç bir dəyişkənlik olmur.
Bütün 4 mərhələ ağ ciyər parenximasında gedirƏgər sorulma mərhələsi hər hansı bir səbəbdən uzanarsa orqanizmin immuniteti zəif olanda alveolalar bir birinə yapışır.arakəsmələr bitişir-sklerozlaşır.Alveolanın bərpası pozulur,həmin yerdə çox saylı əzələlər yaranırki, buna ağ ciyər KARNİFİKASİYASI deyilir.Həmin yer bişmiş əti xatırladır,ona görə onu   a ğ ciyərin ətləşməsi adlandırırlar.
Kəskin pnevmaniya zamanı iltihab qan və limfa damarları iləbütün bədənə yayılır ki,buna sepsis deyilir.
FRİDLEN Klibsiellalarının törətdiyi pnvmaniya çox ağır gedişli olur.,ABSES-lə nəticələnir və xəstəxana daxili infeksiyaya aid edilir.
Diqnoz :klinika vəR müayinəsinə əsasən  qoyulur.9-11 gün davam edir..yüngül formada
s.373-376d.x.22-25
 
 
 
               
MƏDƏ XƏSTƏLİKLƏRİ. KƏSKİN VƏ XR.QASTRİT.
Qastrit mədənin selikli qişasının iltihabıdır. Polietiloji xəstəlik olub:kimyəvi, mexaniki,termiki, bakterial səbəbdən baş verir
Patogenez:qastrit zamanı mədənin selikli qişasının vəz epiteli və səthi epiteli iltihablaşır.Çox vaxt səthi epitel qatı ilə məhdudlaşır yaxud mədənin bütün qatlarını əhatə edir.
Mədə divarı:selikli qisa,selikaltı qişa,əzələ qatı,xariciseroz qatdan ibarətdir.
Selikli qişa çox qatlı olub,küllü miqdarda vəz strukdurundan ibarətdir.Bu vəzlər 3 növdür
1.əsas vəzlər-bunlar pepsin və qastrin əmələ gətirir.
2.Parietal vəzlər-bürüyücü vəzlər də deyilir,xlorid turşuşu və KASLİN qastromukoprotein sintez edir.
3.Əlavə vəzlər-bu vəzlər selik :mutsin;-ifraz edir.mədənin divarını bürüyərək,onu xlorid turşusu və pepsinin təsirindən qoruyur.
Kəskin qastritin formaları:sadə. Korreziv,fleqmanoz
Qastritin əmələ gəlmə səbəbi :endogen və ekzogen səbəblərdən baş vrir.Qastrit zamanı mədədə turşuluq çox zaman artır.Kəskin qastrit qida pozğunluğu,.qatı spirtli içkilər.infeksiyalar,.dərmanlar: antibiotiklək,sulfanilamidlər,salisiliat və.s.. təsirindən baş  vrir. Bunlar ekzogen səbəblərdir.
Endogn səbəblər:maddələr mübadiləsinin pozulması.,yanıqlar,səhv qan köçürmək, böyrək çarmamazlığı və.s.zamanı yaranır.
Böyrək çatmamazlığı zamanı qanda toplanmış aseton və keton cisimləri böyrəklə ifraz oluna bilmədiyi üçün selikli və sroz qişalardan xaric olur.Buna  eliminasiya deyilir. Nəticədə həmin maddələr mədədə qastrit törədir.
Kəskin alkaqol qastriti 2 səbəbdən törənir həm:endogen və həm də ekzogen  səbəbdən.
Kəskin qastritin 4 növü var:
1.kataral qastrit-ona sadə qastrit də deyilir yüng.ül gedişlidir..səthi örtük epitli zədələnir.qopub tökülür.mədəyə çoxlu selik yığilir.
2.kəskin fibrinoz qastrit-mədnin selikli qişası fibrinoz ərplə örtülür.Selikli qişada nekrotik dəyişkənlik olur.Difteriya zamanı bu proses daha dərin qatlara keçir
3.Kəskin irinli qastrit-mədənin selikli və selikaltı qişasında olur , yaşımtıl sarı rəngli içərisi mikrobla dolu olan irinli eksudat olur.Buna bəzən flqmanoz qastrit də deyilir.Çünki o daha dərin qatlara keçərək peritonit törədə bilir.
4.Kəskin nekrotik qastrit-bu turşu və qələvi zəhərlənməsi zamani baş verir. Çox zaman az yaşli uşaqlar bilməyərəkdən bu maddələri içən zaman olur  və ölümlə nəticələnir.
XRONİKİ QASTRİT-mədə selikli qişasının xroniki iltihabıdır.Onun endogn səbəblərindən birincisi HELİKOBAKTER PİLORİS –dir,ospiralabənzər bakteriyadır.Xr. qastritin 3-növü var
1.A.qastrit-autoimmun xəstəlik olub,irsi genetik pozğunluq nəticəsində yaranır.Bu zaman mədə turşuluğu azalır hətta yox ola bilir,nəticədə B12 vitamin defisitli anemiya baş verir.
2.Bqastrit-ona antral qastrit də deyilir.80% halda onu helikobakter piloris törədir.,o həm də 12.bar. bağırsaqda da xora törədilir.
3.C qastit-ona reflüks qastriti də deyilir.Mədəsi rezeksiya olunmuş-kəsilmiş insanlarda 12 bar. Bağırsaqda olan möhtəviyyat mədəyə;-reflüks; olur –qayıdır
s.400-402.d.x.203-204.
 
                               MƏDƏ YARASI VƏ NƏDƏ XƏRCƏNGİ.
Mədə yarası –xora əsasən mədənin cismində.,pilorik-çıxacağında və 12 barmaq bağırsaqda yerləşir. 90% halda xora mədə və 12 bar. bağlrsaqda  birlikdə  olur. Ən çox yara mədə çıxacağı və12 bar. bağırsaqda rast gəlinir.
Xora birincili –sərbəst və ikincili digər xəstəliklərin fəsadı kimi yaranır.
Hazırda xöranın birincili səbəbi-hlikobakter piloris bakteriyası sayılır.,və hidrogen ionlarının  mədə slikli qişasını zədələməsi tutur.
İkincili mədə xorasının yaranmasına səbəb :mədəaltı vəz xəstəliyi,zob xəstəliyi,ürək çatmamazlığı,dərmanlar-məs.-aspirin, infeksion xəstəliklər:vərəm.sifilis,cüzam və.s xəstəliklər olur..Mədə xorasının yaranmasında stresin də böyük rolu var.belə səbəbdən yaranan xoraya  -stres xorası dyilir.
Xoranı yaradan əsas səbəblərdən biri də yerli amillər:xlorid turşusu və pepsindir ki, onu parietal vəzlər sintez edir .Ppsin və xlorid turşusu mədə çıxacağının və 12 bar. bağırsağın xorasını əmələ gətirir.
Beləliklə ümumi amillər xora yaradır yerli amillər isə onu xr. şəklə keçməsinə və tez- tez kəskinləşməsinə səbəb olur.
Xora tək və çox ola bilir. Mədədə xora ən çox mədənin kiçik əyriliyində və çıxacağında olur
Mədə xorasının ağırlaşması:qan axma.deşilmə -perforasiya,mədənin başqa yaxın orqanlara deşilməsi-penterasiya bu zaman mədə möhtəviyyatı qarın boşluğuna deyil məs. piyliyə açılır.ki, piylik həmin deşiyi qapayır.,xoranın şişə çevrilməsi.-bu malginizasiyasa adlanır.
Mədə yarası zamanı epiqastral ağri yanma göynəmə hissi olur,duodenal-12b.bağ. xorada isə gecə ac qarına ağrılar olur .yeməkdən sonra keçib gedir.
MƏDƏ XƏRÇƏNGİ-rast gəlmə tezliyinə görə əvvəllər birinci yerdə dururdu.,indi isə öz yerini ağ ciyər xərcənginə verib. Çünki müasir diqnostika onu vaxtında aşkar edir.Mədə xərçənginin yaranmasında bir sıra xəstəliklər iştirak edir:
1.xr. atrofik qastrit
2.mədə polipləri
3.bəd xassəli anemiya B12 defisiti.
4. xr. çapıqlaşan kalloz –döyənək-xora
5.oprasiyadan sonrakı mədə güdülü
6. xərçəngin yaranmasında irsiyyətin də böyük rolu var.
Mədə xərçəngi yerləşməsinə görə ən çox çıxacaqda-pilorik 50-60%,kiçik əyrilikdə -40%, böyük əyrilikdə -12%,mədə cismində -5-10%,mədə girəcəyi-kardial hissədə 25% rast gəlinir.Deməli ən çox kiçik əyrilik və pilorik hissədə olur.
Yayılma istiqamətinə görə:
a.ekzofit
b.endofit
s.qarışıq
Mədə xərçənginin artmasında əhalinin qidalanmasının və radioaktiv şualanmanın da rolu böyükdür
Patognez:mədə xərçənginin parçalanması nəticəsində əmələ gələn toksiki maddələr  intokikasiya yaradır ,anmiya E.Ç,S, sürətlənir xəstə arıqlayır ,ətə qarşı ikrah -nifrət  hissi olur,qusuntuda qan olur.
Mədə xərçənginin aşağıdakı formaları var:
1.Nəlbəkiyəbənzər mərkəzi xoralaşır və metastazı gec olur.
2.Polipəbənzər və ya göbələyəbənzər
3.İnfiltirativ
4.diffuz infiltirativ
3və4 daha tez yayılaraq metastaz verib xəstəni tez öldürür
Metastaz qan və limfa damarları ilə əvvəl limfa düyünlərinə.və piyliyə olur.
Şişin birinci mərhələsində ölçüsü-2sm..ikinci mərhələdə-4-5sm. ,üçüncü mərhələdə bütün mədəni əhatə edir.
S409-422 
 
