ƏSAS SƏHİFƏ        XƏBƏRLƏR        FOTO QALEREYA        HAQQIMIZDA        ƏLAQƏ

FAYDALI  KEÇİDLƏR
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.mct.gov.az
Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının rəsmi veb saytı
http://www.tqdk.gov.az
Azərbaycan Respublikasının rəsmi portalı
http://www.azerbaijan.az
Elektron Hökumət portalı
http://www.e-gov.az
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.edu.gov.az
Azərbaycanın virtual xəritəsi
http://www.gomap.az





Hüququn əsasları

Geniş başlıq mətni.

Mövzu 1
Hüququn - əsasları və yar – sı
 
Suallar
1.     Hüquq nədir
2.     Sanksiya nədir?
Hüquq “ər həqq” sözünün birləşməsindən götürülüb və mənası haqq deməkdir.
Hüquqa riayət olunması dövləti təmin edir.
Belə ki, - hüquq dövlət tərəfindən müəyyənləşdirilmiş və yaxud sanksiyalaşdırılmış ümumi – məcburi davranış qaydasıdır.
Hüquq vasitəsilə adamların davranışı adamların davranışı müəyyən tərzdə tənzimlənir və icra olunur.
Hüquq dövlətin qanun qüvvəsi almış ifadəsidir. Vətəndaşların hüquqları və vəzifələri hüququn mühüm aspektidir.  Aspekti yəni qərarı – məqsədi kimi başa düşülür.
Hələ qədim zamanlarda yazılmış hüquqlarda mövcud olmuşdur. Bu hüquqlardan bir neçəsini demək, göstərmək olar.
1.     Hamurappi qanunları
2.     12 cild cədvəl qanunları
Hamurappi qanunları ən sərt qanunlardan biri olmuşdur. Hamurappi qanunları e.əvvəl
18 əsrdə yaradılmışdır, yəni 1792 – 1750 – ci illərdə  hökmranlıq etmiş babil padşahı Hamyrappiyə məxsus olmuş  bir qanundur. Byu qanun 282 maddədən ibarət olmuşdur.
         2 – ci 12 cild cədvəl qanunu qədim Romada yardılmışdır. e. ə V əsrdə
         Hüquqi adət – İnsanlar tərəfindən müəyyən hərəkətlərin uzun zaman təkrarlanması və həmin hərəkətlərin dövlət tərəfindən  sanksiyalaşdırılması hüquqi adət adlanır. Dövlət yalnız onun mənafeyinə cavab verən adətləri sanksiyalaşdırır.
         2. Hüquqi president – Müasir denyada hüququn  daha geniş yayəlmış formasıdır.
Hüquqi president dedikdə konkret işlər üzrə dövlətin dövlətin tətbiq etdiyi ilə məhkəmə qərarları ilə inzibati qərarlar başa düşülür.
         3. Hüquqi fakt – Hüquqi fakt hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsi, dətişdirilməsi və xitamı üçün əsas verən həyati haldır.
         Hüquqi fakt hadisə və hərəkətə bölünür:
1.     Hadisə insan iradəsindən asılı olmayan həyati haldır, yəni təbii fəlakətlər.
Hüquqi fakt hüquq qanunlarını, tələblərini pozan hərəkətlər hüquq pozma adlanır.
Hüququn əsas vəzifəsi insan hüquq və azadlıqlarına təminat vermək və qorumaqdır.
         2 – ci sual. Sanksiya nədir?
Sanksiya latınca “sanstio” sözü olub mənası pozulmuş hüquqların bərpası deməkdir. Dövlətin hüquq pozana qarşı tətbiq etdiyi qoruyucu tədbirlərdir.
Aşağıdakı sanksiyalar mövcuddur:
1. Dövlətin – dövlətə tətbiq etdiyi sanksiyalar, yəni ABŞ – ın İrana yətbiq etdiyi
sanksiya.
2.Məhkəmənin tətbiq etdiyi sanksiyalar – azadlıqdan məhrum etmə, islah işləri, icbari
işlər, müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum etmə və s.
3.Müdriyyətin tətbiq etdiyi sanksiyalar. Nizam – intizam sanksiyası.
4.Prokurorun tətbiq etdiyi sanksiyalar. Həbs alma, axtarış aparma, order.
5.Polisin tətbiq etdiyi sanksiyalar. S – xəbərdarlıq – cərimə.
 
Əsas hüquqlar və azadlıqları
1.     Bərabərlik hüquq – maddə  – 25 –
2.     Yaşamaq hüququ – 27 –
3.     Azadlıq hüququ – 28 –
4.     Mülkiyyət hüququ  – 29 –
5.     Təhlükəsiz yaşamaq hüququ – 31 –
6.     Mənzil toxunulmazlıq hüququ – 33 –
7.     Nikah hüququ – 34 –
8.     Sənəd hüququ – 35 –
9.     Tətil hüququ – 36 –
10.            Mədəniyyət hüququ – 40 –
11.            Təhsil hüququ – 43 –
12.            Fikir və söz azadlığı – 47 –
13.            Vicdan azadlığı – 48 –
14.            Məlumat hüququ – 50 –
15.            Vətəndaşlıq hüququ – 52 –
16.            Birləşmək hüququ – 58 –
17.            Azad sahibkarlıq hüququ – 59 –
18.            Seçki hüququ – 51 –
19.            
Ömürlük azadlıqdan məhrum etmə 57 – ci maddədə öz əksini tapmışdır.
Ömürlük azadlıqdan məhrum etmə yalnız sülh və bəşəriyyət əleyhinə müharibə cinayətləri ilə əlaqədar, şəxsiyyət və dövlət hakimiyyəti əleyhinə törədilmiş xüsusi ilə ağör cinayətlər üzrə müəyyən edilir.
Ömürlük azadlıqdan məhrum etmə qadınlara, cinayət törədərkən 18 yaşı tamam olmamış şəxslərə habelə hökm çıxarılanadək 65 yaşına çatmış kişilərə  təyin edilmir.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Müasir qız necə olmalı?
 
1.     Müasir qız təmkinli olmalı, daim özünü qorumalı.
2.     Özünü ailədə və ictimai yerlərdə mərifətli, ədəbli aparmalıdır.
3.     Geyiminə fikir verməli, dəbin əsiri olmamalıdır.
4.     Ətrafındskılarla xoş rəftar olmalı, böyüklərə hörmət etməli.
5.     Açıq – saçıq geyinməməli – abır – həyalı olmalıdır.
6.     Həyatda gözüaçıq olmalı, təhsil almamlıdır.
7.     Günahı bağışlamağı bacarmalıdır.
 
Müasir oğlan necə olmalıdır?
 
1.     Sadə, təvazökar və mədəni olmalıdır.
2.     Fiziki kamilliyi, əxlaqı, saflığı və mənəvi gözəlliyi özündə birləşdirməlidir.
3.     Ədalətli, düzgün, prinsipli.
4.     Tənqid etmıəkdən və edilməkdən qorxmamalıdır.
5.     Böyüklərə, xüsusən qadınlara hörmət etməlidir.
6.      İradəli, qətiyyətli, soyuqqanlı, sədaqətli, səmimi olmalıdır.
7.     Nöqsanları bağışlamağı bacarmalıdır.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hüquqi dövlət vətəndaşının əxlaqi dəyərləri
 
Mövzu 2.
Hüquqi dövlət müasir dövrdəyaranan və demokratik dəyərlərə, xüsusən insan azadlıqlarına əsaslanan qanunların üstün olduğu dövlətdir.Belə bir dövlətdə yaşamaq, onun vətəndaşı olmaq hər bir şəxsin arzusudur.
         Dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi belə bir dövləti özünün “İsgəndərnamə” əsərində belə təsvir edirdi:
Burada bərabərdir hamının varı
Bərabər bölürlər bütün malları
         Dahi Nizami bu ölkəni xoşbəxtlər ölkəsi adlandırır və arzuladığı belə bir dövlətin qurulacağına inanırdı.
         Hüquqi dövlətin vətəndaşı necə olmalıdır?
1.     Bilməlidir ki, qanuna hörmət etmək onun bir vətəndaş kimi borcudur.
2.     Öz hüquq və vəzifələrini bilməklə yanaşı cəmiyyətin inkişafı, demokratik dəyərlərin
üstünlüyü üçün çalışmalıdır.
3.     Başqalarının hüququna hörmətlə yanaşmalı.
4.     Ədlətli, düzgün olmalı.
5.     Demokratik dəyərlərə hörmətlə yanaşmalı.
6.     Vətəni sevməli, onu qorumağı özünə ən şərəfli vəzifə bilməlidir.
Buna görə də hər bir şəxs hüquqi cəhətdən hazırlıqlı olmalı, həm hüquqlarını, həm də vəzifələrini mükəmməl bilməlidir.
Qanunla qadağan olunmayan hər şeyə icazə verilir ifadəsi də hüquqi dövlətə aiddir. Hüquq bərabərliyi insanların eyni şəkildə bərabər surətdə fərq qoyulmadan bütün
hüquqlardan istifadə edə bilməsidir. Yəni qanun qarşısında hamı bərabərdir. Yəni tutduğu vəzifədən, mənşəyində cinsindən, dərisinin rəngindən, milliyətindən və dinindən asılı olmayaraq hamının hüququ bərabərdir və ayrı seçkiliyə yol vermək qanunla qadağandır.

Müraciət – Şikayət etməkən necə istifadə olunur.
 
Mövzu ( )
 
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 26 – cı maddəsinə əsasən siz öz hüquqlarınızı və azadlıqlarınızı müdafiə edə bilərsiz.
Hüquqların müdafiə mexanizmlərinin 1 – də şikayət verməkdən ibarətdir.
Şikayət deyəndəsiz hüquqlarınızı pozan hərəkətlərin və ya qərarların, qanunların, yaxud əsassız olduğu barədə səlahyyətli orqana ünvanlandığınız yazılı müraciət başa düşülür.
Şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs kimi ədalətli və açıq məhkəmə baxışının aparılmasını tələb edə bilərsiniz.
Əgər Azərbaycan Respublikasında qanunda qeyd edilmiş hüquqi – müdafiə vasitələri tükənibsə, siz bu zaman Avropa Məhkəməsinə müraciət edə bilərsiniz.

Şikayətin formaları
 
Bütün hallarda şikayət yazılı formada verilməlidir. Şikayətə üç gündən gec olmayaraq baxmalı və sizə on gün ərzində şikayətin dəlilləri üzrə əsaslandırılmış yazılı məlumat verilməlidir.
         Şikayət bu işlər üzrə aparıla bilər:
1.     Ərizəniz baxılmağa qəbul edilmədikdə.
2.     Polis və ya digər aidiyyatı qurum tərəfindən tutulduqda və ya həbsdə saxlanıldıqda.
3.     Həbsdə olduğunuz zaman hüquqlarınız pozulduqda.
4.     Həbsdə olduğunuz zaman işgəncəyə və ya digər amansız və alçaldıcı rəftara məruz
qaldıqda.
5.     Vəiliniz və ya qanuni nümayəndəniz prosesdən kənarlaşdırıldıqda.

Mövzu 4 – 2
 
Azərbaycan Respublikasının Kontitusiyası və əsas qanunları
Suallar və cavablar:
1 – Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası – 1920 – ci illər.
2 – Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası – 1995 – ci il 12 noyabr.
         Konstitusiya latınca constitutio sözündən götürülüb mənası quruluş deməkdir. Konstitusiya terminindən ilk dəfə Qədim Romada yaradılmışdır, yəni Qədim Romada imperatorun verdiyi qanunlar idi. Amma bu terminlər müasir dövrdəki konstitusiya terminləri ilə eynilik təşkil etmir. Belə ki, müasir dövrdəki konstitusiya XVII – XVIII əsrlərə təsadüf edir yaranması.
         İlk konstitusiya ABŞ – da yaradılmışdır. 1787 – ci ildə. Bu konstitusiya 200 ilə yaxındır ki, ABŞ – da icra olunur.
Azərbaycan Konstitusuyasının inkişaf tarixinə baxdıqda bu dövrdə konstitusiya olmamışdır. Konstitusiya layihəsi hazırlanmışsada onun qəbuluna vaxt çatmamışdır. Çünki Azərbaycan Sovet İmperiyasının işğalına məruz qalmış və onun müstəqilliyinə son qoyulmuşdur. 1920 – 28 apreldə.
Sonra 1921 – ci ildə konstitusiya layihəsi hazırlamaq üçün komissiya yaradılır. Yaradılan komissiyada konstitusiya aktı müzakirəyə qoyulur v birinci qurultayda 1921 –ci il mayın 29 – da konstitusiya layihəsi qıbul olunur.
1921 – ci il konstitusiyası 104 maddədən, 15 fəsildən, 5 bölmədən ibarət olur.
1921 – ci il konstitusiyasından sonra Azərbaycanda bir sıra dəyişikliklər meydana çıxır.
Azərbaycan 1922 – ci ildə Zaqafqaziya Federasiyasına daxil olur. Bu üç dövlətin
yaranması və birləşməsi olur.
1.     Azərbaycan + Gürcüstan + Ermənistan
Azərbaycanın birinci müstəqilliyi 1918 – 28 may, ikinci müstəqilliyi 1991 – 18 oktyabr olur. Azərbaycanın ali qanunu olan kitabı konstitusiya ikinci dəfə 1995 – cildə 12 noyabrda qəbul olunur. 27 noyabrda qüvvəyə minir. Bu konstitusiya 33 nəfərlik heyyətlə Heydər Əliyev tərəfindən qəbul olunur. Bu konstitusiya 158 maddə - 12 fəsil – 5 bölməsən ibarət olur və beləliklə dövlət müstəqilliyini qəbul edir.
         Azərbaycanın hər bir vətəndaşı dövlət rəmzlərinə hörmət etməli və konstitusiyanın qanunlarına əməl etməlidir.
         Rəmzlərimiz:
1. Himn      2. Gerb       3. Bayraq
         Fəsillər 12
1.     Xalq hakimiyyəti – hakimiyyətin yeganə mənbəyi xalqdır.
2.     Dövlətin əsasları – Azərbaycan dövləti hüquqi, unitar, demokratik dövlət.
3.     Əsas insan və vətəndaş hüquqları və azad – hər kəs toxunulduğu an toxunulmazdır
4.     Vətəndaşların əsas vəzifələri – Dövlət və vətəndaşların cəmiyyətdə hüquqları.
5.     Qanunvericilik hakimiyyəti – Deputatlara
6.     İcra hakimiyyəti – Prezidentə
7.     Məhkəmə hakimiyyəti – Məhkəmələrə aid
8.     Naxçıvan Muxtar Respublikası – Azərbaycan Respublikası tərkibində olan bir dövr
9.     Bələdiyyə orqanları.
10.                        Qanunvericilik sistemi – hüquq və qanun
11.                        Azərbaycan Respublikasının Konstitusuyasında dəyişikliklər edilməsi.
Bölmələr – 5 –
1.     Ümumi müd. bölmələr
2.     Əsas hüquqlar, azadlıqlar və vəzifələr
3.     Dövlətin hakimiyyəti
4.     Yerli özünü idarəetmə orqanları.
5.     Hüquq və qanun.
 
ABŞ – da konstitusiya 1757 – ci ildə.
İran hakimiyyəti ABŞ Prezidenti həyata keçirir.
O, öz vəzifəsini 4 illik müddətdə
Azərbaycan Respublikasının Konstitusuyası 1995 – ci il ilin 12 noyabrında ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilmiş və həmin ilin 27 noyabrında təsdiq edilmişdir.
 Azərbaycan Respublikasının Avropa Şurasına daxil olması ilə əlaqədar olaraq mövcud konstitusiyaya zəruri dəyişikliklər etmək tələbi yaranmışdır. Bununla bağlı 2002 – ci ilin avqustun 24 – də referendum keçirilmiş və konstitusiyanın bir çox maddələrinə dəyişiklik edilmişdir.

Azərbaycan dövləti
 
Mövzu 3 – 4
Konstitusiyanın 7 – ci  maddəsində göstərilir ki, Azərbaycan dövləti demokratik, hüquqi dünyəvi və unitar respublikadır.     
Unitar respublika sadə mənasını verir. Azərbaycan Respublikasının dövlət hakimiyyəti daxili məsələlərdə yalnız hüquqla – daxili məsələlərdə Azərbaycan dövlətinin tərəfdar çıxdığı  beynəlxalq müqavilədən irəli gələn müddəalarla  məhdudlaşır və icra olunur.
         Konstitusiyanın müddəalarına əsasən qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətləri qarşılıqlı fəaliyyət göstərir və öz səlahiyyətləri çərçivəsində müstəqildir.
         Demokratiya – yunan dilinə aid olan iki sözün birləşməsindən  əmələ gəlmiş. Demos xalq – kratos hakimiyyət  deməkdir.
          Azərbaycan dövləti unitar dövlətdir.
         Ərazi quruluşu və inzibati ərazi bölgüsü haqqında  2000 – ci il 13 iyun tarixli Azərbaycan Respublikasının qanununda göstərilmişdir.
         İnzibati ərazi bölgüsü dedikdə – İdarəetmənin qanunçuluğu vətəndaşların hüquqlarının – azadlıqların səmərəli təşkili məqsədilə başa düşülür.                                         Konstitusiyada göstərildiyi kimi, Azərbaycan Respublikasında göstərilən hakimiyyət bölgüsü 3 səviyyədə təşəkkül tapır, yəni 3 səviyyədə idarə olunur.
  1. Milli-Məclis tərəfindən həyata keçirilən qanunvericilik hakimiyyəti.
  2. Prezidentə məxsus olan icra hakimiyyəti.
  3. Respublika məhkəmələri tərəfindən həyata keçirilən məhkəmə hakimiyyəti.  Respublikanın idarəetmə forması hakimiyyəti orqanlarının seçki yolu ilə aparılır.
Hal-hazırda 3 idarəetmə üsulları mövcuddur:
  1. Unitar dövlət – sadə dövlət. Polşa, Macarıstan, Bolqarıstan.
  2. Federasiya – 1 dövlətin ətrafında 1 neçə dövlətin birləşməsi. Rusiya, Kanada, ABŞ, Hindistan və s. Rusiya – Dağıstan, Çeçenistan, ABŞ – da 51 ştat.
  3. Konfredasiya – 2 – 3 dövlətin beynəlxalq müqavilə əsasında birləşməsidir.
Hal – hazırda İsveçrə, Cenevrə konfederasiya üsullar mövcuddur.
Dövlətin yaranması ilə birlikdə hüquq da yaranmışdır.        
Azərbaycan Respublikasının ərazisi vahiddir, toxunulmazdır və bölünməzdir.
Normativ akt dövlət tərəfindən qəbul olunur.
Normativ akta – əmr, sərəncam və fərman daxildir.
Azərbaycan Respublikası öz ərazisinin heç bir hissəsini heç bir şəkildə kimsəyə vermir.
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin          qərarı ilə Azərbaycanın bütün əhalisi arasında referendum  keçirilməsi yolu ilə Azərbaycan xalqının iradəsi əsasında dövlət sərhədlərinin dəyişdirilməsi həyata keçirilə bilər.
 