 
                                  Mövzu 1
             ANEMİYA VƏ ONUN TƏSNİFATI
Pataloji anatomiya :Bütün xəstəliklərin «struktur və morfoloji»əsasını -yəni xəstəliklərin əmələ gəlmə səbəbini öyrənir..
Simptom  xəstəliyin əlamətdir.Sindrom :bir neçə simptomun cəmidir .
Ptaloji anatomiyanın  müayinə obyekti meyit və xəstələrdən götürülmüş toxuma və materiallar aiddir .
Anemiya :qan azlığı an-inkar –yox haima-qan deməkdir –yunanca .Vahid həcm qanda hemoqlobilinin ümumi miqdarının azalmasına deyilir.Anemiya həm sərbəst xəstəlik kimi ,həmdə digər xəstəliklərin ağırlaşması kimi inkişaf edir .Çox vaxt anemiya vahid həcm qanda eritrositlərin miqdarının azalması nəticəsində yaranir .Anemiya həqiqi və yalançı olur .Həqiqi anemiya eritrosit kütləsi və hemoqlobilinin –Hb miqdarının azalmasında baş verir .24 saat ərzində 200 milyard normal ertirosit yaranır.Ertositlərin yaşama müddəti 90 -120 günə bərabərdir .Müxtəlif xəstəliklər zamanı həm eritrositlərin sayı həm də həcmi dəyişir .Həcminə görə kiçik ölçülü eritrositə -mikrosit  ,orta həcmli -normosit ,böyük həcmli isə makrosit eritrosit adlanır .Əgər periferik qanda boyük və kiçik həcmli eritrosit müşahidə edilərsə o-anizasitoz adlanır.Əgər eritrositlər kolba və ya armuda bənzər şəkildə görünərsə bu-poykilositoz adlanır .
Qanda eritrositlərin normadan çox olmasına -eritrositoz ,az olmasına isə eritropeniya deyilir .Qanda yetişməmiş eritrositlər olarsa ona retikulositlər deyilir.Normada rəng göstəricisi 0,8 -1,0 olur-normoxrom 0,8dən kicik olarsa hipoxrom 1,0 çox olarsa hiperxrom adlanır.Normada hemoqlobilinin miqdarı kişilərdə 120 -185 q/l ,qadınlarda isə 119 -172 q/l olur.
Anemiya polietioloji –(çox səbəbli xəstəlikdi).Qədim zamanlarda ərəb ölkələrində mədə bağırsaq xəstəlikləri, qurt və digər xəsdəliklər zamanı insanların dərisinin solğun olması,tənginəfəslik ödəmlər haqqında yazmışdılar.Ən çox isti ölkələrdə usaqlar  və hamilə qadınlar arasında anemiya halları baş verir .Əhalinin 10 %-20 % -də –Hb miqdarı100 q/l asağı olur.
Əmələ gəlmə səbəbinə görə anemiyalar ,aşağıdakı quruplara ayrılır:
1.Dəmir defisitli anemiya-dəmir çatmamazlığı
2.Posthemorragik anemiya-qan itirmədən sonrakı
3.B-12 ve Fol defistli anemiya
4.Hemolitik anemiya
5.Hipo və aplastik anemiya-qan yaranmasının pozulması
Dəmir defisitli anemiya aşağıdakı səbəblərlərdən yaranır.
1.Qidada fe(dəmir) çatmır
2.Fe(dəmirin) bağırsaqdan sorulması pozulur .
3.Müxtəlif səbəbli xr qanitirmə
4.Fe (dəmirin )eritropoeze keçməsinin pozulması –usaq və süd verən analarda olur ən çox.
.Qida ilə qəbul olunmuş Fe (dəmirin)ancaq 10 %sorulur yəni gündə 1-1,5milliqram .Normada mədəyə düşmüş Fe (dəmir )Hcl  xlorid turşusunun təsirindən ionlaşaraq irimolekullu kompleks əmələ gətirir.Nazik bağırsaqda o xırda molekullu kompleksə parçalanır.
Fe (dəmir)bağırsaqdan ikivalentli şəkilində sorulur .Mədə turşuluğu olmayanda axilik –qastrit xəstəliyində dəmir ionlaşa bilmir və qana sorulması çətinləşir.klinika əlamətləri tədricən inkisaf edir.Hb azaldıqca O2- oksigen aclığı baş verir .Xəstədə ürəkdöyünmə,tənginəfəslik,baş ağrısı ,tez yorulma dadin dəyişməsi ,dırnaq qırılması ,saç tokülməsi, dəri quruluğu ,dodaq küncündə çat ,diş ətinin qanaması və .s baş verir.Anemiya zamanı xəstə tez -tez sidiyə gedir,sidik saxlaya bilmir .Ösgürəndə və asqıranda xəstəni tər basır kömür və s yeyir mazut benzin iyindən xoşu gəlir .Mikroskopda avazımış –eritrosit tapılır Fe defisitli anemiya zamanı .
Anemiyanın  yaranma  səbəblərinə :mədə bagirsaq qanaxmaları: ağciyər vərəmi, babasil, uşaqlıq fibromiomaları. travmalar və.s. misal göstərmək olar.
.B12 və fol turşusu anemiya pernisioz bəd xassəli anemiya adlanır –ona Addison Birmer xəstəliyidə deyilir.Bu mədədə Kaslın qastromukoprotein çatmayanda baş verir  və eritrositlərin normal yaranması pozulur.
.Hemolitik anemiya zamanı  hər hansı bir səbəbdən  eritrositlər hemoliz olur –parçalanir .xəstələrdə hemolitik sarılıq əmələ gəlir.
.Hipovə aplastik anemiyada sümük iliyində patalogiya olduğu üçün qan yaranması pozulur.
                                                   Anemiyanın təsnifatı:                             
1. .Baş vermə səbəbinə görə:
a.Posthemorragik –qanaxmadan sonra
b.Dishemopoetik-qan yaranmasının pozulmasına görə
s.Hemolitik eritrositinlərin vaxtından əvvəl parçalanması
2..Klinik gedişinə görə anemiyalar::
Kəskin anemiya
Xr .anemiya
3..Qan yaranmasının pozulmasına görə anemiyalar :
a.Regenerator anemiya-bərpa olunan  
b.Hiporegenrator anemiya –az bərpa olunan
s.Aregenrator anemiya-bərpa olunmayan-olur.
Eritrositlərin tərkibində 60 %- su,30 -35%- Hb ,5-7 %yağ karbohidrat və müxtəlif maddələr olur., yetişmiş eritrositlərin nüvəsi olmur və normal yaşama müddəti-90-120gündür.
səh.261-269 p a.
300 -400 Dx
 