         Maddə – 4. Xalqı təmsil etmək hüququ.
Xalqın seçdiyi səlahiyyətli nümayəndələrindən başqa heç kəsin xalqı təmsil etmək xalqın adından müraciət etmək hüququ yoxdur.
Azərbaycan xalqı vahiddir.
Azərbaycan Respublikası Prezidenti ölkəni daxili və xarici münasibətlərdə Azərbaycan dövlətini təmsil edir.

Demokratiya nədir?
 
Demokratiya  anlayışı bəşəriyyətə 2500 ildən də artıq olan bir müddətdən tanışdır.
İlk dəfə bu ifadəni qədim yunan filosofu Fukdidi işlətmişdir. Onun mənası xalq hakimiyyətidir (Demos xalq, kratos hakimiyyət).
Demokratik dövlətin ilk forması e.ə V əsirdə Afina respublikasinda mövcud olmuşdur.
Daha geniş mənada Demokratiyaya tərif verək.
Demokratiya  –  bütövlükdə cəmiyyətin cəmiyyətlə vətəndaşların müəyyən  dəyərlər sisteminə və dünyagörüşünə əsaslanan ictimai quruluşun habelə insanların şəxsiyyətlərarası münasibətlərini tənzimləyən norma və prinsiplər məcmusudur.
Bizim ölkəmizdə də artıq 15 ildir ki, demokratik quruluş yoluna qədəm qoyulmuşdur.
Demokratiya elə bir sistemdir ki,biz bu sistemdə azad yaşayır,sərbəst düşünür və fikirlərimizi ifadə edir, vicdan azadlığına malik oluruq.
         Demokratiya bərabərliyə malik olan dövlətdir.
Əgər Respublikada hakimiyyət xalqa məxsusdursa, onda bu demokratiyadır. Əsl demokratiya xalq hakimiyyətidir.
         Uşaq hüquqları haqqında qanun 1989 – cu ildə BMT tərəfindən qəbul olunur. Həmçinin uşaqların hüquqlarının qorunmasının müdafiəsi ilə birbaşa məşğul olan təşkilat YUNİSEF yaradılır. Bu təşkilat BMT – nin tabeliyindədir.

Polis haqqında qanun
 
         Polis asayiş keşikçisidir. Ona görə hər bir kəs polislə necə davranmağı bilməli öz hüquq və azadlqlarını qorumağı bacarmalıdır. Bunun üçün aşağıdakılara əməl olunmalıdır:
1.     Polis saxladığı hər bir kəsə özünü təqdim etməlidir.
2.     Saxlanılan şəxsə saxlanılmasının səbəbini izah etməli.
3.     Şahid kimi dəvət olunmuş hər bir kəs polis şöbəsinə getməli.
4.     Çalışın ki, düzgün izahat verəsiniz.
5.     Səni saxlayarkən pratakol tərtib edibsə, onunla taniş ol.
6.     Polis sizi hədələyirsə, qorxma.
7.     Polisin sizi dindirdiyi yeri yadda saxlayın.
8.     tutlmuş şəsin bütün hüquqlarını təmin edilməsi.
9.     Polis tutulan şəxs barəsində Protokol tərtib etməli.
Polis əməkdaşının tələblərinə tabe olmazsanız, ona müqavimət göstərsəniz, zor tətbiq etsəniz, onda qanunla müəyyən olunmuş məsuliyyətə cəlb olunursunuz.
 

 
Sxem № 1
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                                  

Qanunvericilik hakimiyyəti
Mövzu 4 – 5
 
Sual
1.     Qanunvericilik hakimiyyəti -  kimə məxsusdur.
2.     Milli – Məclisin müəyyən etdiyi qaydalar?
Azərbaycan Respublikasında qanunvericilik hakimiyyəti Milli – Məclisə məxsusdur.
Azərbaycan Respublikası Milli – Məclisində 125 deputat fəaliyyət göstərir.
Milli – Məclisin deputatlarının seçki sistemi ümumi, bərabər, birbaşa seçki hüququ əsasında sərbəst şəxsi və gizli səsvermə yolu ilə seçilirlər.
Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olan şəxsin 25 yaşı  olan vətəndaşı deputat seçilə bilər.
Milli – Məclisin hər çağrışının seçkiləri hər 5 ildən 1 keçirilir.
Çağrışın səlahiyyət müddəti 5 ildir və 5 ildən bir noyabr ayının 1 – bazar günü keçirilir.
İkili vətəndaşlığı olan, başqa dövlət qarşısında öhdəliyi olan, icra məhkəmə hakimiyyətində qulluq edən və başqa başqa ödənişli fəaliyyətlə məşğul olan şəxslər deputat seçilə bilməz.
Elmi, pedaqoji və yaradıcılıq fəaliyyəti istisna olmaqla ödənişli fəaliyyətləməşğul olan şəxslər deputat seçilə bilməz.
Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin deputatı aşağıdakı hallarda mandatından məhrum edilir (vəzifəsindən).
1.     Seçkilər zamanı səslərin düzgün hesablanması aşkar olunduqda.
2.     Azərbaycan Respublikası vətəndaşlığəndan çıxdıqda və ya başqa dövlətin
vətəndaşlığını qəbul etdikdə.
3.     Cinayət törətdikdə və məhkəmənin qanuni qüvvəyə almış hökmü olduqda.
4.     Dövlət orqanlarında vəzifə tutduqda.
5.     Din xadimi olduqda və sair.
6.     Özü imtina etdikdə.
7.     Deputatın mənsub olduğu siyasi partiya ləğv edildikdə.
Milli Məclisin deputatların şəxsiyyəti toxunulmazdır. Yalnız cinayət başında yaxalanarsa, tutula bilər.Deputatı tutan orqan dərhal Azərbaycan Respublikasının Baş Prakrorluğuna verməlidir.
Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi hər iki ildən bir növbəti sessiyaya yığılırlar.
1.     Yaz sessiyası fevralın 1 – dən başlayır və mayın 31 – dək davam edir.
2.     Payız sessiyası sentyabrın 30 – dan başlayır və dekabrın 30 – dək davam edir.

Sual 2.
Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin müəyyən etdiyi qaydalar bunlardır:
1.     A.R.M – nin işini təşkil edir.
2.     Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Respublikasının Prezidenti təqdimatına əsasən diplomatik nümayəndələrinin təsis edilməsi.
3.     İnzibati ərazi bölgüsü.
4.     Dövlətlərarası müqavilələrin təsdiq və ləğv edilməsinə baxır.
5.     Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqdimatına əsasən Azərbaycan Respublikası dövlət büdcəsinin təsdiq edilməsi və onun icrasına nəzarət edir.
6.     Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Respublikasının Baş Nazirini vəzifəyə təyin edir.
7.     Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqdimatına əsasən Baş Prokurorun vəzifəyə təyin edir və azad edilməsi.
8.     Prezidentin təqdimatına əsasən hakimlərin vəzifədən uzaqlaşdırılması və sair.
9.     Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə müraciətinə əsasən müharibə elan edilməsinə və sülh bağlanmasına razılıq verilməsinə dair.
10.                        Mərkəzi seçki komissiyası yaradır.
11.                        Referendum təyin edir.
12.                        Amnistiya verir və sair.
Azərbaycanda ilk parlament 1918 – ci il dekabrın 7 – də yaradılmışdır.
Zegitimlik latınca “legitimus” sözündən olub mənası “qanuni” deməkdir.

İcra hakimiyyəti
 
Mövzu – 5 – 6 –
Sual
1.     İcra Hakimiyyəti kimə məxsusdur?
2.     Hansı məsəlləri həll edir?
Azərbaycan Respublikasında icra hakimiyyəti Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə məxsusdur.
Yaşı 35 – dən aşağı olmayan Azərbaycan Respublikasının ərazisində 10 ildən  artıq daimi yaşayan seçkilərdə iştirak etmək hüququna malik olan ağır cinayətlərə görə məhkum olunmayan şəxs və ya ali təhsilli şəxs prezident seçilə bilər.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti ümumi bərabər birbaşa seçki hüququ əsasında sərbəst şəxsi və gizli səsvermə yolu ilə 5 il müddətinə seçilə bilər.
Heç kəs 2 dəfədən artıü prezident seçilə bilməz.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçkilərin yekunları haqqında məlumatı səsvermə günündən 7 gün sonra Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya məhkəməsi rəsmən elan edir.
Seçildiyi gündən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti öz səlahiyyətlərinin icrasına başlamış sayılır.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti toxunulmazlıq hüququna malikdir.
Prezidentin şərəf və ləyaqəti qanunla qorunur.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti istefa verdikdə səhhətinə görə öz səlahiyyətlərini icra etmək qabiliyyətini itirdikdə kontitusiya ilə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada vəzifədən kənarlaşdırılması vaxtından əvvəl getmiş sayılır. Prezident istefa verdikdə onun istefa ərizəsi A.R.K – sa məhkəməsinə təqdim olunur. Prezident vaxtından əvvəl vəzifədən getdikdən 3 ay ərzində növbədən kənar Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçkiləri keçirilir. Bu halda yeni prezident seçilənədək prezidentin səlahiyyətlərini Bsş Nazir icra edir. Artur Rəsulzadə baş nazir isefa verdikdə Milli Məclisin sədri icra edir. Oktay Əsədov.
Baş Prokuror – Zakir Qaralov

Sual 2.
Prezidentin səlahiyyətləri aşağıdakılardan ibarətdir:
1.     Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçkilərin təmin edilməsini nəzarət edir.
2.     Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsini Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin təsdiqinə təqdim edir.
3.     Milli Məclisin razılığı ilə Baş Naziri vəzifəsinə təyin edir və azad edir.
4.     Naxçıvan Respublikasının vəzifəyə təyin edir və azad edir.
5.     Azərbaycan Respublikasının qüvvələrinin ali komandan heyyətini vəzifəyə təyin edir və vəzifədən azad edir.
6.     Referendum təyin edir. (109 – cu maddə)
7.     Əfv edir.
8.     Dövlət təltifi ilə təltif edir.
9.     Vətəndaşlıq məsələlərini həll edir.
10.                        Qanunları imzalayır. 56 günə.
11.                        Siyasi sığınacaq verir.
12.                        Ali hərbi və ali xüsusi rütbələr verir.
13.                        Səfərbərlik elan edir.
14.                        Fövqəladə və hərbi vəziyyət elan edir.
15.                       Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin razılığı ilə müharibə elan edir. Hərbi vəziyyət elan edir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti qanunları ona təqdim olunmuş gündən başlayaraq 56 gün ərzində imzalayər.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                                                                                                          

Mövzu 7.
 
Məhkəmə hakimiyyəti
Suallar.
1.     Azərbaycan Respublikasında necə məhkəmə möcuddur?
2.     Məhkəmə necə formada həyata keçirilir?
Azərbaycan Respublikasında məhkəmə hakimiyyəti ədalət məhkəməsi yolu ilə məhkəmələr həyata keçirir.
Məhkəmə hakimiyyəti aşağıdakılardan ibarətdir:
1.     Azərbaycan Respublikasının Kontitusiya Məhkəməsi.
2.     Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi.
3.     Azərbaycan Respublikasının İqtisad məhkəməsi.
4.     Azərbaycan Respublikasının Apelyasiya məhkəməsi.
5.     Azərbaycan Respublikasının ümumi ixtisaslaşdırılmış məhkəmələri.Yeni şəhər rayon
məhkəməsi
6.     Azərbaycan Respublikasının hərbi məhkəmələri və sah. Cinayət məhkəmə icraatında
yəni gedişatında Azərbaycan Respublikasının Prokurorluğu və müdafiə tərəf iştirak edir.
Yaşı 30 – dan aşağı olmayan, seçkilərdə iştirak etmək qabiliyyətinə malik olan ali hüquq təhsili, hüquqşünas ixtisası üzrə 5 il ştajı olan şəxs Azərbaycanda hakim ola bilər. Hakimlər bir tərəfdir.  Hakimlər müstəqildir maddə 127- ci . Yalnız Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və onun əsas qanunlarına tabedirlər.
Hakimlər toxunulmazdır. Maddə 128
Yalnız cinayət başında yaxalanırsa tutula bilrə.
Hakimlər heç 1 təyinatlı başqa seçkili vəzifələr tuta bilməzlər, elmi pedoqoji və yaradıcılıq fəaliyyətindən başqa heç bir sahibkarlıq kommersiya və digər ödənişli fəaliyyətlə məşğul ola bilməzlər, başqa dövlər orqanlarında vəzifə tuta bilməzlər.Hakimlər işlərə qərərsiz ədalət mühakiməsi yolu ilə faktlara əsasən baxırlar. Hakimlərin işdənb kənarlaşdırılması hakimlər cinayət törətdikdə  Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin rəyi əsasında Milli – Məclisin qərarı ilə həyata keçirilir.
Bütün məhkəmələrdə işlərin icraatı açıq və qapalı aparılır. Açıq halda yəni jurnalistlər, hal şahidi, şahidlər, təqsirləndirilən, şübhəli və sair şəxslər iştirak edir.
Qapalı formada həyata keçirilən məhkəməyə o zaman icazə verilir ki, Dövlət sirlərinin, kommersiya sirlərinin və ailəsinin məxviliyinin qorunub saxlanılması üçün işə qapalı iclasda baxılır.
Azərbaycanda Məhkəmələr adətən ana dilində aparılır. Əgər hansısa dövlətin nümayəndəsi cinayət törədibsə və dövlətin dilində aparılır və ya tərcüməçidən istifadə olunur.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi 9 hakimdən iabrətdir.
Bu hakimləri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti və Milli – Məclisin deputatları tərəfindən 10 il müddətinə seçilirlər.
 
Hakimlər əmrləri bunlardır-
1.     Xüsusi geyimlər
2.     Bayraq
3.     Gerb
4.     rəsmi emblemləri yəni döş nişanları

 
Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi
(maarifləndirmə)
 
          Fiziki  şəxs hüquq münasibtlərində öz adından iştirak edən insan fərdidir.
Azərbaycan Respublikasında bütün vətəndaşlar, Azərbaycan Respublikasının  ərazisində daimi yaşayan və ya müvəqqəti  qalan əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər fiziki şəxslərdir.
          Fiziki şəxsin mülki hüquq qabiliyyəti insanın mülki hüquqlara malik olmaq və mülki hüquq vəzifələri daşımaq qabiliyyətidir. Bütün fiziki şəxslərin mülki hüquq qabiliyyəti eyni dərəcədə tanınır.
          Fiziki şəxsin hüquq qabiliyyəti onu doğulduğu an əmələ gəlir və ölümü ilə xətm edilir. Beynin fəaliyyətinin dayanması ölüm anı sayılır.
          Vərəsə olmaq hüququ maya bağlandığı andan  əmələ gəlir, bu hüququn həyata keçirilməsi isə yalnız doğumdan sonra mümkündür.
          Hər bir fiziki şəxsin addan, ata adından və soyaddan ibarət adı olmaq hüququ vardır.
          Fiziki şəxs hüquq və vəzifələri öz adı ilə əldə edir və həyata keçirilir.
          Fiziki şəxsin adətən yaşadığı yer onun yaşayış yeri sayılır. Şəxsin bir neçə yaşayış yeri ola bilər.
 
 
 Hüquqi şəxslər
 
          Hüquqi şəxs qanunla müəyyənləşdirilən qaydada dövlət qeydiyyatdından keçmiş xüsusi yaradılmış elə qurumdur ki,  mülkiyyətində ayrıca əmlakı vardır, öz öhdəlikləri üçün əmlaka cavabdehdir; öz adından əmlak  və şəxsi   qeyri-əmlak  hüquqları əldə etmək və həyata keçirmək, vəzifələri daşımaq, məhkəmədə iddiaçı və ya cavabdeh olmaq hüququna malikdir.
          Hüquqi şəxsin müstəqil balansı olmalıdır.
          Hüquqi şəxsləri bir fiziki və ya hüquqi şəxs tərəfindən, yaxud fiziki və ya hüquqi  şəxslərin toplusu tərəfindən  yaradıla bilər, üzvlüyə  əsaslana bilər, üzvlərin olmasından asılı ola və ya olmaya bilər, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul ola və ya məşğul olmaya bilər.
          Bələdiyyələr mülki hüquq münasibətlərində eynilə digər hüquqi şəxslər kimi iştirak edirlər. Bu halda bələdiyyənin səlahiyyətlərini onu hüquqi şəxslər olmayan orqanları həyata keçirirlər.
          Hüquqi şəxs dövlət qeydiyyatına alındığı andan mülki hüquqlara  malikdir və mülki vəzifələr daşıyır. Hüquqi şəxsin hüquqi qabiliyyətinə onun ləğvinin başa çatdığı an xitam verilir.
          Hüquqi  şəxs onun təsis edilməsi  və nizamnaməsinin hazırlanması yolu ilə yaradılır. Hüquqi şəxsin təsisçiləri tərəfindən təsdiq edilmiş  nizamnaməsi  hüquqi şəxsin təsis sənədidir.  Bir təsisçinin yaratdığı  hüquqi şəxs həm təsisçinin təsdiq etdiyi nizamnamə əsasında fəaliyyət göstərir. Hüquqi şəxsin nizamnaməsində hüquqi şəxsin adı, olduğu yer, fəaliyyətinin idarə edilməsi qaydası, habelə onun ləğvi qaydası müəyyənləşdirirlir.
          Hüquqi şəxs müvafiq icra hakimiyyəti orqanında dövlət qeydiyyatına alınmalıdır.
          Hüquqi şəxsin öz təşkilatı – hüquqi formasını göstərən olur.
Hüquqi şəxsin daimi fəaliyyət göstərən orqanının yerləşdiri yer hüquqi şəxsin olduğu yer sayılır.
          Hüquqi şəxs öz öhdəlikləri üçün ona mənsub bütün əmlaka cavabdehdir.
 