 
                                                    POLİMİELİT XƏSTƏLİYİ
Yunanca-boz onurğa beyni deməkdir.Polimielit kəskin infeksion xəstəlikdir,o onurğa beynində ön buynuz maddəsində lokalizə olur.Bu xəstəlik adətən ifliclə fəsadlaşır. Ona görə bu xəstəliyəUŞAQ SPİNAL İFLİCİ-və ya HEYN_MEDİN xəstəliui də dyilir.Ən çox 7 yaşa qədər uşaqlarda baş verir.
Polimielitin törədicisi RNT tərkibli-pikomo viruslar ailəsinə məxsusdur.,4cinsə bölünür,3 seroloji tipi var.
İnfeksiya mənbəyi xəstələr və virusgəzdirənlərdir.Xəstəlik fekal-oral yolla keçir.,Hazəırda hava damcı yolu ilə də yoluxmanı istisna etmirlər.Uşaq yoluxandan 1-3 gün sonra virus udlaq və qalça bağırsağının limfoid follikulalarında toplanır.çoxalıb artır.Qanla bütün toxumalara yayılır,o cümlədən mərkəzi sinir sisteminə yayılır.Beyin toxumasına daxil olan viruslar əsas etibarı ilə hərəki neyronlara daxil olurOnların nüvəsinin RNT –si ilə sıx əlaqəyə girib artıb çoxalır,neyronun zülal sintezini pozur və nekrozlaşdırır.Dağılmış neyrondan çıxan virus yeni neyronlaradaxıl olub onu da sıradan çıxarır.
İnkubasiya dövrü 2-12 gündür,bəzən 1 ay çəkir.Klinik olaraq aşağıdakı formaları var.
1.inapparant forma.
2.visseral və ya abortiv forma.
3.meninqial fofma.
4.paralitik forma.
Birinci üç forma paralitik formadır,bütün polimielit xəstəliklərinin 99% ni təşkil edir.Paralitik forma öz inkişafında 4 mərhələ keçir.
1.preparalitik mərhələ
2.paralitik mərhələ
3.bərpa dövr
4.residiv mərhələ
Paralicönü mərhələ kəskin başlayır. kəskin respirator infeksiyaya oxşayır ,temperatur, qıcolmalar, meningial əlamətlər müşhahidə olunur.
Paralıtik mərhələ iflic dövrü zamanı məhv olmuş hərəki nyronların sayı artır.Kinika -əlamət çox tez bir zamanda üzə çıxır,bir neçə gündən 2-3 həftə çəkir.Mərkəzi sinir sistmində qabıqaltı nüvələrdə orta beyin .ara beyin,onurğanın ön buynuzu zədələnirZədələnmə yerindən asılı olaraq bədənin müxtəlif nahiyyələrində iflic baş verir.
Paralitik forma özünü 4 formada göstərir.
1.spinal forma .
2.bulbar forma .
3.körpü formas .
4.qarışıq forma
Bullardan spinal forma daha çox rast gəlinir,əsas morfoloji dəyişkənlik onurğanın ön buynuzunda baş verir.Spinal formada yuxarı və aşağı ətraflarda.ən çox da ayaqlarda iflic baş verir.Diafraqma və qabırğaarası .sinirlərin paralici daha qorxulu olur..çünki xəstə nəfəs ala bilmir.,tənəffüs çatmamazlığından ölür.. Mikraskopla baxdıqda əzələlərin distrofiyaya uğradığı görünür.
Bulbar formada pross uzunsov beyində getdiyi üçün daha qorxulu olur ,çünki xəstədə tənəffüs və udma pozğunluğu baş verir və xəstənin tez ölümünə səbəb olur.
Körpü formasında proses 7 cüt sinirdə baş verdiyi üçün insanın üzünün bir yarısında əyilmə tam  və ya natamam paralic baş verir.,mimikası pozulur ,çox zaman  müalicə aldıqda sağalır.
Bərpa mərhələsi-zamamı beyində gedən distrofik-nekrotik dəyişkənliklər bərpa olunmağa başlayır.Lakin proses dərin olarsa bərpa çox yavaş gedir.bəzən isə bərpa oluna bilmir. Yumşalma ocaqlarında kiçik kistalar əmələ gəlir.Bərpa prossi əsas 6-ay müddətində gedir.nəzərə çarpan yaxşılaşma olur.Daha sonra proses zəifləyərək 1,5 il uzana bilir
Rezedual mərhələdə  xəstədə qalıq əlamətləri olur.əzələləri atrofiyalaşır,sümüklər deformasiyalaşır.əyilir nəticədə osteoparoz –kontrakturalar baş verir.
Qorunma yolu qoruyucu peyvəndlərin vaxtında olunmasıdır.
s.552-554.
 
 
                                             Q.İ.Ç.S-İİV İNFKSİYA Aİ.DS.
                              
                                     Qazanılmış immun çatmamazlığı sindromu
Bu xəstəlik hazırda bütün bəşəriyyətin və dünyanın ən qlobal  problemlərindən biridir.
QİÇS xəstəliyində orqanizmin immun sistemi tam məhv olur,onu istənilən infeksiya qarşışında tam müdafiəsiz qoyur.Bu zaman xəstədə bir sıra infeksiyalar baş qaldıraraq onu xəstələndirir.İnsanda olan xr.xəstəliklər  aktivləşir.,şiş xəstəlikləri inkişaf edir.
Dünyanın bütün ölkələrində bu xəstəliklər sürətlə yayılmaqda davam edir ,hər il təxminən 2 dəfə artır.Əslində xəstəliyin adı İ.İ.V-insan immun çatmamazlığıdır,Q.İ.Ç.S isə bu xəstəliyin sonu yəni ağırlaşmasıdır.Lakin bu xəstəlik aşkar olunanda ona Q.İ.Ç.S adı verildiyinə görə dünya olkələri onu bu adla adlandırır.
Belə güman edilir ki xəstəlik 20 əsrin 50 ci illərində Mərkəzi Afrikadan başlamışdır.Bu mutant virus yerli əhaliyə meymundan keçib.daha sonra AMERİKA VƏ AVROPA ölkələrinə yayılmışdır.Fransada bu virusa LİMFAADENOPATİK virus deyilir.Onlar  HİV virusunun 2 qrupunu
 Aşkar edilib:H.İ.V.-1,H.İ.V.-2
H.İ.V-1 əsas etibarilə  A.B.Ş.,Avropada, Mərkəzi afrikada yayılıb.
H.İ.V.-2 isəQərbi Afrika ölkələrində yayılmışdır.Bu virusun küllü miqdarda ştamları var,yəni virusda gen dəyişənliyi sürətli gedir.Onun əlehinə peyvənd hazırlamaq olmur
Q.İ.Ç.S xəstəliyində tam müdafiəsiz qalan orqanizmdə OPPORTUNİST infeksiyalar xəstəlik törədir saglam insanlarda bu infeksiyalar xəstəlik törədə bilmir.Bununla yanaşı HİV xəstəsində şiş xəstəlikləri də baş verir
Q.İ.Ç.S-ə yoluxma yolları:
1.Cinsi yolla keçir.-ən çox Homoseksualistlərin arasında yayılıb
2.Damardaxili :qan köçürmə-infksiyalı qan,narkamanlar eyni şprisdən istifadə edən zaman və s. .
3.Transplasentar yolla-hamilə qadın plasentar yolla dölü yoluxdurur.eyni zamanda HİV xəstəsi süd verməklə də  uşağını yoluxdurur.
Hesablamışlar ki,ən çox yoluxma 60% homoseksual kişilərdə olur.Kişilər qadınlara nisbətən 15-20 dəfə çox yoluxur.20-25%narkomanlar yoluxur.6%isə qan xəstəsi və təsadüfi tanımadığı xəstə insanla intim yaxınlıq zamanı yoluxma baş verir.
QİÇS xəstəsi insanı  nə ilə yoluxdura bilər?
Qanla.,sperma ilə,ağız suyu,beyin likvoru,göz yaş və.s.
QİÇS virusu insanı necə xəstələndirir?-orqanizmə daxil olan virus hüceyrənin DNT-sini dağıdaraq öz DNT sini sintez etdirir,küllü miqdarda artıb çoxalır,hüceyrənin xromosom aparatını dəyişdirir. Əvvəl xəstəlik latent gedir.O bir neçə həftədən bir neçə il 15-il uzana bilər.Ancaq bu dövürdə QİÇS antitelləri  qanda aşkarlanır. Daha sonra generalizə olunmuş dövr başlanır-bu mərhələyə LİMFAADENOPATİYA mərhələsi deyilir Təxminən 3-5 il davam edir,.imfa düyünləri böyüyür.Üçüncü mərhələ isə bir neçə il çəkir.Xəstədə tempratur, qarın ağrısı,tərləmə,ümumi əzginlik,arıqlqma,tez-tez kəskin respirator xəstəliyə tutulma,dəridə irinləmələr,dəmrov və.s. yaranır.Müalicələrin heç bir xeyiri olmur
Dördüncü mərhələ QİÇS mərhələsi adlanır.,təxminən 2il çəkir.,immun sistem tam iflic olur.Bu zaman qanda QİÇS antitelləri tapılmır..Xəstə arıqlayır üzülür-kaxksiya olur.Bu mərhələdə xəstədə KAPOŞİ sarkoması –bəd xassəli şiş yaranır.Kapoşi sarkoması ilk əvvəl xəstənin baldırında çox miqdarda rəngli düyüncüklər şəklində görünür,daha sonra onlar yaraya çevrilir,yayılır. Limfa düyünlərinin böyüməsi-limfomadan ən çox rast gəlinəni BERKİT xəstəliyidir.Ona Afrika limfoması da deyilir..Bəzən xəstənin uzun müddət temperaturası  yüksək  olur, yazılan antibiotiklər kömək etmir müayinə zamanı xəstədə QİÇS aşkarlanır.Bu xəstəlik əsrimizin bəlası olub müalicəsi hələki yoxdur  yoluxmuş insanı oldürür.
S559-562.
 
 
                   QALXANVARİ  VƏZ  XƏSTƏLİYİ-ZOB.
Zob-qalxanvari vəz toxumasının pataloji olaraq artıb çoxalmasına ,onun həcminin böyüməsinə səbəb olan xəstəliyə deyilir.Başqa adla ona stroma da deyilir.Onun yaranmasında iştirak edən amillər:
1.Qidada yod çatmamazlığı –bu zaman yaranan xəstəliyə zob deyilir.
2.Qalxanvari xəstəliyin anadagəlmə xəstəliyi.
3.Patogen kimyəvi maddələtin yaratdığı zob:amidaron –dərmanı,qida maddələri və.s.
4.Genetik pozğunluq nəticəsində yaranan zob-tireotoksikoz
Tireotoksikoz-irsi olub,çox zaman cavan qadınlarda olur,nəsildən –nəsilə ötürülür.Gizli gedir onun aşkar olunmasına infeksiyalar,stres,mərkəzi sinir sistrmi travması və.s. xəstəliklər səbəb olur.ZOBUN  TƏSNİFATI –yerləşməsinə görə:
1.Döş sümük arxası zob
2.Hissəvi döş sümük arxası zob
3.Sirkulyator zob
4.Distopik zob-öz yerində olmayan zob məs. dil kökündə olan zob
K l İ N İ K A S -əlaməti:zob yüngül.orta ağır formada keçir.Böyümə dərəcəsinə görə 6 dərəcəsi var a.düyünlü zob.
b.diffuz zob
s.qarışıq zob
mikroskopik zob:
a.kalloid zob.
b.parenximatoz zob
s.qarışıq zob.
Qalxanvari vəzin follikulyar quruluşu var.Follikulaların divarı tək qatlı epiteldən təşkil olunmuşdur forması kuba bənzəyir.Onlar hormon hasil edir-tireoqlobulin.o,mürəkkəb zülaldır.Bədənə lazım olduqca o .tiroksinə çevrilir
YOD çatmamazlığında  əmələ gələn zob uşaq yaşlarında inkişaf edirsə uşağın əqli və fiziki inkişafdan qalmasına səbəb olur,.uşağın boyu çıxmır-cırtdanboylu olir
Sporodik zob ayrı-ayrı şəxslərdə müxtəlif etialogiyalardan baş verir ki, buna BAZEDOV zobu və ya Tireotoksikoz xəstəliyi deyilir.Xəstəlik irsən –X-xromosomu ilə ötrülür.Cavan və orta yaş qadınlarda  daha çox olur.Qadınlar hormanal prosesə  kişilərdən çox məruz qalır
Tiretoksikoz zamanı qanda hormon artır-tireoid vəz öz həcmini böyüdür.Qanda adrenalin və   noradrnalin artır,xəstə həyacanlı,dəyişkən əhval ruhiyyəli olur.Ağlamağa meyilli olur.,əlləri əsir,urəkdöyünmə olur.Göz alması önə çıxır-ezoftalm ,xəstə arıqlayır,yuxusu pozulur,dərisi tərli –nəm olur.Xəstənin qarnı ağrıyır-diareya olur.
Qalxanvari vəzin böyüməsinə görə 5 dərəcəsi var.Ancaq onun böyümə dərəcəsi toksikliyi ilə eyni  mütənasib  deyil.,yəni vəz çox böyük ola bilər ancaq,toksikliyi az olar.
Zobun ağırlıq dərəcəsi 3 dür
1.yüngül forma
2.orta ağır forma
3.ağır forma.
Yüngül formada ürək vurğusu90-100olur.
Orta ağır formada xəstədə bütün simptomlar olur,ürək vurğusu-100-120-1dəq olur.
Ağır formada u.v.120dən çox olur..daxıli orqanlarda fəsadlar baş verir.Aritmiya ürək çatmamazlığı olur.Başqa endokrin vəzləri də zədələnir.Məs. aybaşı pozulur,hətta kəsilə bilər.Kişilərdə isə cinsi zəiflik olur.
Dəridə hiperpiqmntasiya.A/T enməsi.anmiya olur Hb və xolesterin azalır,isti havada çox pis olur Böyrəküstü vəzin çatmamazlığına görə xəstə olə bilər.
Xaşimito zobu-bərk olur sklerozlaşır,RİDEL zoba çevrilir ki bu zoba DƏMİR zob da deyilir.
s.505-509 d.x.432-434.
 