 
Məhkəmələr və Hakimlər Haqqında
Azərbaycan Respublikasının Qanunu
(çıxarışlar)
 
Ədalət mühakiməsini həyata keçirən məhkəmələr
          Azərbaycan Respublikasında Ədalət mühakiməsinin Azərbaycan Respublikasının Məhkəmə sisteminə daxil olan aşağıdakı məhkəmələr həyata keçirirlər:
·        Rayon (şəhər) məhkəmələri;
·        Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə Azərbaycan Respublikasının Məhkəməsi;
·        Hərbi Məhkəmələr;
·        Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə Azərbaycan Respublikasının Hərbi Məhkəməsi
·        Yerli İqtisad Məhkəmələri
·        Beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn mübahisələrə dair Azərbaycan
Respublikasının İqtisad Məhkəməsi
·        Azərbaycan Respublikasının Apellyasiya Məhkəməsi
·        Azərbaycan Respublikasının İqtisad Məhkəməsi
·        Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi
·        Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi
 
Rayon (şəhər) məhkəməsi və onun səlahiyyətləri:
          Rayon (şəhər) məhkəməsi birinci instansiya məhkəməsidir. Qanunla səlahiyyətlərinə aid edilmiş mülki, cinayət, inzibati hüquq pozmalara dair və digər işlərə baxılır.
          Rayon (şəhər) məhkəçməsi respublika üzrə hər bir rayonda (şəhərdə) təşkil edilir. Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmə və onun səlahiyyətləri:
          Ağır cinayətələrə dair işlər üzrə məhkəmə birinci intansiya məhkəməsi kimi səlahiyyətlərinə aid edilmiş cinayət işlərinə baxir, ağır cinayət törətmiş şəxslərin verilməsi (ektradisiya) məsələlərini həll edir. Bakı şəhərində təşkil edilir, onun yurisdiksiyası (hüquqi qüvvəsi) Azərbaycan Respublikasının  (AR) bütün ərazisini əhatə edir.
Hərbi məhkəmə və onun səlahiyyətləri:
          Hərbi məhkəmə birinci instansiya məhkəməsidir və hərbi sahəyə aid olan cinayət işlərinə baxır. Hərbi məhkəmə AR Silahlı Qüvvələri hərbi qornizonlarının yerləşdiyi ərazilərdə bu məhkəmənin fəaliyyət dairəsinə aid edilmiş hərbi hissələrinin sayı nəzərə alınmaqla təşkil edilir.
          Hərbi məhkəmənin yurisdiksiyası təşkil olunduğu qarnizonları hərbi hissələrinə şamil edilir.  Olduğu yer və fəaliyyət dairəsi AR qanunvericiliy ilə müəyyən edilir.
Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə Hərbi Məhkəmə və onun səlahiyyətləri:
Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə Hərbi Məhkəmə birinci instansiya məhkəməsi kimi səlahiyyətlərinə aid edilmiş ağır hərbi cinayət ilərinə baxır.
Yerli İqtisad Məhkəməsi:
         Yerli İqtisad Məhkəməsi birinci intansiya məhkəməsi kimi səlahiyyətlərinə aid edilmiş iqtisadi mübahisələrə dair işlərə baxır. Yerli iqtisad məhkəməsi AR – nın inzibati ərazi vahidləri və ya azad iqtisadi zonlar üzrə  təşkil edilir.
Beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn mübahisələrə dair Azərbaycan
Respublikasının İqtisad Məhkəməsi:
Beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn mübahisələrə dair Azərbaycan
Respublikasının İqtisad Məhkəməsi birinci intansiya məhkəməsi kimi səlahiyyətlərinə aid edilmiş iqtisadi mübahisələrə dair işlərə baxır. Bakı şəhərində təşkil edilir, yurisdiksiyası AR – nın bütün ərazisinə şamil edilir.
Azərbaycan Respublikasının Apellyasiya Məhkəməsi:
Azərbaycan Respublikasının Apellyasiya Məhkəməsi  (ikinci intansiya məhkəməsi) qanunla səlahiyyətlərinə aid edilmiş mülki, cinayət və inzibati hüquq pozmalar üzrə apellyasiya məhkəməsidir. Bakı şəhərində təşkil edilir, yurisdiksiyası AR – nın bütün ərazisinə şamil edilir.
Azərbaycan Respublikasının İqtisad Məhkəməsi:
          AR – nın Konstitusiyasının 132 – ci maddəsinin I hissəsinə müvafiq olaraq İqtisad Məhkəməsi iqtisadi mübahisələrə  dair işlər üzrə yuxarı məhkəmə orqanıdır. İqtisad Məhkəməsi  Bakı şəhərində təşkil edilir, yurisdiksiyası AR – nın bütün ərazisinə şamil edilir.
Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi:
Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi (kassasiya – üçüncü intansiya məhkəməsi) AR – nın Konstitusiyasının 131 – ci maddəsinə uyğun olaraq Ali məhkəmə ümumi ixtisaslaşdırılmış məhkəmələrin icraatına aid olan mülki (o cümlədən iqtisadi mübahisələr dair), cinayət işləri, inzibati hüquqpozmalara dair və digər işlər üzrə Ali Məhkəmə orqanıdır. Ali məhkəmə Bakı şəhərində təşkil edilir, yurisdiksiyası AR – nın bütün ərazisinə şamil edilir.
          Ali məhkəmə plenumdan və kassasiya kollegiyalarından ibarətdir.
          Ali məhkəmə mülki işlər üzrə, iqtisadi mübahisələr dair işlər üzrə, cinayət işləri və inzibati hüquq pozmalara dair işlər üzrə və hərbi məhkəmələri işləri üzrə məhkəmə kollegiyaları təşkil edir.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi:
          Konstitusiya məhkəməsi Konstitusiya və qanunların şərh edilməsi üçün məhkəmələr və insan hüquqları üzrə müvəkkil tərəfindən verilən sorğulara dair işlərə və vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının pozulmalarına dair  şikayətlərə baxır.

Sual – Cavab
Sual:          Maddi imkanı olmayan şəxlər məhkəmədə vəkilin xidmətindən pulsuz istifadə edə bilərlərmi?
Cavab:       Azərbaycan Respublikasının Mülki – Prosessual Məcəlləsinə 24 dekabr 2002 – ci il tarixində əldə edilmiş dəyişikliyə görə həmin Məcəllənin 121.2 maddəsində göstərilir ki, həmin Məcəllənin 67 – ci maddəsində nəzərədə tutulumuş əsaslarla işdə iştirak edən vəkil – maddi vəziyyətinə görə öz hesabına görə vəkil tutmaq imkanı olmayan şəxslərə hüquqi yardımı məhkəmənin qərarı ilə pulsuz, AR dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına göstərir.
Sual:          Əmək münasibətlərində əlillərinin hüquqları necə ifadə olunur?
Cavab:       Tibbi Sosial Ekspert Komissiyasının rəyinə görə əlilin səhhətinin peşə vəzifələrinin yerinə yetirilməsinə mane olduğu, yaxud başqa şəxslərin səhhəti və əmək təhlükəsizliyi üçün təhlükə törətdiyi hallar istina olmaqla, əlillik mülahizələrinə görə əlilə əmək müqaviləsini bağlamaqdan, yaxud əlili işdə irəli çəkməkdən imtina edilməsinə, müdriyyətin təşəbbüsü ilə onun işdən azad edilməsinə,  öz razılığı olmadan başqa işə keçirilməsinə yol verilmir.
 
 

Mövzu 8.
Referendum
 
         Referendum latın sözü olub mənası xəbər verməli olan təşkilat deməkdir.
Referendum xalqın öz suveren hüquqlarının həyata keçirilməsidir.
İlk dəfə referundum 1439 – cu ildə İsveçrədə keçirilib.
Azərbaycanda konstitusiyanın təsbit ounduğu il 1936 – cı ildə həyata keçirilib.
Azərbaycanda cəmi 5 dəfə referendum həyata keçirilib.
1.     1921 – ci il – Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə bağlı
2.     1991 – ci il 18 oktyabr – Dövlət Müstəqilliyi ilə bağlı
3.     1995 – ci il 12 noyabr 27 noyabr konstitusiyasının qəbulu ilə bağlı
4.     2002 – ci il 24 avqust konstitusiyaya əlavələr edilməsi ilə bağlı
5.     2009 – cu il 18 mart konstitusiyaya dəyişikliklər edilməsi ilə bağlı
Qeyd: 1994 – cü il Azərbaycan MDB – yə daxil olmaqla bağlı.
Referendumla bağlı ümumi məsələlər Azərbaycan konstitusiyasına əsasən həyata keçirilir.
Referendumla bağlı məsələlərin “Konstitusiyanın 3 – cü maddəsinin I və II hissələri ilə müəyyən olunur.
Belə ki, “Konstitusiyanın 3 – cü maddəsinin II maddəsinə əsasən aşağıdakı məsələlər üzrə referendum keçirilə bilər”.
1.     Azərbaycan Respublikasının konstitusiyasına əlavələr və dəyişikliklər edilməsi ilə bağlı.
2.     Dövlət sərhədlərinin dəyişdirilməsi ilə bağlı.
Konstitusiyasının 3 – cü maddəsinin III bəndinə əsasən aşağıdakı məsələlər üzrə referndum keçirilə bilməz.
1.     Əff ilə bağlı 81 maddə.
2.     Amnistiya ilə bağlı 82 maddə.
3.     Dövlət büdcəsi və vergi ilə bağlı.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 95 – ci maddəsinin 18 bəndinə əsasən və 109 – cu maddəsinin 18 bəndinə əsasən referendumun təyin olunması Prezidentə və Mülki Məclisə məxsusdur.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu 11
Mülki hüququn anlayışı və növləri
 
-         Mülki Məcəllə 2000 – ci il sentyabrın 1 – də qəbul olunub.
1325 maddə - 74 fəsil – 10 bölmədən ibarətdir.
Mülki hüquq dedikdə əmlak və şəxsi – qeyri əmlak münasibətlərinin məcmusu başa düşülür.
Əmlak münasibətlərini müəyyən edən 1 sıra hüquq sahələri mövcuddur.
1.     Mülki hüquq
2.     Əmlak hüququ
3.     Ailə hüququ
Mülki hüquqları həyata keçirmək üçün a.şağıdakı prinsiplərdən istifadə olunur.
Hüquq ədəbiyyatda 3 əsas prinsip müəyyən olunub:
1.     Subyektlərin bərabərliyi prinsipi.
2.     Müqavilə azadlığı prinsipi.
3.     Mülkiyyətin toxunulmazlığı prinsipi
Mülki məcəllənin III maddəsində bu prinsiplərin sayı artırılıb və 9 prinsip müəyyən olunub.
 
4.     Subyektlərin iradə və sərbəstliyi.
5.     Mülki dövriyyədə subyektlərin əmlak müstəqilliyi (hüquqi şəxslər).
6.     Şəxsi həyata kimsənin qarışmasının yolverilməzliyi prinsipi.
7.     Pozulmuş hüquqların bərpası prinsipi.
8.     Mülki hüquqların manesiz həyata keçirilməsi prinsipi.
9.     Mülki hüquqların məhkəmədə müdafiəsi prinsipi.
Azərbaycan Respublikasında Mülki qanunvericilik Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına əsaslanır.
Mülki Məcəllə 2 hissədən ibarətdir.
1.     Ümumi hissə - maddələr toplusu
2.     Xüsusi hissə - alqı satqı müqaviləsi
Mülkiyyətin 3 növü mövcuddur.
1.     Dövlət mülkiyyəti – 150 maddə
2.     Bələdiyyə mülkiyyəti – 156.
3.     Xüsusi mülkiyyət – hüquqi və fiziki şəxslərin mülkiyyəti – 157
Azərbaycan Respublikasına mülkiyyət hüququ ilə mənsub olan əmlak dövlət mülkiyyətindədir.
Fiziki və hüquqi şəxslərin və ya bələdiyyələrin mülkiyyətində olmayan torpaqlar, təbii ehtiyatlar dövlət mülkiyyətindədir.
Dövlət büdcəsinin vəsaiti Azərbaycan Respublikasının mülkiyyətindədir.
Yerli büdcəsinin vəsaiti bələdiyyənin mülkiyyətindədir.
Mülki qanunvericilik Azərbaycan Respublikasının ərazisində fəaliyyət göstərən bütün hüquqi və fiziki şəxslər üçün qüvvədədir.
1.     Qanunun zamana görə qüvvəsi.
2.     Qanunun məkana görə qüvvəsi.
3.     Qanunun şəxslərə görə qüvvəsi.
Qanunun zamana görə qüvvəsi yəni, qanun nə vaxtdan və nə vaxta qədər qüvvədədir. 28 maddə - 149 maddə.
Qanunun məkana görə qüvvəsi, yəni qanun harada qüvvədədir.  – M – M – nin 8 – ci maddəsində göstərilir ki, qanun bütün Azərbaycan Respublikasında qüvvədədir.
Qanunun şəxslərə görə qüvvəsi, yəni qanun kimə tətbiq edilməlidir.
M – M – nin 9 – cu maddəsinə görə Mülki qanunlar Azərbaycan ərazisində yaşayan bütün fiziki və hüquqi şəxslər üçün qüvvədədir.
 
 
 
1. Mülki  hüququn vəzifəsi nədir?
2. Mülki hüquq nədir?
 
1. Sual + Mülki hüququn vəzifəsi bunlardan ibarətdir.
1. Əmlak münasibətlərini tənzimləmək
2. Fiziki şəxslərin, hüquqi şəxslərin, şərəfini, ləyaqətini və qanuni nüfuzunun müdafiə etmək.
3. Mülki dövriyyəti təmin etmək.
4. Sahibkarlıq fəaliyyətini dəstəkləmək.
5. Sərbəst bazar iqtisadiyyatını inkişafına şərait yaratmaq.
Mülki qanunvericilik Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına əsaslanır.
Alqı – satqı zamanı mükiyyət 1 şəxsin mülkiyyətinə çevirilir.
 
 
Mövzu 12 – 13 – 16
Əmək müqaviləsinin bağlanması və şərtləri
 
         Əmək Məcəlləsi 1999 – cu il iyunun 1 – də qüvvəyə minib. Əmək Məcəlləsi 317 maddə, 13 bölmə, 48 fəsildən ibarətdir.
         Əmək müqviləsi işə götürənlə işçi arasında fərdi qaydada bağlanan və tərəflərin hüquq bərabərliyinə və vəzifələrini əks etdirən yazılı müqavilədir.
         Əmək müqaviləs sərbəst bağlanılır.
Heç kəs əmək müqaviləsi bağlamağa məcbur edilə bilməz.
         Əmək müqaviləsinin tərəflərindən biri işə götürən, digəri isə işçidir. 15 yaşına çatmış hər bir şəxs işçi kimi əmək müqaviləsinin tərəfi ola bilər.
         Tam fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxs işə götürən ola bilməz. Əmək müqaviləsinin məzmunu və quruluşu qanunvericiliyin tələblərinə əməl edilməklə tərəflərin razılığı ilə müəyyən edilir. Əmək müqaviləsi bağlanılarkən aşağıdakı əsas şərtlər və məlumatlar göstərilir:
1.     İşçinin adı, soyadı, atasının adı, ünvamı.
2.     İşə götürənin adı, ünvanı.
3.     İşçinin əmək funksiyası.
4.     İşçinin iş yeri.
5.     Əmək müqaviləsinin bağlandığı və işçinin işə başlamalı olduğu gün.
6.     Tərəflərin əmək müqaviləsi üzrə qarşılıqlı öhdəliklər.
Əmək müqaviləsi  yazılı formada bağlanılır. Tərəflərin razılığı ilə əmək müqaviləsi bu məccələnin maddəsinə uyğun bağlanılır.
         Əmək müqaviləsi iki nüsxədən az olmayaraq tərtib olunur və tərəflərin imzası ilə təsdiq edilir.
         Onun bir nüsxəsi işə götürəndə, o biri nüsxəsi işçidə saxlanılır.
         Əmək müqaviləsio müddətli və müddətsiz bağlanıla bilər.
         Müddətli müqavilə 5 ilə, 15, 20, 25 illik.
Müddətsiz 1 ilə, 6 ya, 3 aya.
         Əmək müqaviləsi kollektiv də bağlanıla bilər.
         Əmək müqaviləsi bağlanılarkən işçi əmək kitabçasını – şəxsiyyətini təsdiq edən sənədi və dövlət sosial sığorta şəhadətnaməsini təqdim etməlidir və eləcə də təhsili barəd müvafiq sənəd təqdim etməlidir.
         Əmək müqaviləsi hansı halllarda xitam olunur?
1.     Əmək müqaviləsinə o zaman xitam verilir ki, işi, əmək funksiyasını itirdikdə.
2.     Əmək müqaviləsinin müddəti qurtardıqda.
3.     Əmək müqaviləsinin şərtləri dəyişdirildikdə.
4.     İşçi vəfat etdikdə.
5.     Məhkəmə tərəfindən işçinin fəaliyyət qabiliyyətsizliyi təsdiq edildikdə və sair.
6.     İşçi hətrbi xidmətə çağırıldıqda.
 

Mövzu 16
İş vaxtı və  istirahət hüququ
 
         Əmək müqaviləsi 1999 – cu il iyulun 1 –dən qüvvədədir.
Tam iş vaxtı – müddəti Əmək Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş həftəlik və gündəlik iş saataları ərzində işçilərin  əmək funksiyasının yerinə yetirməsi üçün müəyyən edilən zamandır.
          Gündəlik normal iş vaxtının müddəti 8 saatadan artıq ola bilməz. 5x8=40
Gündəlik normal iş vaxtının müddəti 40 saatdan artıq müəyyən edilə bilməz. Bir qayda olaraq 8 istirahət günü olan 5 günlük iş həftəsi müəyyən edilir.
         Əmək şəraitinin xarakterindən asılı olaraq, işə götürən və ya Nazirlər Kabinetinin çərçivəsində 6 günlük iş həftəsi müəyyən edə bilər.
         İşçilərin ayrı – ayrı kateqoriyalarına pnların yaşı, səhhəti, əmək şəraitti, əmək funksiyasını nəzərə alaraq qısaldılməş iş vaxtı tərtib edilə bilər.
         İş günü ərzində işçilərin istirahət və nahar etmək üçün fasilə verilməlidir.
         İşçilərin vaxtdan, əmək şəraitindən və əmək müqaviləsindən, yəni müqddətindən asılı olmayaraq məzuniyyətdən istifadə etmək hüququna malikdir.
Məzuniyyət müddəti ərzində işçilərin yeri, vəzifəsi nəzərdə tutlmuş hallarda orta əmək haqqı saxlanılır və işçinin intizam  məsuliyyətinə cəlb edilməsi yoxlanılmalıdır.
         Bu müddət işçinin əmək stajına, həmçinin ixtisası üzrə stajına daxil edilir. İşçinin məzuniyyət hüququ  - məzuniyyət hüququ ilə təmin edilir.
1.     Əsas və əlavə məzuniyyətdən ibarət olan əmək vaxtı.
2.     Uşaqlara qulluq etmək üçün qadın sosial məzuniyyəti hüququ.
3.     Təhsili davam etdirmək və elmi yaradıcılıqla məşğul olmaq hüququ.
Əmək məzuniyyəti – işçinin normal istirahəti, əmək qabiliyyətinin bərpası sağlamlığının mühafizəsininvə mçöhkəmləndiriliməsi üçün istifadə etdiyi istirahət hüquqqu və vaxtıdır.
     Əmək məzuniyyətinin müddəti təqvim günü ilə hesablanır.
     Bir iş ilinə görə yalnız əmək məzuniyyəti verilə bilər.
     2 il ilinə görə məzuniyyət hüququ olmalıdır.
     İşçilərin ödənişli əsas məzuniyyəti 21 təqvim günündən az olmayaraq verilməlidir.
     Qısaldılmış iş vaxtının müddəti həftə ərzində 16 yaşadək işçi üçün 24 saat – dan götürülür.
     16 yaşdan 18 yaşadək işçilərin və I  II qrup əlil olan işçilər üçün 36 saatdan artıq olmamalıdır.
     Həftə ərzində 36 saatdan olmamaq şərtində qısadılmış iş vaxtı müəyyən edilir.
     Gündəlik istirahət vaxtı azı 12 saat olmalıdır. İstirahət və nahar fasilələrinin müddəti iş vaxtına daxil edilməzdir. İşçi öz mülahizəsi ilə istədiyi kimi istifadə edə nilər.
     5 günlük iş vaxtında olan istirahət 2 gün, 6 günlük iş həftəsində isə 1 gün olmalıdır istirahət müddəti
     Gecə vaxtı işin müddəti saat 22 – dən səhər saat 6 – dək olan müddət gecə vaxtı hesab olunur.