 
               QARA CİYƏR XƏSTƏLİKLƏRİ-HEPATİT                                                                                                           Qara ciyər orqanizmdə öd ifrazı funksiyasından başqa 500-dən çox vacib metobolik funksiya yerinə yetirir.Qara ciyəri xaricdən ;QLİSSON;kapsulu örtür,onun üzərini isə visseral periton örtür.Qara ciyər2 hüceyrədən parenxima və stromadan ibarətdir.
Parenximanın əsasını qara ciyər hüceyrələri-hepatositlər təşkil edir.60% dan çox yüksək regenerasiya-özünü bərpa etmək xüsüsiyyətinə malikdir.
Çirkli venoz qan qara ciyərdə təmizlənir,o eyni zamanda zülal əmələ gətirmə qabiliyyətinəmalikdirQara ciyər öd hazırlayır ,öd kapilyarlarının divarını hepatositlərin membranı təşkil edir
Qara ciyər çatmamazlığı nədir?-bu onun həyata kçirdiyi funksiyaların zəifləməsi və həyata keçirə bilməməsi nəticəsində yaranır.Qara ciyər albumin,fibrinogen,protrombin və başqa plazma zülalları hazırlayır,endogen və ekzogen zəhərləri neytrallaşdırır.Bəzi vitaminlərin metal,fermentlər,qlükogen üçün depo rolu oynayır.
Qara ciyər çatmamazlığında xəstədə sarılıq,dəri qasınması,qansızmalar,qara ciyərin böyüməsi və sağ qabırğaaltı ağrılar olur.Sonra böyrək funksiyası pozulur,daha sonra qara ciyər ensefelopatiyası koma və ölüm baş verir.
Qara ciyər patalogiyası qara ciyər probaları ilə aşkarlanır.:ümumi zülal,qanda bilrubinin və qələvi fosfatazanın miqdarının artması,A,L,T,,A,S,T,-nin arması ilə aşkarlanır
QARA CİYƏR XƏSTƏLİKLƏRİNİN TƏSNİFATI:
1.Hepatozlar qara ciyərdə distrofik-nekrotik dəyişkənlik olur.
2.Hepatitlər-qara ciyər tozumasının iltihabı olur
3.Sirrozlar-qara ciyər toxumasında diffuz şəkildə birləşdirici toxuma inkişaf dir.
4.Qara ciyərin şiş xəstəliyi
Hepatozlar irsi və qazanılmış olur.İrsi VİLSON xəstəliyini ,qazanılmış qara ciyirin piy distrofiyasını göstərmək olar.
Hepatitlər mənşəyinə görə birincili və ikincili olur.
1 –cili hepatitlər patogen amillərin təsirindən sərbəst şəkildə baş verir bu amillərə:infeksion,alkaqol,medikamentoz-dərmanlar,xolstatik-öd tökülməsinin mexaniki yolla bağlanması aiddir.
Birincili hepatit-autoimmun hpatitə aid edilir Avropa ölkələrində rast gəlinir..Qız uşaqlarında X- xromasomu ilə ötrülür
İkincili hepatit başqa xəstəliklərin nəticəsindəyaranır.Məsələ irinli appendisitin ağırlaşmasında qara ciyərdə abses əmələ gəlir.Bundan başqa geniş yanıqlar,ağır hamiləlik toksikozu,sepsis, malyariya xəstəliyində də qara ciyərdə ikincili hepatit yaranır.
KLİNİK GEDİŞİNƏ GÖRƏ aşağıdakı növləri var:
  1. Kəskin hepatit:
a..eksudativ
b..seroz.
s..irnli
c.proliferativ.
2. Xr. hepatit
a.xr. aktiv hepatit
b.xr.qeyri aktiv hepatit
c.xr. xolstatik hepatit
6 aydan cox davam dən hepatit xr. hepatit sayilırƏksər halda onu virus-B,C bəzən xr. alkaqolizm törədir
VİRUS HEPATİTİ
Əvvəllər BOTKİN sarılığı və ya infeksion sarılıq da dyilirdi. Bu viruslar-hepatotrof-yəni yalnız qara ciyər toxumasını iltihablaşdırır.Onun bir neçə növü var:A,B,C,D,E.Hər növün özünəməxsus gdişi var
A-    HEPATİT hava damcı yolu ilə yoluxur.uşaq müəssisələrində.məktəblərdə .hərbi hissələrdə baş verir. İnkubasiya dövrü-15-45 gündür.
B- hepatiti-HBV_qan və tibbi alətlə keçir,inkubasiya dövrü:25-180 gün.
C -hepatiti qan və iynə ilə kçir
E-hepatit fekal –oral yolla keçir,inkubasiya müddəti 35-40 gündür
Qara ciyər sirrozunu əsas B və C virusu ,bütün sirrozların üçdə birini alkaqol törədir.
S.445-454.
 
 
QAZANILMIŞ ÜRƏK QÜSURLARI                                                                                                                         Ürək qüsurları yalnız Hipertoniyadan vəAtrosklrozdan geri qalır.Qazanılmış ürək qüsurlarının yaranmasında bir sıra xəstəliklərin rolu var.Onun yaranmasında 90%-revmatizm,10% sifilis,septiki endokardit,aterosklroz əsas rol oynayır.Revmatizm mənşəli ürək qüsurları cavan insanlarda olur.Sifilis  xəstəliyindən yaranan qüsur isə orta yaşlı insanlarda olur.                                                                 QAZANILMIŞ ÜRƏK QÜSURLARI:                                                                                                                    1.Mitral qapaq qüsurları:                                                                                                                                       a.Mitral qapaq stenozu-daralması                                                                                                                             b.Mitral qapaq çatmamazlığı                                                                                                                                           s.Mitral qapağın müştərək  qüsurları                                                                                                                       2.Aortal qapaq qüsuru:                                                                                                                                              aAorta  q. stenozu                                                                                                                                                                                b.Aorta q. çatmamazlığı
s.Aorta q.müştərək qüsurları
3.ÜÇ TAYLI QAPAQ QÜSURLARI
a.Üç taylı qapaq  stenozu
b.Üç taylı q. Çatmamazlığıs.
s.ÜÇ taylı q. Müştərək qüsuru
4.AĞ CİYƏR ARTERİYASININ QAPAQ QÜSURU
a.AĞ .ciyər arteriyası stenozu
b.AĞ c.arteriyası çatmamazlığı                                                                                                                                 s.AĞ c.arteriyasının müştərək qüsurları                                                                                                                                                 5.    Ayrı ayrı ürək qapaqlarının müştərək qüsurları   
Hər bir xəstəliyin yaratdığı qüsurun özünə xas süsüsiyyəti olur.Məsələ Revmatizm əsas Mitral qapağı stenozlaşdırır-daraldır.Septik enokardit isə aorta qapağını stenozlaşdırır.Ateroskleroz –aorta kökünü stenozlaşdırır.Çox vaxt qüsurlar tək deyil müştərək olur..məs:stenozla-çatmamazlıq birlikdə baş verir.Qüsur zamanı ürəkdə küy, əlavə tonlar eşidilir.,bununla yanaşı  qüsur yaradan xəstəliyin özünün də xarakterik əlamətləri olur.Məs:Revmatizmdə uçucu oynaq ağrısı.ürəkdöyünmə ürəkdə ağrı temperatur vəs .əlamətlər  olur                                                                                                                                           Mitral qapaq qüsuru qazanılma ürək qüsurudur ,lakin nadir də olsa anadan gəlmə olur ki onu LÜTAMBAŞE sindromu adlandırırlar, onun bir fərqli əlaməti olur,o qulaqcıqarası çəpərin defekti ilə birlikdə olur.Mitral stnoz zamanı ürəkdə pişik mırıltısı eşidilir.qan sol qulaqcıqdan sol mədəciyə keçə bilmir.Bu zaman BİLDİRÇİN ritmi də eşidilir..Xəstədə qan hayxırma və tənginəfəslik olur.,çünki kiçik qan dövranında durğunluq olur .Uşaq yaşlarından mitral stenoz yaranıbsa uşağın boyu çıxmır-MİTRAL NANİZM-adlanır.                                                                                     AORTA qapaq qüsuru Q,Ü,Q, içərisində ikinci yeri tutur.50% halda mitral qüsurla birlikdə olur.Onun yaranmasında revmatizm,sepsis,sifilis,aterosklroz xəstəlikləri böyük rol oynayır.Aorta qapaq çatmamazlığında xəstə uzanmış vəziyyətdən kəskin qalxarsa baş gicəllənmə ürək döyünmə.,ürəkdə ağrı və aritmiya baş verir.Xəstə başı ilə aramsız salamlayır sanki buna MÜSSE simptomu deyilir.Əgər qüsur uşaq yaşlarından başlayıbsa xəstədə ürək donqarlığı olur və xəstə tez –tez bayılır                                                                                                                                                                            s272-279.d.x93-100.
 