Amnistya, Əfv etmə
Mövzu 12
 
1.     Amnistya nədir?
2.     Əfv etmə nədir?
Amnistya Cinayət Məcəlləsinin  81 – ci maddəsində öz əksini tapmışdır.
Amnistya aktı qaydada müəyyən edilmiş şəxslər barəsində Azərbaycan Respublikasının Milli – Məclisi tərəfindən qəbul edilir və həyata keçilir.
      81.1 – ci maddəyə görə cinayət törətmiş şəxslər amnista aktı ilə cinayət məsuliyyətindən azad edilə bilərlər.
      Cinayət törətməyə görə məhkum olmuş şəxslər isə cəzadan azad edilə bilər, yaxud onlara təyin olunmuş cəzanın müddəti azaldıla bilər.
      Yaxud amnistya aktı ilə cəzanın müddəti azaldıla bilər yaxud əlavə cəzadan azad edilə bilərlər.
     
Sual 2. Əfv etmə
      Əfv etmə  Cinayət Məcəlləsinin 82 – ci maddəsində öz əksini tapmışdır.
      82.1 – ci maddəyə görə əfv etmə fərdi qaydada müəyyən edilmiş şəxslər barəsində AZərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən həyata keçirilir.
      Cinayət törətməyə görə məhku olmuş şəxs əfv etmə aktı ilə cəzanın qalan hissəsini çəkməkdən azad edilə bilər yaxud ona təyin olunmuş cəzanın müddəti azaldıla bilər və ya belə şəxsin cəzasının çəkilməmiş hissəsi daha yüngül cəza növü ilə əvəz edilə bilər.
      Ömürlük azadlıqdan məhrum etmə cəzası əfv qaydasında 20-25 ildən çox olmayan müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası ilə əvəz edilə biər.
 
 

Ombusman
İnsan hüquqlarının üzrə müvvəkil
 
      Ombusman yaranması ilk dəfə 1809 – cu ildə İsveçrədə yaradılmışdır.
      Bu söz  isveç dilində “vəzifəli şəxs” anlamını verirdi.
      Müasir dövrdə isə Ombusman insan hüquqları üzrə müvəkkil təsisatı adlanır.
Məsələn: İrlandiyada “Milli – Obusman”, Fransada “vasitəçi”, Kanadada “Vətəndaş müdafiəçisi”, İspaniyada “Xalq müdafiəçisi” və s.
      İnsan hüquqları üzrə müvəkkil – yəni Ombusman sistemi 2002 – ci ildə təsis edilmişdir.
      İlk Ombusman vəzifəsinə Elmira Süleymanova seçilmişdir.
      Müvəkkilin yəni Ombusmanın namizədliyinə aid tələblər bunlardır:
1.     Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olmalıdır.
2.     Yaşı 30 – dan aşağı olmamalıdır.
3.     Yeddi il müddətinə seçilməlidir.
4.     Ali təhsilli olmalıdır.
5.     İnsan hüquqları müdafiəsi sahəsində yüksək əxlai keyfiyyətə malik olmalıdır.
Hazırda dünyanın 100 – dən artıq dövlətində Ombusman təsis olunur.
      Müvəkkil Azərbaycan Respublikası vətəndaşlaırının əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin şikayətinə baxır.
      Müvəkkil əfv, vətəndaşlıq, siyasi sığınacaq verilməsi məsələlərinin həlli ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təkliflər verə bilər.
      Müvəkkil Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin təqdim etdiyi üç namizəd arasından Azərbaycan Respublikasının Milli – Məclisinin  83 səs çoxluğu ilə seçilir.
 
Məlumatlar
 
1.     Azərbaycan SSRİ  -nin sonuncu Konstitusiyası 1978 – ci ildə qəbul edildi.
2.     1991 – ci il oktyabrın 18 – də Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi haqqında
Konstitusiya aktı qəbul edildi.
3.     Müstəqil Azərbaycan Respublikası ilk Konstitusiya layihəsini hazırlamaq üçün
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin sədrliyi ilə 33 nəfərdən ibarət komissiya yaradılmışdır və 1995 – ci noyabrın 12 – də qəbul olunmuş, noyabrın 27 – də qüvvəyə minmişdir.
      2002 – ci ildə Referendum yolu ilə Konstitusiyaya dəyişikliklər edilmişdir.
      ABŞ – ın Konstitusiyası isə 200 ildən artıqdır ki, fəaliyyət göstərir.
      1998 – ci ildə ölkədə Konstitusiya Məhkəməsi yaradıldı.
 
 
Mövzu 9
Fiziki şəxs anlayışı
Sual
1.     Fiziki şəxslər kimlərdir?
2.     Hansı halda şəxslər ölmüş hesab olunur?
Fiziki şəxs anlayışı mülkü məcəllənin 24 – cü maddəsində öz əksini tapmışdır. M- M –nin 24 – cü maddəsindəı deyilir ki,  fiziki şəxs hüquq müansibətində öz adından iştirak edən insan fərdidir.
         İlk növbədə insan və fiziki şəxs anlayışlarınıfərqləndirmək lazımdır. Belə ki insan həm bioloji, həm də ictimai xassələrə malik olan bioloji varlıqdır.
         İnsan hüquqi anlayış kimi istifadə olunmur hüquq üçün yalnız hüquq subyekti olan insan fiziki şəxs hesab olunur. Fiziki şəxs anlayışının tarixi qədimdir. Belə ki, olk dəfə Romada oersona anlauışı meyadan gəlmişdir ki, b u hüququn anlayışubyekti fiziki şəxs mənasını daşıyırdı.
         Hüququn subyekti hüquq və fəaliyyət qabiliyyətinə malik olmalıdır.
Hüquq qabiliyyəti hamı üçün eynidir. Hüquq qabiliyyəti şəxsin doğum ilə yaranır, ölmü
ilə xitam olunur.
Ölüm anı beyin fəaliyyətinin dayanma anı hesab olunur.
Fiziki şəxslərin fəaliyyət qabiliyyəti yaşından asılı olmayaraq aşağıdakı növlərə bölünür:
1.     Tam fiziki qabiliyyəti – 18 yaş.
2.     Tam olmayan fiziki qabiliyyəti – 14 – 16.
3.     Məhdud fiziki qabiliyyəti – 7 yaş.
M – M – nin 28 maddəsinə əsasən 7 yaşında olan şəxslərin fiziki qabiliyyəti yoxdur və onlar azyaşlılar hesab olunur.
Fiziki şəxsin bir neçə yaşayış yeri olur.
14 yaşı tamam olmamış şəxslərin yaşayış yeri valideynlik hüquqlarını itirməmiş
yaşayış yeri hesab olunur.
Fiziki şəxslərin mülki hüquq qabiliyyəti 18 yaşına çatdıqdan sonra tam həcmdə əmələ
gəlir.
         Fiziki şəxslərin fəaliyyət qabiliyyəti onların spirtli içkilərdən, narkotik vasitələrindən istifadəsi zamanı məhdudlaşdırılır.
Mülki Məcəllənin 40 – cı maddəsinə görə əgər şəxsin daimi yaşayış yerində və onun harada olması haqqında 2 il ərzində heç bir məlumat olmadıqda şəxs məhkəmə tərəfindən itkin düşmüş hesab olunur.
Göründüyü kimi itkin düşmüş elan etmək üçün 2 şərt lazımdır.
1.             Şəxs yaşadığı yerdə 2 il ərzində görünməməlidir.
2.     Onun harada olması haqqında heç bir məlumat olmamalıdır.
 
3 halda şəxs ölmüş hesab olunur.
1. Şəxsin daimi yaşadığı yerdə və onun harada olması haqqında 5 il məlumat olmadıqda.
2. Şəxs ölüm təhlükəsi törədən və ya hər hansı bədbəxt hadisədən həlak olması güman edilən şəraitdə itkin düşdükdə və 6 ay məlumat olmadıqda.
3. Şəxs hərbi əməliyyatlarda hərbi qulluqçu itkin düşdükdə və 2 il ərzində məlumat olmzsa, şəxslər ölmüş elan olunur.
  M – M – nin 42 – ci maddəsinə əsasən əgər ölmüş elan edilmiş şəxslər geri qayıdarsa məhkəmə onlar barədə verdiyi ölüm qərarını ləğv edir.
 
 
 
Hüquqi şəxs anlayışı.
Mövzu 10.
  Sual
1.     Hüquqi şəxslər də fiziki şəxslər kimi mülki hüquq münasibətlərinin subyekti olurlar. Hüquqi şəxslərin anlayışı M – M – nin 43.1 maddəsində verilmişdir. Hüquqi şəxslərin ayrıca əmlakı olan, öz adından əmlak və şəxsi – qeyi - əmlak hüquqları əldə edən iddiaçı və cavabdeh kimi çıxış edən qurumdur.
 
 
 
Göründüyü kmi qurumun hüquqi şəxsləri hesabına olması üçün aşağıdakılar olması əsasşərtdir.
1.     Əmlak müstəqilliyi. 43 – maddəyə görə hüquqi şəxslərin ayrıca əmlakı olmalıdır.
2.     Mülkiyyət hüququ. 43 – cü maddəyə görə hüquqi şəxslərin öz əmlakı üzərində mülkiyyət hüququ olmalıdır.
3.     Əmlak məsuliyyəti – 52 – ci maddəyə görə hüquqi şəxslərin öz öhfəlikləri üçün ona mənsub bütün əmlaka cavabdehdirlər.
Məhkəmədə öz adından çıxış etmək hüququna malikdir.
Hər bir hüquqi şəxs üçün hüquq qabiliyyəti fiziki qabilliyətinə malikdir.
44 – cü madəfyə əsasən hüquqi şəxs dövlət qeydiyyata alındığı andan  onun hüquq və fəaliyyət qabiliyyəti yaranır və qanunlara uyğun fəaliyyət göstərən orqanlar vasitəsilə həyata keçirir.
    Hüquqi şəxslər həmçinin öz təmsilçisi vasitəsilə də hüquqlar əldə edir və vəzifələr daşıya bilər.
    51 – ci maddəyə əsasən hüquqi şəxslərin dimi fəaliyyət göstərdiyi orqanın yerləşdiyi yer hüquqi şəxslərin fəaliyyət göstərdiyi yer olduğu sayılır. Hər  bir hüquqi şəxs addan, firma adında əmtəə nişanından göstəricidən istifadə etmək hüquq vardır.
    Dövrüyyədə öz adından çıxış etmək hüququ – hüquqi şəxslər pz adından əmlak və şəxsi – qeyri - əmlak hüquqları əldə etmək və həyata keçirmək vəzifəsi daşımaq əlamətinə malikdir.
Hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatına alınması üçün ərizəyə aşağıdakı sənədlər əlavə edilir:
1.     Hüquqi şəxsin nizamnaməsi yəni əsasnamə.
2.     Müvafiq məbləğdə dövlət qeydiyyatı rüsumu ödənilməsi haqqında sənəd.
3.     Hüquqi şəxsin ünvanı haqqında sənəd.
Dövlət qeydiyyaı üçün müraciət edənə 10 gün müddətində dövlət qeydiyyatı haqqında şəhadətnamə, yaxud dövlət qeydiyyatına almaqda imtina barədə yazılı məlumat verir:
Dövlət qeydiyyatı üçün təqdim olunmuş sənədlər müvafiq saylı sənədlər toplusuna saxlanılır, yəni işdə. Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı haqqında 1996 – cı il 6 fevral tarixli 17 saylı Azərbaycan Respublikasının qanununu qüvvəyə minənədəkdən 1il müddətində Azərbaycan Respublikasının müvafiq İcra Hakimiyyəti orqanınna təhvil verilməlidir.
 
 
Hüquqi şəxsin yaradılması
  
   Hüquqi şəxs onun təsisz edilməsi və nizamnaməsinin hazırlanması yolu ilə yaradılır.
   Əgər hüquqi şəxs bir neçə təsisçi tərəfindən yaradıklırsa təsisçilər müqavilə bağlayaraq hüquqi şəxsin nizamnaməsini onun yaradılması üzrə birgə fəaliyyət qaydasının müəyyənləşdirir. Hüquqi şəxsin öz təşkilatı – hüquqi formasını göstərən adı olur.
   Qeyri – kommersiya təşkilatının adında hüquqi şəxsin fəaliyyətinin xarakteri göstərilməlidir. Kommersiya təşkilatı olan hüquqi şəxsin firma adı olmalıdır. Firma adlarının qeydiyyatı və işlədilməsi qaydası qanunvericilik ilə müəyyənləşdirilir.
 
 
 
 
 
Hüquqi şəxsin ləğvi
 
   Hüquqi şəxsin ləğvi onun mövcudluğuna və fəaliyyətinə hüquq və vəzifələri hüquq varisliyi qaydasında başqa şəxslərə keçmədən xitam verilməsidir.
   Hüquqi şəxs aşağıdakı hallarda ləğv edilə bilər.
1.     Onun təsisçiləri (yəni iştirakçılarının) və ya hüquqi şəxsin nizamnamə ilə orqanların qərarı olduqda.
2.     Hüquqi şəxsin yaradılması zamanı yol verilmiş qanunvericilik pozuntuları ilə əlaqədar onun qeydiyyatlarının məhkəmə tərəfindən etibarsız sayıldığı hallar olduqda.
3.     Hüquqi şəxs müflis olduqda və s. hallar baş verdikdə hüquqi şəxsin ləğvi həyata keçirilir.
Zaminlik müqaviləsi yazılı formada bağlanmalıdır.
Yazılık formada riayət edilməməsi zaminlik müqaviləsinin etibarsızlığına səbəb olur.
 
Cəzanın növləri aşağıdakılardır.
 
1.     Cərimə.
2.     Nəqliyyat vasitəsini idarəetmə hüququndan məhrum etmə.
3.     Müəyyən vəzifə tutma hüququnda məhrum etmə.
4.     İctimai işlər.
5.     Xüsusi və ya hərbi rütbədən, fəxri addan və dövlət təltifindən məhrum etmə.
6.     İslah işləri.
7.     Hərbi xidmət üzrə məhdudlaşdırma.
8.     Əmlakın müsadirəsi.
9.     Azadlığın məhdudlaşdırılması.
10.           Ömürlük azadlıqdan məhrum olma.
11.           Müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum olma və s.
 
 
 
44 – cü maddə
 
         Cərimə məhkəmə hökmü ilə təyin edilən pul tənbehidit. Cərimə müəyyən olunmuş əmək haqqı məbləğinin 100 mislindən 5 min mislinədək miqdarda müəyyən olunur. Cəriməni ödəməkdən boyun qaçıran şəxslərə bu cəza növü ictimai, islah işləri və ya müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə əvəz oluna bilər.
 
49 – cu maddə
 
İctimai işlər məhkəmənin əsas işindən və ya təsirində asudə vaxtlarında haqqı ödənilmədən cəmiyyətin xeyrinə ictimai faydalı işlər yerinə yetirməsindən obarətdir.
                   İslah işləri 49 – cu maddə.
İslah işləri 2 ayda 2 ilədək müddətə təyin edilir və həmin cəza məhkumun iş yeri üzrə çəkilir.
Islah işlərinə məhkum olmuş şəxslərin qazancından  dövlət nəfinə 5 faizdən 20 faizədək məbləğdə pul tutulur.
         Əmlakın müsadirəsi 51 – ci maddə.
Əmlak müsadirəsi məhkumun cinayət törədərkən istifadə etdiyi alət və vasitələrin, habelə cinayət yolu ilə əldə etdiyi əmlakın məcburi qaydada və əvəzsiz olaraq nəfinə alınmasınada ibarətdir.
 
 
Cəzanın anlayışı və onun növləri
Mövzu 13
 
         Cəzanın anlayışı CM – nin 41 – ci maddəsində öz əksini tapmışdır. Cəza məhkəmə hökmü ilə təyin edilən cinayət – hüquqi xarakterli tədbirlərdir.
         Cəza cinayət törətməkdə təqsirli hesab edilən şəxsə tətbiq olunur və həmin şəxs barəsində məcəllə ilə müəyyən edilən sanksiyalayt tətbiq olunur. Cəza sosial ədalətin bərpası, məhkumun islah olunması həm, məhkumlar, həm də başqa şəxslərin cinayət törədilməsinin qarşısını almaq məqsədilə tətbiq edilir.
                   Cəza üçün xarakterik olan aşağıdakı cəza növləri var.
1.     Cəza cinayət törətməkdə təqsirli olan şəxs barəsində tətbiq esilir.
2.     Cəza dövlət adından məhkəmənin hökmü ilə tətbiq esilir.
3.     Cəza törədilən cinayət görə tənbehdir.
4.     Cəza məhkunluq yaradır.
5.     Cəza dövlət məcburiyyəıt tədbirləridir.
Cinayət məcəlləsi 2000   – ci “__________”
İl iyunun 1 – dən qüvvəyə minir.
353 maddə 12 fəsil 35 bölmədir.
 
      CMN – nin 42 – ci maddəsində nəzərdə tutulan cəza növlərinin tətbiqi qaydasına əsasən əsas,əlavə, əsas və əlavə əcəza növləri var.
1.     Əsas cəzalara – Məhkəmə hökmü ilə müstəqil tətbiq edilən və başqa cəza növlərinə qoşula bilməyən cəza növləridir. İctimai işlər , islah işləri, hərbi xidmətdən məhdudlaşdırma, hərbi hissədə saxlama, müəyyən müddətdə azadlıqdan məhrum etmə v. s
2.     Əlavə cəzalar – müstəqil tətbiq edilməyən, yalnız əsas cəzaya qoşulan cəza növləridir.
Xüsusi və hərbi rütbədən, fəxri addan yaxud dövlət təltifindən məhrum etmə, nəqliyyat vasitələrinin idarə etməsindən məhrum etmə, əmlakın müsadirəsi və s. növləri əlavə cəza növlərinə daxildir.
3.     Cərimə  - müəyyən vəzifə tutma və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olmaq hüququndan məhrum etmə cəza növününü həm əsas həm hə əlavə növü kimi tətbiq edilir.
 
 
Azərbaycan Respublikasının Cinayət məcəlləsinin vəzifələri
 
      Azərbaycan Respublikasının Cinayət məcəlləsinin vəzifələri sülhü və bəşəriyyətin təhlükəsizliyini təmin etməkdən, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarını, mülkiyyəti, iqtisadi fəaliyyətin, ictimai qaydanı və ictimai təhlükəsizliyi ətraf mühitin cinayətkar qəsdlərdən qorumaq habelə qarşısını almaqdan ibarətdir.
      Təqsir – Maddə 24.
Təqsirin formaları.
1.     Cinayətin qəsdən törədilməsi – 25 – ci maddə.
2.     Cinayətin ehtiyatsızlıqdan törədilməsi – 26 – cı maddə.
 
      Başa çatmayan cinayətlər. 27 – ci maddə.
1.     Cinayətə hazırlıq 28 – ci maddə.
2.     Cinayət etməyə cəhd 29 – cu maddə.
3.     Cinayət törətməkdən könüllü imtina etmək – 30 – cu maddə.
 
      Cinayətdə iştirak 31 – ci maddə.
1. İştirakçılıq 31 – ci maddə.
2. İştirakçılığın növləri 32 – ci maddə.
3. Cinayətin 1 qrup şəxs tərəfindən törədilməsi 34 – cü maddə.
 
Cinayətin yüngülləşdirici halları 59 – cu maddə
1.     Az ağər cinayətin törədilməsi
2.     Cinayətin hamilə qadın tərəfindən törədilməsi.
3.     Cinayətin himayəsində azyaşlı uşağı olan.
4.     Könüllü gəlib cinayəti boynuna alma və s. kmi cinayətlər yüngülləşdirici hallar yaradır.
 
Cinayətin ağırlaşdırıcı halları maddə 62.
1.     Cinayətin təkrar törədilməsi.
2.     Cinayətin 1 qrup şəxs tərəfindən törədilməsi.
3.     Cinayətin ağır səbəbləri olduqda.
4.     Cinayətin zərər çəkmiş şəxsin amansızlıqla, əzab və işgəncə verməklə törədilməsi.
 
İctimai təhlükə törədən cinayətlər.
Maddə 214. Terrorçuluq. 7 – ildən 10 – 15 ilədək.
Maddə 215. Adamları girov götürmə. 5 – ildən – 10 ilədək.
Maddə 217. Banditizm – 7 ildən 12 ilədək.
 
 
Mövzu
Bəraət qazanma (reabilitasiya). Vurulmuş ziyanın ödənilməsi.
 
      Maddə 55. Şəxsin bəraət qazanması.
      Məhkəmə baxışı zamanı təqsiri sübuta yetirilməmiş şəxs həmin məhkəmə baxışında aşkar və təxirəsalınmadan təqsirsiz elan edilməsi və ona məhkəmənin hökmü ilə bəraət verilməlidir. Vurulmuş ziyanın ödənilməsi hüququ olan şəxslər 56 – cı maddəyə və 39.1.8 – 39.2 – ci maddələrinə əsaslanaraq cinayət təqibinə xitam verilir.
Aşağıdakı hallarda cinayət təqibi başlanıla bilməz, başlanmış cinayət təqibinə isə xitam verilməlidir.
39.1 – Cinayət hadisəsi olmadıqda.
39.2 – Əməldə cinayət tərkibi olmadıqda.
39.5 – Şəxs cinayət qanun ilə nəzərdə tutulmuş əməli törətdikdən sonra öldükdə.
39.8 – Zərər çəkmiş şəxsin şikayəti olmadıqda.
39.9 – Şəxs cinayət qanunu ilə nəzərdə tutulmuş əməli anlaqsız vəziyyətdə törətdikdə.
39.10 – Amnistiya aktına əsasən şəxs cinayət məsuliyyətdən azda olunduqda.
 
 
Cinayətin anlayışı və əlamətləri.
Mövzu 14
      Cinayət Məcəlləsi 2000 – ci il iyunun 1 – də qüvvəyə minir. Cinayət Məcəlləsi 353 maddə 35 fəsil 12 bölmədən ibarətdir.
Cinayət Məcəlləsinə belə bir tərif verilib. Cinayət cinayət Məcəlləsi ilə cəza təhdidi altında qadağan olunmuş ictimai təhlükəli əməl cinayət sayılır. Anlayışdan göründüyü kimi cinayət ictimai təhlükəli, təqsirli və cəzalanmalı olan əməldir.
      Bu əlamətlərin hər birinin qısa xarakterizəsi üzərində dayanaq, yəni hər biri haqqında qısaca yazaq.
1.     İctimai təhlükəli - əməlin ictimai münasibətlərə ziyan yetirən xüsusiyyətidir. Cinayətin ictimai təhlükəliliyini ilk növbədə əməlin qəsd etdiyi şəxslərə və obyektlərə görə müəyyyən etmək olar.
2.     Təqsirlilik – şəxsin törətdiyi ictimai təhlükəli əmələ qəsd və ehtiyatsızlıq formasında olan psixi münasibətidir. Cinayət məcəlləsinin24 – cü maddəsində göstərilir ki, əmələ yalnız qəsdən və ehtiyatsızlıqdan törətmiş şəxs cinayət törətməkdə təqsirli sayılır.
 
Cinayət məcəlləsinin 26 – cı maddəsində ehtiyatızlığın 2 forması göstərilir.
1.     Cinayətkarcasına özünə güvənmə.
2.     Cinayətkarcasına ehtiyatsızlıq.
3.     Cinayət cəzalanmalı olan əməldir.
 
Bu əlamət qanunla cinayət sayılan hər əmələ görə cəza müəyyən edildiyini nəzərdə tutur. Cinayətin subyekti qanunla müəyyən edilən yaş həddinə çatan şəxsdir. Cinayəti törədən 16 yaşı tamam oluş şəxs cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur. 14 yaşı tamam olan şəxs yalnız qəsdən adam öldürərsə, qəsdən sağlamlığa zərər vurarsa, adam oğurlayarsa, qəsdən sağlamlığa az zərər vurarsa cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur.
Anlaqlı vəziyyətdə cinayət törətmiş şəxs cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur.
Anlaqsız vəziyyətdə cinayət törətmiş şəxs barəsində məhkəmə tərəfindən Cinayət məcəlləsinin nəzərdə tutulmuş tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqi həyata keçirilir. Səbəbindən asılı olmaraq sərxoş halda cinayəttörətmiş şəxs cinayət məsuliyyətindən azad olunmur.
2 və daha çox şəxsin qəsdən cinayət törətməkdə, qəsdən birgə iştirkaı cinayətdə iştirakçılıq sayılır.
Cinayətin iştirakçıları:
1.     İcraçısı
2.     Təşkilatçısı.
3.     Təhrikçisi.
4.     Köməkçisi və s. cinayətin iştirakçıaları
A)  İcraçı – cinayətdə şəxslərdən istifadə etməklə cinayəti törətmiş şəxs icraçı sayılır.
B)   Cinayətin törədilməsini təşkil etmiş və ya həmin cinayətin törədilməsinə rəhbərlik etmiş şəxs təşkilatçı sayılır.
C)   Cinayət törətməyə görə alətlər alma, əldə etmə, əldə edilmiş alətləri gizlətmə və s. hallar olduqda köməkçi sayılır.
D)  Cinayət etmək üçün başqa şəxsləri hədə yolu ilə cinayətə sövq etmə təhrikçi sayılır.
 
 
Mövzu 12 – 13 – 16
 
Əmək müqaviləsinin bağlanması və şərtləri
      Əmək Məcəlləsi 1999 – cu il iyunun 1- də qüvvəyə minib. Əmək Məcəllləsi 317 maddə, 13 bölmə, 48 fəsildən ibarətdir.
Əmək müqaviləsi işə götürənlə işçi arasında fərdi qaydada bağlanan  və tərəflərin  hüquq bərabərliyinə və vəzifələrini əks etdirən yazılı müqavilədir.
      Əmək müqaviləsi sərbəst bağlanılır.  Heç kəs əmək müqaviləsi bağlamağa məcbur edilə bilməz.
Əmək müqaviləsinin tərəflərindən biri işə götürən  digəri isə işçidir. 15 yaşına çatmış hər bir şəxs işçi kimi  əmək müqaviləsinin tərəfi ola bilər.
      Tam fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxs işə götürən ola bilməz.
Əmək müqaviləsinin məzmunu və quruluşu qanunvericiliyin tələblərinə əməl edilməklə tərəflərin razılığı ilə müəyyən edilir. Əmək müqaviləsi bağlanarkən aşağıdakı şərtlər və məlumatlar göstərilmişdir.
1.     İşçinin adı, soyadı, atasının adı, ünvanı
2.     İşə götürənin adı və ünvanı.
3.     İşçinin əmək funksiyası.
4.     İşçinin iş yeri.
5.     Əmək müqaviləsinin bağlandığı və işçinin işə başlamalı olduğu gün.
6.     Tərəflərin əmək müqaviləsi üzrə qarşılıqlı öhdəlikləri.
Əmək müqaviləsi yazılı formada bağlanılır. Tərəflərin razılığı ilə əmək müqaviləsi bu məcəllənin maddəsinə uyğun bağlanılır. Əmək müqaviləsi iki nüsxədən az olmayaraq tərtib olunur və tərəflərin imzası ilə təsdiq edilir.
Onun bir nüsxəsi işə götürəndə, o biri nüsxəsi isə işçidə saxlanılır.
Əmək müqaviləsi müddətli və müddətsiz bağlanıla bilər. Müddətli müqavilə 5 ilə, 15, 20, 25 illik. Müddətsiz 1 ilə 6 aya 3 aya.
Əmək müqaviləsi kollektiv də bağlanıla bilər. Əmək müqaviləsi bağlanılarkən işçi əmək kitabçasını – şəxsiyyətini təsdiq edən sənədi və dövlət sosial – siğorta şəhadətnaməsini təqdim etməlidir. Və eləcə də təhsili barədə müvafiq sənəd təqdim etməlidir.
      Əmək müqaviləsi hansı hallarda xitam olunur?
1.     Əmək müqaviləsinə o zaman xitam verilir ki, işçi əmək funksiyasını itirdikdə.
2.     Əmək müqaviləsinin müddəti qurtardıqda.
3.     Əmək müqaviləsinin şərtləri dəyişdirildikdə.
4.     İşçi vəfat etdikdə.
5.     Məhkəmə tərəfindən işçinin qabiliyyətsizliyi təsdiq edildikdə və s.
6.     İşçi hərbi xidmətə çağırıldıqda.
 
 
Mövzu 16.
İş vaxtı və istirahət hüququ
 
      Əmək məcəlləsi 1999 – cu il iyulun 1 – də qüvvəyə minmişdir. Tam iş vaxtı – müddəti əmək məcələsində nəzərdə tutulmuş həftəlik və gündəlik iş saatları ərzində işçilərin əmək funksiyasının yerinə yetirilməsi üçün müəyyən edilən zamandır.
      Gündəlik normal iş vaxtının müddəti 8 saatdan artıq ola bilməz. 5x8 = 40.
Gündəlik normal iş vaxtının müddəti 40 saatdan artıq müəyyən edilə bilməz. Bir qayda olaraq 8 istirahət günü olan 5 günlük iş həftəsi müəyyən edilir.
      Əmək şəratinin xarakterindən asılı olaraq işə göötürən və ya Nazirlər Kabinetinin çərçivəsində 6 günlük iş həftəsi müəyyən edə bilər. İşçilərin ayrı – ayrı kateqoriyalarına onların yaşı, səhhəti, əmək şəraiti, əmək funksiyası nəzər alaraq qısaldılmış iş vaxtı tətbiq edilə bilər.
      İş günü ərzinə işçilərin istirahət və nahar etməsi üçün fasilə verilməsidir.
      İşçilərin vaxtdan əmək şəraitindən və əmək müqaviləsindən yəni müddətindən asılı olmayaraq məzuniyyətdən istifadə etmək hüququna malikdir.
Məzuniyyət müddəti ərzində işçilərin yeri və vəzifəsi nəzərdə tutulmuş hallarda əmək haqqı saxlanıır və işçinin initizam məsuliyyətinə cəlb edilməsi yoxlanılmalıdır.
      Bu müdd\t işçinin əmək stajına, həmçinin ixtisası üzrə stajına daxil edilri. İşçinin məzuniyyət hüququ – məzuniyyət hüququ ilə əmin edilir.
1.     Əsas və əlavə məzuniyyətdən ibarət olan əmək vaxtı.
2.     Uşaqlara qulluq etmək üçün qadın sosial məzuniyyəti hüququ.
3.     Təhsili davam etdirmək və elmi yaradıcılıqla məşğul olmaq hüququ.
Əmək məzuniyyəti – işçinin normal istirahəti, əmək qabiliyyətinin bərpasə, sağlamlığın mühafizəsi və möhkəmləndirilməsi üçün istifadə etdiyi istirahət hüququ və vaxtıdır.
Əmək məzuniyyətinin müddəti təqvim günü ilə hesablanır.
Bir iş elinə görə yalnız əmək məzuniyyəti verilə bilər
2 iş elinə görə məzuniyyət hüququ olmalıdır.
İşçilərin ödənişli əsas məzuniyyət 21 təqvim günündən az olmayaraq verilməlidir.
      Qısaldılmış iş vaxtının müddəti həftə ərzində 16 yaşadək işçi üçün 24 saatdan götürülür.
16 yaşdan 18 yaşadək işçilərin və I – II qrup əlil olan işçilər üçün 36 saatdan artıq olmamalıdır.
      Həftə ərzind 36 saatdan çox olmamaq şərtində qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilir.
Gündəlik istirahət vaxtı azı 12 saat olmalıdır. İstirahət və nahar fasilələrinin müddəti iş vaxtına daxil edilməzdir. İşçi öz mülhizəsi ilə istədiyi kimi istifadə edə bilər,
5 günlük iş vaxtında olan istirahət 2 gün 6 günlük iş həftsində isə 1 gün olmalıdır istirahət müddəti.
Gecə vaxtı işin müddəti saah 22dən səhər saat 6 – dan olan müddət gecə vaxtı hesab olunur.

Amnitsiya. Əfv etmə.
Mövzu 12
 
1.     Amnistya nədir?
2.     Əfv etmə nədir?
      Amnistya Cinayət Məcəlləsinin 81 – ci maddəsində öz əksinin tapmışdır.
      Amnistya aktı fərdi qaydada müəyyən edilmiş şəxslər barəsində Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən qəbul edilir və həyata keçirilir.
81.1 maddəyə görə cinayət törətmiş şəxslər amnistya aktı ilə cinayət məsuliyyətindən azad edilə bilərlər.
      Cinayət törətməyə görə məhkum olmuş şəxslər isə cəzadan azad edilə bilər, yaxud onlara təyin olunmuş cəzanın müddəti azaldıla bilər.
      Yaxud amnistya aktı ilə cəzanın müddəti azalda bilər, yaxud əlavə cəzadan azad edilə bilər.
 
      Sual 2. Əfv etmə.
      Əfv etmə Cinayət Məcəlləsinin 82 maddəsində öz əksinin tapmışdır.
82.1 maddəyə görə əfv etmə fərdi qaydada müəyyən edilmiş şəxslər barəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən həyata keçirilir.
Cinayət törətməyə görə məhkum olmuş şəxs əfvetmə aktı ilə cəzanın qalan hissəsini çəkməkdən azad edilə bilər, yaxud ora təyin olunmuş cəzanın müddəti azaldıla bilər və ya belə şəxsin cəzasının çəkilməmiş hissəsi daha yüngül cəza növü ilə əvəz edilə bilər.
Ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzası əfv qaydasında 20 – 25 ildən çox olmayan müddətə azadlıqdan məhrumetmə cəzası ilə əvəz edilə bilər.
84 Məhkumluq.

Ombusman
İnsan hüquqları üzrə müvəkkli
Mövzu 18 – 17
 
      Ombusman yaranması təsisatçısı ik dəfə 1809 – cu ildə İsveçrədə yaradılmışdır. Bu söz İsveç dilində vəzifəli şəxs anlamını verir. Müasir dövrdə isə Ombusman insan hüquqları üzrə müvəkkil təsisatı adlanır. Məs: İrlandiyada Milli – Ombusman Fransada “Vasitəçi”, Kanadada “Vətəndaş müdafiəçisi”, İspaniyada “Xalq müdafiəçisi” və s.
İnsan hüquqları üzrə müvəkkil yəni Ombusman sistemi 2002 – ci ildə tıəsisi edilmişdir.
      İlk Obmusman vəzifəsinə Elmira Süleymanova süeçilmişdir. Müvəkkilin yəni Ombusmanını namizədliyinə aid tələblər bunlardır:
1 – Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olmalıdır.
2 – Yaşı 30 – dan aşağı olmalıdır.
3 –  7 il müddətinə seçiləmlidir.
4 – Ali təhsilli olmalıdır.
5 – İnsan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində ıxlaqi keyfiyyətə malik olmalıdır.
      Hazırda dünyanın 100  - dən artıq dövlətində Ombusman təsis olunur. Müvəkkil Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin şikayətinə baxır. Müvəkkil əfv, vətəndaşlıq siyasi sığınacaq verilməsi məsələlərinin həlli ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təkliflər verə bilər.
      Müvəkkil Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqdim etdiyi 3 namizəd arasında Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi 83 səs çoxluğu ilə seçilir.
 