 
                       REVMATİZM    XƏSTƏLİYİ
Revmatizm A –qrupundan olan Betta hmolitik strptokokkla yoluxma nəticəsində birləşdirici toxumanin zədələnməsi iləgedən toksikoimmunoloji  sistem xəstəliyidir.Hazirda inkişaf etmiş ölkələrdə hər 1000 uşağin 6-22 nəfəri revmatizm ilə xəstələnir Bu xəstəlik ən çox  uşaq yaşlarinda və cavanliqda  baş verir. 1,4% ürək qüsurlarini revmatiz yaradir.Kəskin stpeptokokk infeksiyasına yoluxma ilə revmatizmin inkişafı arasında orta hesabla 1 aylıq dövr keçir.Bu müddətdə orqanizmdə bir çox  dəyişkənlik baş verir.Bu  baxımdan revmatizm orqanizmin allergik raksiyası kimi qiyməyləndirilə bilər.Bundan başqa revmatizmin əmələ gəlməsində irsiyyətin də rolu böyükdür.Revmatizm xəstəliyinin yaranmasında  məişət şəraitinin  pis olması, pis qidalanma da mühüm rol oynayır.Streptokokk antigenləri toxumaya o cumlədən əzələ liflərinin-miozininə bilavasitə dağıdıcı təsir edir immun tənzimi pozulur.Hazırda .miokardın hüceyrə membranının antigenlərinin step tokokk antigenlərinin quruluşuna çox oxşadığı tapılıb.ona görə də çal çarpaz cavab verən anticisimlər əmələ gəlir-iltihab yaranır.Revmatizm xəstəliyində birləşdirici toxumada aşağıdakı   pataloji proseslər baş vrir:                                                                                                      1.Mukod şişmə                                                                                                                                                        2.Fibrinoid dəyişkənlik                                                                                                                                         3.İltihab hüceyrə rksiyası                                                                                                                                        4.Sklerotik mərhələ                                                                                                                                             Revmatizm  xəstəliyinə Sokolov –Buyo xəstəliyi də adlanır.5-12 yaşda olan uşaqlar daha çox xəstələnir.,xəstəlik xroniki dalğavarı olur.Yaz və payız aylarında kəskinləşir-buna Revmatik hücum dyilir və ya xəstəliyin residvləşməsi də adlanır.                                                                                            Revmatizm  xr. Tonzillit olan uşaqlarda başlayır,giriş qapısı damaq badamcıqları sayılır.O həm də infeksion-allergik xəstəlikdir.                                                                                                                           PATOGENEZ:Mikroba qarşı yaranan antitellər orqanizmin öz birləşdirici toxumasını zədələyir.-çarpaz reaksiya baş verir.Yəni orqanizm öz zülalını yad zülaldan ayıra bilmir.Digər tərəfdən mikrobun sintez etdiyi bəzi fermentlər:O-streptolizin,S-streptolizin,Streptokinaza,Proteinaza,Hialuronidaza,DNT-aza ütəyin və damarların birləşdirici toxumasını zədələyir.-dağıdır.Revmatizm ürəyin endokard qişasını zədələyib,orada AŞOV_TALALAYEV qranuloması yaradır.Revmatizm aktiv və qeyri –aktiv fazada inkişaf edir.                      Kəskin –aktiv faza adlanır xəstədə qızdırma,Ürəkdöyünmə uçucu oynaq ağrıları,ürəkdə ağrı,yüksək labarator göstəriciləri olur.Müalicə aldıqda2-3 ayda sağalma baş verirRevmatizma yaxşı müalicə almasa  aorta və mitral qapaq çatmamazlığı verir .Bəzən ürək çatmamazlığı törədib ölümlə nəticələnir.                                                                                                                                        DİQNOZ:-5 əsas əlaməti var:kardit,poliartirit,xoreya, dərialti düyünlər,eritema-üzüyəbənzər qızartı.Revmatik probaların + olması,diaqnozu təsdiqləyir                                                                                                                     Revmatizm fibroz prikardit verir nəticədə ;TÜKLÜ ÜRƏK; yaranır bu isə ürək çatmamazlığı verərək ölümlə nəticələnir.Revmatizmdə əsas əlamətin biri dəXOREYADIR-o qız uşaqlqrında olur-;qeyri iradi rəqs: deməkdir.Bu zaman üz əzələləri titrəyir,tez tez danışır,yıxılır xətti pozulur yatanda isə bütün bu əlamətlər  keçib gedir.                                                                                                                                                           S344-352 d.x.84-88
 