 
Məlumatlar
 
1.     Azərbaycan SSRİ – sinin sonuncu konstitusityası 1978 – ci ildə qəbul edildi.
2.     1991 – ci il oktyabrın 18 – də Azərbaycan respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında konstitusiya aktı qəbul edildi.
3.     Müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk konstitusiya layihəsi hazırlamaq üçün Azərbaycan respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin sədrliyi ilə 33 nəfərdən ibarət komissiya yaradılmışdır və 1995 – ci il noyabrın 12 – də qəbul olunmuş noyabrın 27 – də qüvvəyə minmişdir.
2002 – ci ildə referendum yolu ilə konstitusiyaya dəyişikliklər edilmişdir.
      ABŞ – ın konstitusiyası isə 200 ildən artıqdır ki, fəaliyyət göstərir. 1998 – ci ildə ölkədə konstitusiya məhkəməsi yaradıldı.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mövzu 9
Fiziki şəxs anlayışı
 
     Sual
3.     Fiziki şəxslər kimlərdir?
4.     Hansı halda şəxslər ölmüş hesab olunur?
Fiziki şəxs anlayışı mülkü məcəllənin 24 – cü maddəsində öz əksini tapmışdır. M- M –nin 24 – cü maddəsindəı deyilir ki,  fiziki şəxs hüquq müansibətində öz adından iştirak edən insan fərdidir.
         İlk növbədə insan və fiziki şəxs anlayışlarınıfərqləndirmək lazımdır. Belə ki insan həm bioloji, həm də ictimai xassələrə malik olan bioloji varlıqdır.
         İnsan hüquqi anlayış kimi istifadə olunmur hüquq üçün yalnız hüquq subyekti olan insan fiziki şəxs hesab olunur. Fiziki şəxs anlayışının tarixi qədimdir. Belə ki, olk dəfə Romada oersona anlauışı meyadan gəlmişdir ki, b u hüququn anlayışubyekti fiziki şəxs mənasını daşıyırdı.
         Hüququn subyekti hüquq və fəaliyyət qabiliyyətinə malik olmalıdır.
Hüquq qabiliyyəti hamı üçün eynidir. Hüquq qabiliyyəti şəxsin doğum ilə yaranır, ölmü
ilə xitam olunur.
Ölüm anı beyin fəaliyyətinin dayanma anı hesab olunur.
Fiziki şəxslərin fəaliyyət qabiliyyəti yaşından asılı olmayaraq aşağıdakı növlərə bölünür:
4.     Tam fiziki qabiliyyəti – 18 yaş.
5.     Tam olmayan fiziki qabiliyyəti – 14 – 16.
6.     Məhdud fiziki qabiliyyəti – 7 yaş.
M – M – nin 28 maddəsinə əsasən 7 yaşında olan şəxslərin fiziki qabiliyyəti yoxdur və onlar azyaşlılar hesab olunur.
Fiziki şəxsin bir neçə yaşayış yeri olur.
14 yaşı tamam olmamış şəxslərin yaşayış yeri valideynlik hüquqlarını itirməmiş
yaşayış yeri hesab olunur.
Fiziki şəxslərin mülki hüquq qabiliyyəti 18 yaşına çatdıqdan sonra tam həcmdə əmələ
gəlir.
         Fiziki şəxslərin fəaliyyət qabiliyyəti onların spirtli içkilərdən, narkotik vasitələrindən istifadəsi zamanı məhdudlaşdırılır.
Mülki Məcəllənin 40 – cı maddəsinə görə əgər şəxsin daimi yaşayış yerində və onun harada olması haqqında 2 il ərzində heç bir məlumat olmadıqda şəxs məhkəmə tərəfindən itkin düşmüş hesab olunur.
Göründüyü kimi itkin düşmüş elan etmək üçün 2 şərt lazımdır.
2.             Şəxs yaşadığı yerdə 2 il ərzində görünməməlidir.
2.     Onun harada olması haqqında heç bir məlumat olmamalıdır.
3 halda şəxs ölmüş hesab olunur.
1. Şəxsin daimi yaşadığı yerdə və onun harada olması haqqında 5 il məlumat olmadıqda.
2. Şəxs ölüm təhlükəsi törədən və ya hər hansı bədbəxt hadisədən həlak olması güman edilən şəraitdə itkin düşdükdə və 6 ay məlumat olmadıqda.
3. Şəxs hərbi əməliyyatlarda hərbi qulluqçu itkin düşdükdə və 2 il ərzində məlumat olmzsa, şəxslər ölmüş elan olunur.
  M – M – nin 42 – ci maddəsinə əsasən əgər ölmüş elan edilmiş şəxslər geri qayıdarsa məhkəmə onlar barədə verdiyi ölüm qərarını ləğv edir.
 
 
 
Mərkəzi Seçki Komissiyası
Mövzu 6
 
Sual
1.     Mərkəzi Seçki Komissiyası neçə üzvdən ibarətdir?
2.     Seçkilərin hesablanması necə aparılır?
Mərkəzi Seçki Komissiyası 18 üvdən ibarətdir. Bu üzvlər  Milli – Məclis tərəfindən
seçilir.
         Mərkəzi Seçki Komissiyası 6 üzvü  Milli – Məclisdə çoxluq təşkil edən müstəqil, 6 üzvü azlıq təşkil edən, 6 üzvü heç bir siyasi partiyaya mənsub olmayan müstəqil partiyalardır.
         Mərkəzi Seçki Komissiyası üzvləri ali təhsilli olmalıdır.
         Mərkəzi Seçki Komissiyası Prezident seçkilərini, deputata seçkilərini, referendum seçkilərini, bələdiyyə seçkilərinin hazrılnamsında və keçirilməsində həyata keçirir.
         MSK – nın keçirdiyi ümumi vəziflər bunlardır?
1.     Seçkilərin hazırlanmasında və keçirilməsində vətəndaşların seçki hüququna riayət
olunmasına nəzarət edir.
2.     Seçkilərin maliyyələşdirilməsini həyata keçirir.
3.     Seçki komissiyasının yaradılmasını təyin edir.
Hər bir seçki qabağı kompaniya çox bahalı bir tədbirdir.  Deputatların maliyyələrşdirməyin bir neçə yolu var.
1.     Namizədlərin öz maddi imkanlarından istifadə olunması.
2.     Dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi. Mərkəzi Seçki Komissiyası üzvü öz
səlahiyyəti dövründə dövlət büdcəsi hesabına əmək haqqı alır.
MSK –nın öz blankları, döş nişanları, emblemləri və möhürləri olur. Azərbaycan Respublikasında vətəndaşları üçün aktiv seçki hüququ 18 yaş müəyyən edilmişdir.
1.     Mərkəzi Seçki Komissiyası 18 üz
2.     Dairə Seçki Komissiyası 9 üz
3.     Məntəqə Seçki Momissiyası 6 üz  ibarətdir.
     Seçki komissiyası seçki sənədlərinin saxlanılmasıvı və arxivə vverilməsini qaydalarını təsdiq edir.

Prezident seçkiləri
Mövzu 4 – 6
 
     Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 99 – cu  maddəsinə əsasən Azərbaycan Resppublikasında İcra hakimiyyəti  Azərbaycan Respublikası Prezidentinə mənsubdur. Konstitusiyanın 100 – cü maddəsinə əsasən yaşı 35 – dən aşağı olmayan  Azərbaycan Respublikası ərazisində 10 ildən artıq daimi yaşayan, ali təhsilli, 2-li vətəndaşlığı olmayan
Azərbaycan Respublikası vətəndaşı Azərbaycan Respublikası Prezidenti seçilə bilər.
     Azərbaycan Respublikası  Prezidenti birbaşa səsvermə yolu ilə 5 müddətinə seçilə bilər.
     Seçkilərin keçirilməsi günü MSK – nın qərarı ilə elan edilir.
     And içdiyi gündən Azərbaycan Respublikası Prezidenti  səlahiyyətlərinin icrasına başlamış sayılır.
     103 – cü maddəyə əsasən  Azərbaycan Respublikası Prezidenti toxunulmazlıq hüququna malikdir. Onun şərəf və ləyaqəti qanunla qorunur, maddə 106.
     Qanunların imzalanması 56 günə həyata keçir, maddə 110.
     Nazirlər Kabinetinin iş qaydasını  Azərbaycan Respublikası Prezidenti müəyyənləşdirir.
     Konstitusiya qanunları Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən imzalanır, imzalandığı gündən qüvvəyə minir.
     Prezidentliyə namizəd irəli sürmək üçün azı 100 nəfərdən ibarət təşəbbüs qrupu yaradıla bilər.
     1. seçici yalnız 1 namizədə səs verə bilər. Ümumi qaydalar müəyyən etdikdə
Azərbaycan Respublikası Prezidenti fərmanlar -  başqa məsələlər barəsində isə sərəncamlar qəbul edir və onlar dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.
     Azərbaycan Respublikası Prezidenti  və onun ailəsi dövlət hesabına təmin edilir və təhlükəsizliyi xüsusi mühafizə xidmətləri tərəfindən mühafizə olunur.
     Prezident əfv edir, Qanunlar imzalayır, Fərmanlar verir, Təltiflər təqdim edir, Referendum təyin edir, Hərbi rütbələr verir, Siyasi sığınacaq verir və s.

 Milli – Məclis seçkiləri
Mövzu 4 – 5
 
     Azərbaycan Respublikasının 85 – ci maddəsində göstərilən Azərbaycan Respublikası vətəndaşı Milli – Məclisə deputat seçilə bilər. Belə ki, Azərbaycan Respublikasında yaşı 25 – dən aşağı olmayan hər bir bir vətəndaşı qanunla müəyyən olunmuş  qaydada  ARMM –nin deputatı seçilə bilər.
     Milli – Məclisə seçki dairələri üzrə 125 deputat seçilir. Milli – Məclisə seçki sistemi ümumi,  birbaşa seçki hüququ arasında sərbəst şəxsi və gizli səsvermə yolu ilə seçilir.
     Azərbaycan Respublikasının  Konstitusiyasının 84 – cü maddəsinin II hissəsi və 109 – cu maddəsinin I bəndinə əsasən yeni çağırış günü deputatlar üçün  Azərbaycan Respublikası Prezidenti  təyin edir.
     Milli – Məclisin hər çağırış günü 5 ildən bir noyabr ayının 1 bazar günü keçirilir.  Seçkilərin səsvermə gününə azı 120 gün qalmış elan edilir. Səsvermə günü iş günü  hesab olunur.
     Azərbaycan Respublikasının Milli – Məclisi 83 deputatın səlahiyyətlərini təsdiq olunduqdan sonra səlahiyyətlidir.
     Səalhiyyət zamanı Milli – Məclis  deputatlarının şəxsiyyəti toxunulmazdır. ARK – nın 86 – cı maddəsinə əsasən seçkilərin yekunlarını ARK -  ya Məhkəməsi yoxlayır və təsdiq edir.
     Milli – Məclis deputatları amnistiya verir, referendum təyin edir, dövlət büdcəsini təsdiq edir, Prezidentin razılığına əsasən  hakimləri vəzifəyə təyin edir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası
 
     Naxçıvan Muxtar Respublikası  Azərbaycan Respublikası tərkibində müxtar dövlətdir.
     Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın ayrılmaz  tərkib hissələrindən biridir.
     Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, qanunları, Prezidentin fərmanları, Nazirlər  Kabinetinin qərarları Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisində məcburidir və icra olunur.
     Naxçıvan Muxtar Respublikasında qanuvericilik hakimiyyətini Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali məclisi, İcra hakimiyyətini Naxçıvan Muxtar Respublikasının Nazirlər Kabineti, Məhkəmə hakimiyyətini Naxçıvan Muxtar Respublikası məhkəmələri həyata keçirir.
     Naxçıvan Muxtar Respublikasının ali vəzifəli şəxsi Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədridir.
     Naxçıvan Muxtar Respublikasının  Ali Məclisi 45 üzvdən ibarətdir. Səlahiyyət müddəti 5 ildir. Ali Məclisin sədrini və müavinini komissiyalar təyin edir.
     139 - Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi aşağıdakı məsələləri həll edir.
     1. Ali Məclisin işini təşkil edir.
     2. Muxtar Respublikanın büdcəsini təsdiq edir.
     3. Baş naziri vəzifəyə təyin edir və azad edir.
 
 


Mövzu 2-1-6-9
Qanun və hüquq
     Sual
1.     Qanunun əlamətləri?
2.     Qanun və dövlət?
1.     Qanun ən mühüm hüquq normalarını tətbiq edən dövlət sənədidir. Hüquqi akt  olan
qanun aşağıdakı əlamətləri ilə başqa dövlət sənədlərindən seçilir.
     O, dövlət hakimiyyətinin ali nümayəndəli orqanının yəni Milli – Məclisinin qəbul etdiyi və ya bilavasitə xalqın iradəsi ilə yəni referendumla qəbul edilən normativ aktlardır.
     Qanun müəyyən olunmuş qaydada qəbul olunur. Çünki qanunlar parlamentlə qəbul edilir. Parlament isə çoxluğun – xalqın seçdiyi nümayəndələrdən ibarətdir.
     Ali  qanunverici orqanın – Milli – Məclisin qanunla qəbul etdiyi qaydalar hamı üçün məcburidir. Bütün dövlət orqanlarının aktları  ona müvafiq yəni qanuna uyğun olmalıdır.
     Qanunun növləri?
     Xarakterinə görə  qanunla 2 yerə bölünür.
1.     Konstitusiya (əsas qanun)
2.     Adi qanunlar – konstitusiya arasında əlaqəni bu cür başa düşmək lazımdırş Ali
Qanunlar – Konstitusiya əsasında qəbul olunur və maddələrin icra qaydasını tənzimləyir və icra edir. Qanun insanlar arasında qayda qoyur. Bu qaydanı pozanlar həmin qanun əsasında cəzalandırılır.
     Azərbaycan Respublikasında Konstitusiya görə qanunu  qəbul etmək hüququ Milli – Məclisə məxsusdur. Qəbul olunmuş hər hansı qanun yalnız qanunvericilik qaydasında və ancaq onu qəbul etmiş orqan tərəfindən ləğv oluna bilər:
1.     Dövlət qanun  vasitəsilə insanların hüquqlarını qoruyur.
2.     İnsanlar dövlətin qanunlarına – qoyduğu qaydalara əməl etməlidir
3.     Qanun başqasının haqqının pozanları dövlət cəzalandırır.

5 – ci bölmə
Hüquq və qanun
Qanun sistemi
 
     Azərbaycan Respublikasının onstuttusiyası Azərbaycan Respublikasında ən yüksək qüvvəyə malikdir.
     Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası birbaşa hüquqi qüvvəyə malikdir.
     Azərbaycan Respublikası Konstutisiyası qanunvericilik sisteminə əsaslanır. Qanunvericilik sistemi aşağıdakı normativ hüquqi aktlardan ibarətdir:
1.     Konstitusiya
2.     Referendumla qəbul edilmiş aktlar
3.     Qanunlar
4.     Fərmanlar
5.     Nazirlər Kabinetinin qərarları
6.     Mərkəzi İcra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları və s.
Normativ hüquqi aktlar hüquqa və haqq- ədalətə əsaslanmalıdır.
Referendumla qəbul edilmiş aktlar yalnız dərc edildikdə, onların tətbiqi və icrası
vətəndaşlar, qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti və bələdiyyələr üçün məcburidir.
 
 
 
 
İnsan hüquqlarının inkişaf tarixi
Mövzu 14
Sual
1. BMT – nədir?
     BMT – nin yaradılması müasir insan hüquqlarının müdafiəsi tarixinin başlanğıcıdır.
     Milyonlarla insanın məhvinə səbəb olmuş II Dünya müharibəsində insan hüquqlarının  pozulmasına və insan ləyaqətinin alçaldılmasına yönəlmiş ən amansız üsullardan istifadə olunmuşdur. 1939 –cu il.
     Bu dəhşətli hadisə dünya xalqlarını həmrəy olmağa səslədi. Yəni 1945 – ci il 25 apreldə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı yaradıldı. BMT – nin əsas vəzifəsi insanın hüquq və azadlıqlarını həyata keçirmək və müdafiə etmək idi.
     BMT – nin mühüm sənədi 7 bənddən ibarət idi. Bunlardan biri 1948 – ci il 10 dekabrda yazılmış sənəd idi. Sonra 1948 – ci il dekabrın 10 – da BMT – nin baş məclis insan hüquqları haqqında bəyannamə qəbul edilir.
     1993 – cü il iyununda Avstryanın paytaxtı Vyanada keçirilmiş insan hüquqları üzrə ümumdünya konfransı  Bəyannamə və fəaliyyət Planı qəbul etdi. Bu sənəddə göstərilir – İnsanın bütün hüquqları ümumidir və bölünməzdir. BMT – nin əsas vəzifəsi – İnsan hüquqlarının qorunması müdafiəsi idi.
     1965 – ci ildə BMT – nin baş məclisi irqi – ayrı seçkiliyin bütün fərmanlarının ləğv haqqında beynəlxalq konvensiya qəbul etdi.
192 üzvü var.
Nyu York
AŞ – 1955 – ildə
NATO - 1949
 
1 iyun uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi günü münasibətilə uşaq hüquqlarının konvensiyası yaradıldı. 1989 – cu il.  Bura tələbləri yığmaqda məqsəd  Gənclərdə hüquq düşkünü və hüquq mədən formalaşmasına yönədilmişdir.
 
 
 
 
 
 
İnsan alveri
Traffing sözü sənə necə təsir edir?
Traffing -  həm ölkə  daxilində  həm də ölkələrarası olur.
Traffing – bir insanın digərləri tərəfindən bir ölkə daxilində və ya xaricə istismar məqsədilə yerdəyişməsidir. Bir sözlə traffing – insan alveridir.  Traffing – zorakılığın, yalanın nəticəsi ola bilər.  Traffingin qurbanı ilk növbədə qadınlar və uşaqlar olur. Aldadılaraq 18 – 22  yaşlı qadınlar əla iş yeri, xaricdə maaş çoxdur sözləri ilə traffikingin qurbanı olurlar.