 
SEREBRO-VASKULYAR-beyin damar xəstəlikləri.                                                                                           Bu xəstəlik baş beyini qanla təmin edən arterialarin patalogiyası zamani baş verir.Buna əsəs səbəb –ateroskleroz və hipertoniya xəstəliyidir.1947 –ci ildə  bu xəstəliklərin beyin formasına serebro-vaskulyar xəstəlik adı verilib.Umumi ölüm hallarının 10% -i  bu xəstəliklərin  payına düşür.Beyində dəyişkənlik ən çox  VİLLİZİN-qan dövranının pozulması nəticəsində baş verir.Bu zaman damar mənfəzi daralır,hipoksiya olur-buna işemik ensefalopatiya deyilir.Beyin qabığı atrofiyalaşır,nazilir nəticədə xəstədə yaddaş pozğunluğu yaranır,baş ağrıları ,başgicəlləmə olur.Gedişinə görə serebro- vaskulyar xəstəliklər kəskin və xroniki olur.
Kəskin serbro-vaskulyar xəstəliyə ;İNSULT; da deyilir,latıca –zərbə deməkdir.Serebro-vaskulyar xəstəliyin aşağıdakı növləri var:
1.Baş beyinin işemik insultu:
a.işemik infarkt
b.hemorragik infarkt
s.qarışıq infarkt
2.Baş beyinin hemorragik insultu
a.hematoma
b.hemorragik forma
s.subaroxnoidal qansızma.
Baş beyinin işemik insultu-zamanı beyin qansızlaşır.Həmin nahiyyədə nekroz olur.İşemik insultda ölüm ,hmorragik insulta nisbətən çox olur.İşemik insultda  ölüm-80-85%,hemorragik insultda isə-10-15% təşkil edir. ..
İşemik insultda nekroz olan beyin toxuması yumşalır,boz rəngli olur,nazik kapsula ilə örtülürGözlə aydın görünür,bıçaqla kəsdikdə yağ  kimi bıçağa yapışır.Buna boz yumşalma deyilir.Sağalanda yerində ömürlük kista qalır.
Hemorragik insult nisbətən az rast gəlinir,ona səbəb beyin damarlarının tromboemboliyası-trombla  tutulması  olur..Bu insult ən çox beyin qabığında ,ən az qabıqaltı nüvələrdə baş verir.Əvvəlcə həmin nahiyyə qansız olduğu üçün ağ infarkt olur,sonra həmin yerə qan sızdığı üçün-qırmızı infarkta çevrilir, beyində qırmızı yumşalma baş vrir.
Qarışıq infarkt işemik və hemorragik insultun birlikdə olması nəticəsində baş verir.
Baş beyinin hemorragik insultu-bu baş beyinə qansızma nəticəsində baş verir.Onun yaranmasının əsas səbəbi hipertonik krizdir-arterial təzyiqin kəskin  yüksəlməsidir.Onun a. b. s.formasına beyin daxili hemorragik insult deyilir.
Hmatoma-baş beyinin hemorragik insultunun 85% ni təşkil dir.Yuksəlmiş arterial təzyiq damar divarının cırılmasına səbəb olur.Qan sızan yerdə beyinin qırmızı yumşalması olur.Qansızma ən çox görmə qabarı daxili kapsula, qabıqaltı nüvələrə və beyincik nahiyyəsində baş verir.Əgər qansızma 3-4 cü beyin mədəciklərinə keçirsə bu çox vaxt ölümlə nəticələnir.
Hemorragik hopma –hipertonik kriz  zamanı baş verir ,ancaq bu zaman damar cırılmır-eritrositlər damar mənfəzindən kənara çıxır.-MSSİV DİAPADEZ baş verir .Buna patexial qansızma da dyilir,onun hematomadan fərqi dəqiq sərhəddinin olmamasıdır Hmorragik hopma ən çox görmə qabarı və VAROLİ körpüsündə olur.                                                                                                                                               
Subaraxnoidal qansizma baş beyinin hörümçəktoruna bənzər nahiyyəsində baş verir, yaranmasında infeksiya travma  və.s. səbəblər olur.
s.329-336..p.a. .
 
 
                      
TƏNƏFFÜS SİSTMİ XƏSTƏLİKLƏRİ  KƏSKİN VƏ XR. BRONXİT
 
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının hesabatına görə tənəffüs sistemi xəstəliklərinin sayı 400 dən çoxdur.Ağ ciyər daxili orqandir,lakino, 120 m 2 sahəsi ilə daima ətraf mühit və onun patagen amilləri ilə təmasda olur.Nəfəs aldıqca havada olan patogn amillər ağ ciyərə daxil olur.Məsələ:toz, infeksiyalarvə.s Ağ ciyər xəstəlikləri həm endogen, həm ekzogen səbəbdən baş verir.Ekzogen-xarici,endogen –daxili səbəbdir
Patogn amillərin inkişafı üçün orqanizmdə əlverişli mühit olmalıdır Orqanizmin immun  sisteminin zəifləməsi, siqaret çəkmək,spirtli içkilərdən çox istifadə,stres.,travma və.s. ağ ciyərdə iltihabi xəstəliklərin yaranmasına səbəb olur.
AĞ CİYƏR XƏSTƏLİKLƏRİ:
1.İltihabı xəstəliklər: kəskin və xr. bronxit, kəskin və xr. pnevmaniya,bronxoektaziya, ağ ciyər absesi, ağ ciyər qanqrnasıvə.s
2.Allergik xəstəlikləri:bronxial astma
3.Peşə xəstəlikləri:pnevmokonyoz
Kəskin bronxit-bronxların kəskin iltihabına deyilir
Etialogiyası  respirator infeksiyalar,viruslar.bakteriyalar,soyuq hava,kimyəvi maddələr və s.xəstəliyim yaranmasında əsas rol oynayır.
Patogen amillərin təsirindən bronxların  selikli qişasının tamlığı pozulur,infeksiya asanlıqla selikli qişaya daxil olur və iltihablaşdırır.Kəskin bronxitin yaranmasında qrip virusu olduca böyük rol oynayır.Kəskin bronxitin yüngül formasında iltihabı dəyişkənlik bronxun yalnız selikli qişasında gdir.Ağır formada isə prases bütün qatları əhatə edir.İltihab məhdud və yayılmış ola bilər.Kəskin bronxitin seroz,irinli və qarışıq forması var,
KLİNİKA:  :Xəstəlik quru öskürək temperatur baş ağrısı və intaksikasiya ilə başlayır.2-3 gündən sonra bəlğəm ifraz olunmağa başlayır.,sutkada 50 ml bəlğəm olur.Proses xırda bronxlara kçərsə ağırlaşır tənginəfəslik,tutmaşəkilli öskürək olur.
 Bəlğəm əvvəl selikli olur sonra  irinli, bəzən isə qanlı da ola bilər.Əgər qriplə əlaqəli bronxit baş veribsə temperatur 38-39 dər .olur.Yüngül formalı bronxitdə proses10-14gün çəkir.Kəskin bronxit bronxopnevmaniya ilə ağırl
lasma verir.Yaxşı müalicə almadıqda və ya  proses uzun sürərsə xr. bronxitə keçir.XR. bronxit uzun sürən xəstəlik olub 2il müddətində hər il 3ay əmək qabiliyyətini itirmə zamanı bu diaqnoz xəstəyə qoyilur..
Etialogiyasında birinci yerdə siqaret çəkmək durur. Sonrakı yeri kəskin bronxitdə olan patogen amillər təşkil edir.Bu xəstəliyin yaranmasında irsiyyətin çox böyük rolu var.Anadan gəlmə alfa 1-anti tripsinin çatmamazlığı xr. bronxitin yaranmasına səbəb  olur., Xr. Bronxit astma.pnevmaniya, tənəffüs çatmamazlığı,ağ ciyər emfizeması ilə ağırlaşa bilərXr bronxit zamanı xəstəliyin əvvəlində öskürək təkcə səhərlər yerindən duranda, ağırlaşdıqdan sonra isə bütün günü baş verir
S366-369.d.x.4-11 d.x                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    
 
 
 