Mövzu 15
İnsan hüquqlarının bərabər olması, ayrı seçkiliyin yolverizməliyi
 
       İlham Əliyevin Azərbaycan Respublikasında insan hüquqlarının müdafiəsi üzrə milli fəaliyyət planına təsdiq edilməsi haqqında 18 iyun 2007 – ci il tarixli sərəncamı ilə hər il iyunun 18 – i insan hüquqları günü kimi qeyd olunur və bununla bağlı Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkili Ombusman Elmira Süleymanovanın təşəbbüsü ilə mayın 18 – dən iyunun 18 – dək Respublikamızda İnsan hüquqları aylığı keçirilir. Bu ay çərçivəsində dövlət qurumları, Qeyri – Hökümət Təşkilatları tərəfindən ölkəmizin bütün regionlarında insan hüquqları günü qeyd olunur.
       İnsanlar hamısı bərabər doğulur.  Lakin bu heç də o demək deyildir ki, dünyanın hər yerində insanlar bərabər yaşayır. Hələ də  bir  çox dövlətlərdə  insanlar təbəqələrə və qruplara ayrılır.
       Bir qism insanlar isə hüquqsuzdur.  İslam dininin müqəddəs kitabı olan Qurani Kərimdə deyilir : “Biz insanları azad və bərabər yaratdıq”.
       Bu ideya təkcə İslam dinində yox bütün dinlərdə xüsusi olaraq vurğulanır və Allahın insanları bərabər yaratdığı qeyd olunur.
       Hüquq bərabərliyi insanların eyni şəkildə bərabər surətdə, fərq qoyulmadan bütün hüquqlardan istifadə edə bilməsidir. Ona görə də əksər dövlətlərin Konstitusiyasında belə bir müddəa əsas yer tutur ki, qanun qarşısında hamı bərabərdir. Yəni tutduğu vəzifəsindən, mənşəyindən, cinsindən, dərisindən, irqindən, milliyətindən və dinindən asılı olmayaraq hamının hüququ bərabərdir və bölünməzdir.
       II Dünya müharibəsində insan hüquqlarının pozulması və insan ləyaqətinin alçaldılmasına yol verilmiş təcavüzlərə məruz qalmış (xalqları) insanları dünya xalqlarını həmrəy olmağa səsləyir və BMT yaradılır.
       BMT – 1945 – ci il aprelin 25 – də yaradılır.  BMT – nin əsas vəzifəsi insanın hüquq  və azadlıqlarını həyata keçirmək və müdafiə etmək idi. 
       İnsan hüquqları haqqında bəyannamə qaəbul olunur və həmin sənəddə deyilirdi:
1.     hər bir insan azaddır
2.     hər bir insanın yaşamaq, azadlıq və şəxsi toxunulmazlıq hüququ var
3.     qanun hamı üçün eynidir, bərabərdir və birdir.
       Təəsüfflər olsun ki, indinin özündə də insnların hüquqları mütəmadi olaraq pozulur. Bu hal özünü ən çox qadınların hüquqlarının pozulmasında, iriq – ayrı seçkilikdə, milli və dini fərqlərdə göstərir. Hələ bir çox ölkələrdə qadınlar cəmiyyətdə kifayət qədər hüquqa malik deyillər. Bir çox ölkələrdə isə insanlar dərisinin rənginə görə bəzi hüquqlardan məhrum olurlar. Gəlin belə bir misala diqqət yetirək. Tutaq ki, ailədə ayrı seçkiliklə qarşılaşmısınız, valideynləriniz sizə heç bir diqqət göstərmir, ancaq sizdən böyüklərlə maraqlanır, onların bütün istək və azruları yerinə yetirilir. Bu halda insan özünü necə hiss edər? Deməli həmin sualın cavabı  pis hiss edərdi. Bizim ölkədə heç kim milli, dini və irqi əlamətlərə görə sıxışdırıla, təqibə məruz qala bilməz.
       Azərbaycanda bir  çox xalqların nümayəndəsi yaşayır və onların hüquqlarının qorunması haqqında ayrıca Prezidenti fərmanı da var.

Cəzanın növləri
Mövzu 7 – 8
 
       Cəzanın növləri Cinayət  Məcəlləsinin 42 – ci maddəsində öz əksini tapıb. Belə ki, aşağıdakı cəza növləri məlumdur:
1.     Cərimə
2.     Nəqliyyat vasitələrindən və idarəetmə  hüququndan məhrumetmə.
3.     Müəyyən vəzifə tutma və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olma hüququndan
məhrumetmə.
4.     İctimai işlər
5.     İslah işləri
6.     Əmlakın müsadirəsi
7.     Hərbi xidmət üzrə məhdudlaşdırma
8.     Azadlığın məhdudlaşdırılması
9.     Ömürlük azadlıqdan məhdudlaşdırma
Cərimə 44 – cü maddədə göstərilmişdir. Cərimə məhkəmə tərəfindən tətbiq edilmiş pul tənbehidir. Cərimədən boyun qaçıran şəxslər barəsində dərhal bu cəza növləri tətbiq olunur.
1.     İctimai işlər
2.     İslah işləri
3.     Azadlığın müəyyən müddətdə məhdudlaşdırılması və s.

İctimai işlər maddə 47 – də göstərilib.
       İctimai işlər məhkumun əsas işindən və ya təhsilindən asudə vaxtında haqqı ödənilməsindən cəmiyyətin xeyrinə ictimai faydalı işlər yerinə yetirməkdən ibarətdir. İctimai işlər 60 saatdan 240 saatadək müddətə müəyyən edilir və gün ərzində 4 saatdan çox ola bilməz. İctimai işlərdən məhrm olunmuş şəxs boyun qaçırarsa  cəzası azadlıqdan müəyyən müddətdə məhdudlaşdırma ilə cəzalanır. İctimai işlər aşağıdakı şəxslərə tətbiq edilə bilməz.
1.     I və II qrup əlillərə
2.     Hamilə qadınlara
3.     Himayəsində 8 yaşınadək olan uşağı olanlara
4.     Pensiya yaşına çatmış kişilər və qadınlar və s.
İslah işləri 49 – cu maddədə göstərilir.
İslah işləri 2 aydan 2 ilədək müddətə təyin edilir və həmin cəza məhkumun iş  yeri üzrə çəkilir. İslah işləri məhkumun islah edilməsi ilə dövlət nafinə 5 faizdən 20 faizədək məbləğdə  pul tutulur.
       İslah işlərindən boyun  qaçıran şəxs və ya məhkum olmuş şəxs azadlıqdan müəyyən müddətdə məhrum etmə və cəzalandırıla bilər.
       Əmlakın müsadirəsi 51 – ci maddədə göstərilib. Əmlakın müsadirəsi məhrumun cinayət törədərkən istifadə etdiyi alət və vəsaitlərin habelə cinayət yolu ilə əldə etdiyi əmlakın məcburi qaydada və əvəzsiz olaraq dövlət nafinə alınmasından ibarətdir.
       Cinayət Məcəlləsi 2000 – ci il iyunun 1 – də qəbul olunub. 353 – cü maddə, 35 fəsil, 12 bölmədən ibarətdir.

Mövzu  (24) 25
Azərbaycan Cinayət Pro-sual Məcəlləsi
2000 – ci il iyunun 1 – də qüvvəyə minib.
 
       Bu məcəllə 521 maddə - XVIII fəsil- XI bölmədən  ibarətdir.
       Cinayət Pr-sual məcəlləsinin vəzifəsi cinayət əlamətlərini əks etdirən cinayətin olub- olmamasını, cinayəti törədən şəxsin təqsirli olub – olmamasını müəyyən etməkdir.
       Cinayət  Pr – sual məcəlləsi ona  yönəldilmişdir ki, qanunla cinayət hesab olunan əməli törətmiş hər bir şəxsi ifşa etmək və cinayət məsuliyyətinə cəlb etmək mümkün olsun
       Heç kəs qanunsuz və zərurət olmadan prosessual məcburiyyət tədbirlərinə və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına digər məhdudiyyətlərə məruz qalmasın və s.
       Cinayət təqibi nədir?
Cinayət təqimi – cinayət hadisəsinin müəyyən edilməsi cinayət törətmiş şəxsi ifşa edilməsi, ittiham irəli sürülməsi, ona cəza təyin edilməsi və s. hallarıdır.
       Zərər- cinayət törədərkən zərər çəkiş şəxsə vurulmuş mənəvi, fiziki və ya maddi ziyandır.
       Maddə – 20
       Heç kəs şəxsən özünün və  yaxın qohumlarının əleyhinə ifadə verməyə məcbur edilə bilməz və buna görə hər hansı təqibə məruz qala bilməz və ifadə verməkdən də imtina etmək hüququna malikdirlər.
       Xüsusi ittiham qaydasında cinəy təqibi yalnız zərərçəkmiş şəxsin ərizəsi əsasında və ya şikayəti əsasında Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 147,148,165,166.1 maddələrinə əsasən həyata keçirilir.
       İctimai xüsusi ittiham qaydasında.
       Cinayət təqibi zərərçəkmiş şəxsin şikayəti olmadan prokuror tərəfindən yalnız aşağıdakı hallarda başlanıla bilər.
1.     Törədilmiş cinayət dövlətin və cəmiyyətin mənafeyinə toxunduqda.
2.     Cinayət  hamilə qadına qarşı törədiləndə.
3.     Cinayət hədə - qorxu nəticəsində olduqda.
4.     Cinayət hakimiyyət nümayəndəsi və ya dövlət orqanlarının digər vəzifəli şəxslər
tərəfindən və ya onlara qarşı törədilərsə
5.     Cinayət qoca və köməksiz vəziyyətdə olan şəxs barəsində törədildikdə və s.

Cinayət Prosessual  hüququnun anlayışı
Mövzu 12
 
       Cinayət Prosesual Məcəlləsi 2000 – ci il sentyabrın 1 – də qüvvəyə minib. 521 – maddə - 18 fəsil – XI bölmədən ibarətdir. Maddə 7 – də öz əksini tapıb.
       Cinaəyt Prosesual Məcəlləsində aşağıdakı  faktlardan və anlayışlardan istifadə olunur:
1.     Cinayət hadisəsi-  cinayətin əlamətlərini özündə əks etdirən hadisədir.
2.     Ərizəçi – özünün həqiqi və ehtimal olunan hüquqlarının müdafiəsi üçün
məhkəməyə müraciət edən şəxsdir.
3.     Cinayət prosesini həyata keçirən orqanlar – məhkəmələr, prokurorlar, tədqiqatçılar,
istintaqı aparan şəxslər.
4.     Məhkəmə - Azərbaycan Respublikasının Qanunvericiliynə uyğun olaraq ədalət
mühakiməsini həyata keçirən orqandır.
5.     Hakim- Azərbaycan Respublikasının Qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş qaydada
həmin vəzifəyə təyin edilmiş şəxsdir.
6.     Məhkəmə iclasına sədrlik edən şəxslər üş tərkibdə olan hakimlərdir.
7.     Andlı iclasçı – Cinayət işlərinə baxılması üçün yaradılan andlı iclasçılardan ibarət
qurumdur.
8.     Cinayət prosessinin iştirakçıları – təhqiqatçı, müstəntiq – prokuror, mülki
müdafiəçi, zərərçəkmiş şəxs, təqsirləndirilən şəxs, müdafiəçi, şübhəli şəxslər və s.
9.     Prokuror – öz səlahiyyətləri daxilində bu məcəllənin də nəzərdə tutulmuş qaydada
cinayət işləri üzrə ibtidai araşdırmanı həyata keçirən şəxslərdir.
10.                 Müdafiəçi – vəkil.
11.                 İttihamçı – bu məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydada və hallarda məhkəmədə ittihaç
irəli sürən və onu müdafiə edən şəxsdir.
12.                  Müstəntiq.
13.                 Tədqiqatçı.
 
       Cinayət Prossesual Məcəlləsinin əsas vəzifəsi qanunla müəyyən olunan əməli törətmiş hər bir şəxsi ifşa etmək və cinayət məsuliyyətinə cəlb etmək mümkün olsun deyə.

Mövzu 19
Cinayət işinin başlanması.
       Cinayət işinin başlanması  məcəllənin 209 – cu maddəsində nəzərədə tutulmuş hallarda təhqiqatçı, müstəntiq və ya ibtidai araşdırmanı  həyata keçirən  prokuror öz səlahiyyətləri daxilində  cinayət işinin  başlanması barədə qərar çıxarır.
        Cinayət işinin başlanması   barədə  qərarda göstərilməlidir:
1.     Cinayət işinin başlanmasına səbəb, əsas və ya fakt.
2.     Müstəntiq ibtidai araşdırmaya cinayət işinin başlanması   haqqında məlumat
verdikdə.
3.     İbtidai araşdırmanın aparılması.
4.     Cinayət işinin fakt üzrə dərhal başlanması.
 
1.     Qətl əlamətlərinin izləri ilə insan bədənini hissələri, yaxud onların basdırılma yerləri aşkar edildikdı.
2.     Tanınmamış insan meyidi aşkar edildikdə.
3.     İnsan qanunsuz azadlıqdan məhrum edildikdə.
4.     Silahlı qiyam olduqda, hakimiyyəti zorla ələ keçirdikdə.
5.     Kütləvi ixtişaş olduqda .
6.     Terror və təxribat aktı törədildikdə.
 
       Cinayət işinin başlanması üçün səsbələrin qanunsuz olduğu və ya əsasın olmadığı halda təhqiqatçı, müstəntiq və ya ibtidai araşdırmaya prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokuror cinayət işinin başlanmasının rədd edilməsi haqqında qərar çıxarılır.
       Müstəntiq ibtidai araşdırmaya başlayarkən prokuror cinayət işinin başlanması haqqında məlumatlandırmaqla cinayət işi üzrə ibtidai istintaq aparır.
       Cinayət işinin başlanmasından on gün araşdırmanın aparılması üçün cinayət işi istintaq orqanınna aparılır və araşdırılır.

Mövzu 20
Ekispertizanın aparılması qaydası və məhkəmə tibbi ekispetizanın
təşkili – sübutları.
 
Hadisə yerinə ekpertin dəvət olunması və yaxud ekispetiza aparılması Azərbaycan
Respublikasının Mülki  və Cinayət Prosessual Məcəlləsində yaqeyd olunmuş maddələrə əsaslanır. Respublika Cinayət Prosessual məcəlləsində göstərili ki, ekspert həmin məcəllənin 74 – cü maddəsinə  əsasən zəruri biliyə malik olan şəxs ekpert ola bilər. Cinayət Prosessual Məcəlləsinin müvafiq maddəsindən aydın olur ki, qanun üç halda məhkəmə tibb ekspertizası təyin edir və mütləq lazım olmasını göztərirlər.
1.     Ölümün səbəbini.
2.     Bədən xəsarətinin ağırlığını və xarakterini.
3.     Şübhə edilən şəxsin və zərəçəkənin yaşını
       Ümumiyyətlə 22 ixtisas üzrə ekspert olur. Ekspert  97 – ci maddəyə əsasən aşağıdakı vəzifələri və məsələləri həll edir:
1.     Qarşısına qoyulmuş suallara dair əsaslı və obyektiv rəy vermək.
2.     Cinayət prosesi iştirakçılarına yazılı rəy təqdim etmək.
3.     Onun məzmununu izah etmək.
4.     Təhqiqatçının, müstəntiqin, prokurorun və ya məhkəmə iclasında sədrlik edənin
göstərişlərinə tabe olmaq.
5.     Məhkəmə iclasında qaydaya riayət etmək.
6.     Yerinə yetirdiyi işlərə görə haqq almaq.
7.     Bu məcəllənin hüquqlarından istifadə etmək.
 
Sübutların anlayışı və növləri
 
       Məhkəmənin və ya cinayət prosesi tərəflərinin əldə etdiyi mötəbər dəlillər cinayət təqibi üzrə sübutla hesab olunur. Bu sübutlar hadisənin cinayət hadisəsi olub – olmamasını habelə ittihamın düzgün həll edilməsi üçün kəsb edən digər hallar göstərilməlidir. Aşağıdakılar sübüt kimi qəbul olunur:
1.     Şübhəli, təqsirləndirilən, zərərçəkmiş şəxslər və şahidlərin ifadələri.
2.     Ekispertin rəyi.
3.     Maddi sübütlar.
4.     İstintaq və məhkəmə hərəkətlərinin protokolları.
5.     Digər sənədlər.
       Cinayət təqibi üzrə toplanmış sübutlar tam, hərətəfli və obyektiv yoxlanılmalıdır. Yoxlama zamanı cinayət təqibi üzrə toplanmış sübutlar təhlil olunur və bir – biri ilə müqayisə olunur, yəni sübutlar toplanılır və təhvil olunur.
 
22 ixtisas üzrə ekspertlər.Ekspertin növləri 6 – dır.
1.     Texniki ekspert
2.     Ekspert mühasib.
3.     Ekspert kriminalist.
4.     Ekspert psixiatr.
5.     Məhkəmə eksperti.
6.     Məhkəmə psixiatr eksperti.
Ekspertizanın növləri aşağıdakılardır.
1.     Avtotexniki ekspertiza.
2.     Balistik ekspertiza.
3.     Mühasibat ekspertiza.
4.     Baytarlıq ekspertizası.
5.     Hərbi ekspertizalar.
6.     Trafik ekspertiza.
7.     Barmaq izləri ekspertizası (Daktilokopik) nədir?
8.     Qiyabi ekspertiza.
9.     Komissiya ekspertiza.
10.                       Kompleks ekspertiza.
11.                       Kriminalistika ekspertizası.
12.                       Yanğın ekspertizası.
13.                       Bioloji ekspertiza.
14.                       Tibbi ekspertiza
15.                        Məhəkəmə psixatoropiya ekspertizası.
16.                       Kimyəvi ekspertiza.
17.                       Texniki ekspertizası.
18.                       Əmək ekspertizası.
19.                       Sənədlərin ekspertizası.
20.                       Dəmiryol ekspertizası.
21.                       Texniki mühəndis ekspertiza.
22.                       Texnoloji ekspertiza.
 

Mövzu 18
Qəyyumluq və himayəçilik.
 
       Qəyyumluq və himayəçilik fəaliyyət fəaliyyət qabiliyyəti olmayan və ya məhdud fəaliyyət qabiliyyətli fiziki şəxslərin hüquq və mənafelərinin müdafiəsi üçün təyin edilir. Yetkinlik yaşına çatmayanlar üzərində qəyyumlar və himayəçilər əsası onların tərbiyələndirilməsi məqsədilə təyin edilir.
       Qəyyumlar və himayəçilər hüquq və vəzifləri Ailə Məcəlləsinə uyğun həyata keçirilir. 14 yaşı tamam olmamış yetkinlik yaşına çatmayanlar habelə psixi pzountuya görə məhkəmə tərəfindən fəaliyyət qabiliyyəti olmayan sayılmış fiziki şəxslər üzərində qəyyum təyin edilir. Qəyyum və himayəçi öz razılığı əsasında seçilirlər. Bu zaman onun əxlaqi keyfiyyətləri, şəxsi keyfiyyəti olmalıdır. Qəyyumlar və himayəçilər yetkinlik yaşına çatmamış şəxslərdən təyin edilir. Aşağıdakı halda himayəçi və qəyyum öz səlahiyyətlərindən azad olunur. Üzrlü səbəb olduqda  himayəçi öz razılığı ilə işindən kənarlaşdırılır.
 