 
                                          Ü.İ,X, MİOKARD İNFARKTI                                                                                                 Latınca doldurmaq deməkdir.Ü,İ,X, gdişinə görə kəskin və xroniki olur.                                                              Ü,İ,X,_nin kəskin forması:                                                                                                                                   1.qəfləti koranar ölüm.                                                                                                                                         2.qeyri stabil stenokardiya.                                                                                                                                        4.ürəyə müdaxilə zamani  baş verən kəskin koranar tutma
Praktik olaraq Qəfləti karanar ölüm,Qeyri stabil stenokardiya, və Mikard infarktı birlikdə Kəskin koranar  sindromu adı altında birləşdirilir.
Döş anginası - 1768-ci ildə V, Heberdn tərəfindən Stenokardiyanı belə adlandırılıb.Stenokardiya fiziki və əsəbi gərginlik zamanı döş sümüyünün arxasında yandırıcı göynədici ağrı şəklində başlayır,sol qola sol kürəyə yayılır.Müddəti 3-5 dəq. çəkir.Nitroqliserin tabletkasını dil altına qoyduqdan sonra kçib gedir.Ürəkdə ağrı tac damarlarının 70%-dən çox tutulması zamanı baş verir.,buna səbəb isə aterosklerotik düyün olur.
M,İnfarktı KORANAR-;tac damarlarının kəski tutulması zamanı ürəkdə bir və ya bir neçə nekroz ocaqlarının  yaranmasına dyilir. Nekroz ölü  deməkdir
İnfarktın əmələ gəlməsində bir sıra risk faktorlarının böyük rolu var,bunlara: qanda xolstirinin miqdarının artması-hiperxolesterinemiya,Almentar piylənmə,siqaret çəkmə,hipodinamiya-oturaq həyat,şəkərli diabet,irsiyyət və s. misal göstərmək olar.
Miokard infarktı  zamanı ürəkdə baş verən dəyişkənlik 3 zonaya bölünür
1.Nekroz-ölü ocaq
2.Zədələnmə zonası-nekroz ətrafı
3.İşemiya zonası.
İnfarktan 3-5 saat sonra bu proseslər geri dönməz olur.,ona görə yardım vaxtında olmalıdır.
M,İ,-da proses 2 mərhələdə gdir.
1.Nekrotik
2.Sklerotik
Nekrotik mərhələ 20-30-dəqiqədən sonra inkişaf edir və 4-12 saatdan sonra nekroz şəklini alır18 saatdan sonra nekroz zonası adi gözlə görünür.Nekrotik mərhələ 10-14 gün çəkir.SKLEROTİK mərhələ isə2 həftədən sonra yaranır 24saatdan sonra nekroz sahəsi qırmızı haşiyə ilə əhatə olunur.ortası isə ağ bozumtul rəngdə görünür.
M,İ,zamanı mikroskopla baxdıqda nekroz sahəsi ndə olan ürək əzələsi bişmiş ətə oxşayır.əzələ liflərinin sərhəddi bilinmir.Mikroskopda ölü hüceyrələri faqasitoz edən leykosit,limfosit.və monositləri görmək olar.Ən qorxulu infarkt TRASMURAL infarktdır bu zaman ükək əzələsi yumşalaraq cırılır; proses böyük zonanı əhatə edir  bu hadisəyə Ürəyin tamponadası deyilir və ölümlə nəticələnirM,İ-3-7 gündən sonra çapıq toxuma ilə əvəz olunur buna kardioskleroz dyilir.Mİ-da 6-həftə QIZIL HƏFYƏ adlanir çünki nkroz zona çapıqlaşır və sağ qalan ürək əzələsi hipertrofiyaya uğrayaraq itirilmiş funksiyanı yrinə yetirir.
M,İ klinik formaları:1.Asmatik forma
2.Qastraalgik qarın-forma3.Aritmik forma 4.Beyin forması.
M,İ baş vrmə müddətinə görə:
.1ilkin infarkt
2.residif infarkt
3təkrar infarkt
İlkin i-t həyatında ilk dəfə baş verəndə adlanır.Residif i-t ilkin infarktdan 6 həftə kçməmiş baş verən i-ta deyilir.Təkrar infarkt isə ilk infarktdan 6-həftə keçməmiş baş verən infarkta deyilir.
DİAQNOZ: E,K,Q, əsəsən qoyulur,qanda infarkt markerlərinin olması mühüm göstəricidir.
Ağırlaşması:erkən və gecikmiş olur.Gecikmiş ağırlaşma 2-3
həftədən sonra yaranır.
.;  Ölümə səbəb:Aritmiya-80-85%
 Kəskin ürək çatmamazlığı-60%
Kardiogn şok-10-15%
Tamponada-1-5%
Tromboemboliya-15-40%.İlk birinci yeri aritmiya ritm keçiriciliyinin pozulması tutur.
S 320-328.d.x.163-167.
 
 
URƏK DAMAR SİSTEMİ XƏSTƏLİKLƏRİ.                                                                                                Hazırda dünya əhalisinin ölümünə səbəb olan və xəstəliklər icərisində birinci yer tutan ürək damar sisemi xəstəlikləridir.Bu xəstəliklər içərisində :Aterosklroz,Hipertoniya,Ü.İ.X  Serebro-Vaskulyar xəstəlik daha mühüm yer tutur.                                                                                                                               Bu xəstəliklər dünyada çox geniş yayılmışdır.Xəstəliyi törədən risk faktorları aşağıdakılardır:                           1Psixoemossional gərginlik.                                                                                              .
2. zehni  əməklə çox məşğul olmaq                                                                                                                          3.Hipodinamiya-oturaq həyat.                                                                                                                                 4Si qaret çəkmək                                                                                                                                                         5.Piylənmə,və s                                                                                                                                                                         Hazırda dünya əhalisi içərisində -Qəfləti ölüm halları çoxalmışdır.Ürək damar xəstəlikləri içərisində:endokardit, miokardit ,perikardit və ürək qüsurları da mühüm yr tutur..                                          1Endokardit-ürəyin daxili qatının-endokardın iltihabına deyilir.Bu zaman proses ürək qapaqlarını və ürək boşluğunu əhatə edir                                                                                                                                  Endokarditin əmələgəlmə səbəbləri:                                                                                                                    1İnfkion və qeyri infeksion səbəblər.                                                                                                                2İmmun revmatik xəstəliklər                                                                                                                             3Digər səbəblər: miokard infarktı,xərçəng,lykoz və s.                                                                                          Endokardit birincili və ikincili olur.                                                                                                                   1-li endokardit sərbəst xəstəlik olub,onu bakteriyalar törədir:streptokokk,stafilakokk,enterokokk,qram mənfi bakteriyalar və  s                                                        2-li endokardit hər hansı bir infksion xəstəliyin ikincili əlaməti kimi meydana çıxır.Məsələ revmatizm xəstəliyi.                                                                                                                                                 Miokardit-ürək əzələsinin infeksion –allergik və ya toksiki zədələnməsi nəticəsində yaranır.                            Etialogiyası:                                                                                                                       1 viruslar                                                                                                                                                                 2 bakterialar,spiroxet rikketsiya,göbələk və s                                                                                                       3 birləşdirici toxuma xəstəliyi                                                                                                                               4 dərman mənşəli                                                                                                                                                  5 yanıqların təsirindən                                                                                                                                         6 allergik mənşəli,və s                                                                                                                                        Baş vermə səbəbinə görə miokarditlər birincili və ikincili olur.                                                                        İkincili miokardit daha çox rast gəlinir, o,bir sıra infeksion xəstəliyini ikincili əlaməti kimi yaranır məs :rvmatizm ,qrip,qızılca və s                                                                                                                Klinikası –kəskin,xroniki və latent gdişlidir.Əlaməti: ürəkdə ağrı,ürəkdöyünmə,ürək ritminin pozulması ,ürək ölçüsünün dəyişməsi,tonların karlaşması baş verir..                                                                    Miokardit zamanı ürəkdə yaranan ağrı uzunmüddətli olub fiziki işlə əlaqəli deyil.Miokardit zamanı çox zaman ürək əzələsinin parenximası ilə birlikdəürəyin birləşdirici toxuması da zədələnir.Praktikada ən çox interstisial miokarditə rast gəlinir.Onun iki forması var: eksudatıv və proliferatif.                                                                                                                                                         Eksudativ özü də sroz və irinli olur.                                                                                                                 Seroz ən çox revmatizm,difteriya, endogen intoksiyasiyalar nəticəsində baş verir.Bu zaman stromada ödem ,şişkinlik oluk.Nəticədəürək əzələlərinin hüceyrələri bir birindən aralanır ürək çatmamazlığı ilə nəticələnir və ölüm baş verir-uşaqlarda revmatizm olarkən baş verir.                                       1-li miokardit sərbəst xəstəlik olub ona idopatik miokardit də deyilir.                                                                 Bütün miokarditlər sağalan zaman yerində skleroz-inkişaf edir ona-Kardiosklroz deyilir.        &nb