 
 
 
 
Mövzu
Uşaqlar üzərində qəyyumluq və himayə
       Qəyyumluq və himayə valideynlərini itirmiş uşaqlara onların saxlanması, tərbiyə olunması, təhsil alması, habelə onların hüuü və vəzifələrinin qorunması məqsədilə müəyyən olunur. Qəyyumluq 14 yaşınadək, himayəçilik 14 yaşından 18 yaşınadək olan uşaqlar üzərində təyin edilir. Uşaqlar qəyyumu yalnız yetkinlik yaşına çatmayan və tam fəaliyyət qabiliyyətli olan şəxslər qəyyum təyin edilirlər.  Uşağın tərbiyə etmək və onun sağlamlığının fiziki və psixi, mənəvi və əxlaqı inkişafının qeydinə qalmaq qəyyumun hüquq və vəzifəsidir. Uşağa qəyyumluq vəzifəsi təmənnasız yerinə yetirilməlidr və o dövlət tərəfindən təyin edilmiş maddi vəsaitlə təmin olunur. Valideynlik hüquqlarını itirmiş valideynlər qəyyum və himayəçi ola bilməzlər.  Yetkinlik yaşına çatmayan şəxs valideynlərinə qaytarıldıqda və ya övladlığa götürüldükdə  qəyyumluq və himayəçilik orqanı qəyyumu və ya himayəçini öz vəzfiələrindən azad edir.
 
 
 
 
 
 
 
 
  
    
 
 
 
Mövzu ( 24 – 25 – 26 ) 1 – 2
Ailə qanunvericiliyi və onun vəzifələri
2009 – cu il fevralın 15 – dən edilən əlavə və dəyişikliklər.
Ailə məcəlləsi 2000 – ci il iyunun 1 – də qəbul olunub.195 maddə, 28 fəsil, 8 bölmədən ibarətdir. Ailə qanunvericiliyi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasından, məcəllədən və beynəlxalq müqavilədən ibarətdir.
         Azətbaycan Respublikasında ailə və uşaqlar dövlətin himayəsindədir.Analıq, atalıq, uşaqlar qanunla qorunur.
         Ailə qanunvericiliyi ailənin möhkəmləndirilməsi, ailənin qorunub saxlanılması üçün yaradılan bir qanundur.
         Azərbaycan Respublikasında nikah və ailə münasibətlərinin hüquqi baxımdan tənzimlənməsi dövlət tərəfindən həyata keçirilir və yalnız müvafiq icra hakimiyyəti orqanında bağlanmış nikah tanınır. Dini kəbinkəsmə (dini nikah) hüquqi əhəmiyyətə malik deyildir.
         Nikah kişi ilə qadının ailə qurmaq məqsədilə müvafiq icra hakimiyyəti orqanında qeydiyyata alınan könüllü ittifaqıdır.
         Ailə məcəlləsinin vəzifələri aşağıdakılardır:
1.     Ailənin ümumbəşər prinsiplər əsasında qurulması.
2.     Ailə münasibətlərində qadın və kişinin könüllü nikah ittifaqı.
3.     Ana və uşaqların mənafeyinin hərtərəfli müdafiəsi və hər bir uşağın xoşbəxt həyatının təmin edilməsi.
4.     Ailə münasibətlərində zərərli adətlərin aradan qaldırılması.
5.     Uşaqların ailə, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissinin tərbiyə edilməsi və sair.
Ailənin bir üzvü öz hüquqlarını həyata keçirərkən və vəzifələrini yerinə yetirərkən ailənin başqa üzvlərinin və digər vətəndaşlarının hüquqlarını, azadlıqlarını və qanuni mənafeylərinin pozmalıdır.
         Ailə hüquqlarının həyata keçirilməsi və müdafiəsi ailə məcəlləsinin 6 –cı maddəsində öz əksini tapmışdır.
         Vətəndaşlar ailə hüquqlarının habelə həmin hüquqların müdafiəsini, bu məsələnin başqa qayda nəzərdə tutmayıbsa, müstəqil həyata keçirilir.
         Ailənin bir üzvü öz hüquqlarının həyata keçirərkən və vəzifələrini yerinə yetirərkən ailənin başqa üzvlərinin və digər vətəndaşların hüquqlarını, azadlıqlarınıpozmamalıdır.
         Ailə qanunvericiliyi bundan ibarətdir:
·        Ailə hüquqlarını həyata keçirilməsi və müdafiəsi
·        Nikahın bağlanması və nikaha xitam verilməsi.
·        Nikahın bağlanma qaydası və şərtləri.
·        Nikahın etibarsızlığı.
·        Nikahın xitamı.
·        Ər – arvadın hüquq və vəzifələri.
·        Ər – arvadın mülkiyyət hüququ.
·        Valideynlərin və uşaqların hüquq və vəzifələri.

 
 
 
Nikahın bağlanma qaydaları və şərtləri
Mövzu 1.
Sual
1.     Nikah hansı orqan tərəfindən bağlanır?
2.     Nikahın xitamı?
Nikahın bağlanması qaydası. Ailə Məcəlləsinin 9 – cu maddəsində öz əksini tapmışdır.Nikahın bağlanması müvafiq icra hakimiyyəti orqanında nikaha daxil olmaq istəyən şəxslərin bu barədə ərizə verdikləri gündən 1 ay sonra onların iştirakı ilə bağlanır.
         Üzrlü səbəblər olduqda nikahın bağlanma müddəti müvafiq icra hakimiyyəti orqanında uzadıla və ya 1 ay müddətinə azaldıla bilər.
Xüsusi hallarda nikah ərizə verilən gün bağlana bilər. Xüsusi hallar dedikdə aşağıdakı misala nəzər salaq (Hamiləlik, uşağın doğulması) hallar olduqda.
         Ər – arvadın hüquq və vəzifələri müvafiq icra hakimiyyəti orqanında nikahın bağlanmasından sonra yaranır. Müvafiq icra hakimiyyəti orqanı nikahın qeydiyyatından imtina etdikdə nikaha daxil olmaq istəyən şəxslər məhkəməyə şikayət edə bilərlər.
         Azərbaycanda nikah yaşı kişilər üçün 18 yaş, qadınlar üçün 17 yaş müəyyən olunub. (17 – 18)
         Nikahın bağlanma şərtləri?
         Nikahın bağlanması üçün nikaha daxil olan şəxslərin yazılı razılığı və nikah yaşına çatmaları zəruridir.
         Nikahın bağlanmasına mane olan hallar 12 – ci maddədə öz əksini tapıb.
1 – ci – övladlığa götürənlər və övladlığa götürülənlər.
2 – ci – ikisindən biri və ya hər ikisi başqası ilə nikahda olan şəxslər.
3 – cü – ikisindən biri və ya hər ikisi ruhi xəstəlik və ya kəmağıllılıq nəticəsində məhkəmə tərəfindən fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilən şəxslərdir.
         Nikaha daxil olan şəxslərin tibbi müayinəsi əsas şərtlərdən biridir. Maddə 13.
Sual 2.
Nikaha xitam verilməsi aşağıdakılardır:
1.     Ər – arvad öldükdə. Yaxud məhkəmə qaydasında ölmüş elan edildikdə nikaha xitam verilir.
2.     Ər (arvad) və ya onların hər ikisinin ərizəsi əsasında eləcə də məhkəmə qaydasında fəaliyyət olmayan hesab edilən ərin (arvadın) qəyyumunun ərizəsi əsasında nikaha xitam verilə bilər.
3.     Ər (arvad) birgə yaşamasının və ailənin saxlanılmasının qeyri – mümkünlüyü məhkəmə tərəfindən aşkar edildikdə nikah məhkəmə tərəfindən pozulur.
Tərəflərdən birinin nikahın pozulmasın haqqında qazılığı olmadıqda, məhkəmə ər (arvadın) barışması üçün 3 ay müddət təyin etməklə işi təxirə sala bilər.
     Nikahın pozulmasın haqqında qətnamə qəbul edildikdə məhkəmə aşağıdakı məsələləri həll edir:
1.     Boşanmadan sonra yetkinlik yaşına çatmayan uşaqların valideynlərin hansının yanında qaldığını müəyyən edir.
2.     Uşaqlar üçün alimentin hansı valideyn tərəfindən verilməsi və nə qədər miqdarda olması.
3.     Ər – arvadın birgə mülkiyyətinin bölünməsi aparılmasını təşkil edir.
Nikah pozulması haqqında şəhadətnamə verilməyənədək nikaha daxil olamq qadağandır.

 
Boşanmanın nəticələri?
 
Sxem 1.
Радиальная диаграмма
                                                                                        
 
1.İnsan 1 ay yeməksiz
2.20 gün susuz
3.5 dəqiqə havasız yaşaya bilməz.
1988 – ci ildən ermənilər 20 % ərazini işğal edib.
90 – cı illərdən SSRİ dağıldı və müstəqilliyimiz yarandı.

Mövzu 3.
Ər – arvadın hüquq və vəzifələri.
-         I  -
         Ailə məcəlləsi 2000 – ci il iyunun 1 – də qəbul olunub. 195 maddə, 18 fəsil, 8 bölmədən ibarətdir.
         Ailə qanunvericiliyinə edilmiş əlavələr və dəyişikliklər 2009 – cu il 15 fevralda olunmuşdur.
         Azərbaycan Respublikasının (25 maddə) Konstitusiyasında təsbit edilmiş qadın və kişinin hüquq bərabərliyinə uyğun olaraq ər və arvad ailə münasibətlərində bərabər şəxsi və əmlak hüquqlarına və təhsili, eləcə də ailənin digər məsələləri ər – arvadın hüquq bərabərliyi prinsiplərinə uyğun olaraq birgə həll edilir.
         Ər – arvad özünə məşğuliyyət, sənət və yaşayış yeri seçməkdə azaddır.
         Ər – arvad öz münasibətlərində qarşılıqlı yardım və hörmət hissi əsasında qurmalı, ailənin möhkəmləndirilməsi və rifahı üçün birgə fəaliyyət göstərməli və onların sağlamlığının qayğısına qalmalıdır .
 
-         II  -
Ər – arvad öz arzuları ilə onlardan birinin soyadını özləri üçün ümumi soyad seçə
və öz nikahdan əvvəlki soyadını qoruyub saxlaya bilər.
         Soyadlar eyni soyad olsa dəyişməsi heç bir əsas vermir.
         Nikah pozulduqda ər (arvad) ümumi soyadlarını saxlamaq və ya nikahdan əvvəlki bərpa etmək hüququna malikdir.
         Nikah müddətində ər – arvadın əldə etdikləri əmlak onların ümumi mülki, yəni birgə mülkiyyətinə daxildir. Ər – arvadın ümumi gəlirləri hesabına əldə etdikləri daşınar və daşınmaz əşyalar, qiymətli kağızlar, əmanətlər, verilmiş paylar, nikah dövründə ər – arvadın qazandıqları əmlakdır.
         Nikah dövründə ev təsərrüfatı ilə uşaqlara qulluq etməklə məşğul olduğundan və ya digər üzrlü səbəblərə görə müstəqil qazancı olmayan ər və ya arvad da ümumi əmlak üzərində hüquqa malikdir.
         Nikaha daxil olanadək onlara məxsus olan əmlak habelə nikah dövründə olan əmlak habelə nikah dövründə əldə etdikləri əmlak ər – arvadın hər birinin xüsusi mülkiyyətindədir. Zinət əşyaları istisna olmaqla fərdi istifadə əşyaları nikah zamanı kimin istifadəsində olunubsa onun mülkiyyətinə daxildir.
         Ər – arvadın birgə əldə etdikləri əmlak onların sazişi əsasında bölünə bilər. Saziş olmadıqda ər – arvadın əmlakı bölünə bilməz.
         Mübahisə olduqda əmlak məhkəmə qaydasında bölünə bilər.

 
Müvafiq icra hakimiyyəti orqanında nikaha xitam verilməsi
 
         Ər – arvadın yetkinlik yaşına çatmayan ümumi uşaqları olmadıqda nikaha onların qazılığı əsasında müvafiq icra hakimiyyəti orqanında xitam verilə bilər.
         Nikaha xitam verilməsi aşağıdakı hallarda müvafiq icra hakimiyyəti orqanında belə aparılır:
1.     Ər (arvad) məhkəmə qaydasında itkin düşdükdə.
2.     Ər (arvad) cinayət törətməyə görə ən azı 3 il müddətdə azadlıqdan məhrum edildikdə.
3.     Ər (arvad) məhkəmə tərəfindən fəaliyyətsiz hesab edildikdə və ərizə verildikdə 1 ay sonra müvafiq icra hakimiyyəti həyata keçirilir.
         Arvadın hamiləliyi dövründə və ya uşağın doğulmasından sonra 1 il müddətində arvadın razılığı olmadan ər nikaha xitam verilməsi barədə iddia qaldıra bilməz.
         Nikah məhkəmə tərəfindən etibarsız sayılır. Ər – arvadın əmlak onların sazişi əsasında bölünə bilər.
         Belə saziş ər – arvad arzusu əsasında notariat tərəfindən təsdiq edilə bilər.
         Nikaha daxil olanadək onlara məxsus olan əmlak habelə nikah dövründə hədiyyə şəklində vərəsəlik qaydasında ər – arvadın hər birinin ayrıca əmlakındadır. O pay şəklində olan əmlaklar bölünmür.

 
Mövzu 2.
 
Valideynlər və uşaqların aliment öhdəlikləri.
 
         Ailə məcəlləsi 2000 – ci il iyunun 1 – də qüvvəyə minib. Ailə məcəlləsi 195 maddə, 28 fəsil,8 bölmədən ibarətdir.
         Valideynlər və uşaqların aliment öhdəlikləri 75 – ci maddədə öz əksini tapıb.
         Valideynlər  uşaqlarını saxlamağa borcludur. Uşaqlarını saxlamağın qaydasını və formalarını valideynlər müstəqil müəyyən edirlər.
         Valideynlərin uşaqlarını saxlamadıqda uşaqların saxlanması üçün vəsait, yəni aliment valideynlərdən məhkəmə qaydasında tutulur. Uşaqlar üçün məhkəmə qaydasında tutulan alimentin miqdarı aşağıdakılardır:
1.     Uşağa görə qazancın dörddə bir hissəsi
2.     Uşağa görə qazancın üçdə bir hissəsi
3.     3 və daha çox uşağa görə qazancın yarısı verilməlidir.
         Uşaqlar üçün valideynlərinin aliment tutulan manat və xarici valyuta ilə aldıqda əmək haqqının və başqa gəlirlərinin növlərini müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən etmək olar.
         Aliment ödənilməsi barədə saziş aliment ödəməli olan şəxs və onu alan şəxs
arasında aliment müqavilə bağlanır.
         Aliment ödənilməsi barədə saziş yazılı formada bağlanılır və notariat qaydasında təsdiq olunur.
(Ailə məcəlləsi 94 – cü maddəsi) Aliment barədə sazişin olması
Aliment məhkəməyə müraciət olunduqdan sonra tutulur.
         Məhkəmə iddiaçının aliment almaq üçün məhkəməyə müraciət edəndən sonra tədbirləri görür.ş çünki qarşı tərəfin aliment ödəməsi şərtdir.
 
 
 
         Aliment öhdəliklərinə xitam verilməsi 113 – cü maddədə öz əksini tapmışdır.
         Aliment öhdəliklərinə xitam verilməsi aşağıdakılardan ibarətdir:
1.     Uşaq övladlığa götürüldükdə
2.     Uşaq yetkinlik yaşına çatdiqda
3.     Tam fəaliyyət qabiliyyəti olduqda
4.     Aliment alan şəxs öldükdə
5.     Aliment verən tərəf öldükdə xitam verilir.
6.     Alimenti verən şəxs və ya alan şəxs yenidən nikaha daxil olduqda uşaq kimdə olsa.
 
Maddə 76.
Aliment müəyyən olunduqda sonra bu payların miqdarı məhkəmə tərəfindən tərəflərin ailə və maddi vəziyyəti nəzərə alınmaqla azaldıla və ya yaxud artırıla bilər.
         Aliment ödənilmısi barədə valideynlər arasında saziş olmadıqda və məhkəməyə bu barədə məlumat vermədikdə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlar adından məhkəməyə iddia qaldırmaq hüququna malikdir.

Mövzu (23) 4 – 5
Valideynlik hüququndan məhrumetmə
 
         Valideynlər (onlardan biri) valideynlik hüquqlarından aşağıdakı hallarda məhrum edilir.
1.     Öz valideynlik vəzifələrini yerinə yetirmədikdə.
2.     Alimenti qəsdən ödəmədikdə.
3.     Valideynlik hüquqlarından sui istifadə etdikdə
4.     Uşaqlarla mansız davrandıqda, onları fiziki, psixi təzyiq altında saxladıqda.
5.     Uşaqların və ya ərinin (arvadının) sağlamlığını və həyatına qarşı qəsdən edilmiş cinayət törətdikdə və s.
Valideynlik hüququndan məhrum etmə məhkəmə qaydasında həll edilir. (65) maddə valideynlik hüquqlarından məhrum etmə işinə baxılarkən məhlkəmə valideyn hüuqlarından məhrum edilmiş valideynlərdən uşağa aliment tutulması məsələsini həll edir.
Məhkəmə valideynlik hüquqlarından məhrum etmə haqqında qətnamə qanun qüvvəyə mindikdən sonra 3 gündən gec olmayaraq qətnamədən çıxarışı müvafiq icra hakimiyyəti orqanına göndərilməlidir. Valideynlik hüququndan məhrum edilmiş valideynlər uşaqların saxlanmasını təmin etmək vəzifələrindən azda edilmirlər. Valideynlik hüquqndan məhrum edilmiş vakideynlərin uşaqları mənzilə xüsusi mülkiyyətə(ə) hüququna və ya ondan istifadə hüuquna, uşağın valideynlərlə və ya başqa qohumlarla qohumluq hüququna malikdirlər.
Uşaq, valideynlərin valideynlərin valideynlik hüuqundan məhrum edilməsi haqqında məhkəmənin qətnamsindən 6 ay keçdikdən sonra övladlığa götürülə bilər.
 
Valideynlik hüquqlarının bərpası 67
 
         Valideynlərin həyat tərzi, əxlaqları, uşağın tərbiyələrinə münasibətləri dəyişdikdə valideynlik hüquqları bərpa edilir.
Valideynlik hüquqlarının bərpası ərizə əsasında məhkəmə yolu ilə həll edilir. Uşaq 10 yaşına çatmışsa ancaq onun razılığı ilə valideynlik hüquqlarının bərpa edilə (bilər) si həyata keçirilir.
 
 
Valideynlərin və uşaqların hüquq və vəzifələri
Mövzu 3 – 4
 
         Valideynlərin və uşaqların hüquq və vəzifələri o cümlədən valideynəlrin uşağı saxlamaq vəzifəsi onların birgə yaşadıqları dövlətin qanunvericiliyinə uyğun müəyyənləşdirilir.
18 yaşına çatmayan və tam fəaliyyət qabiliyyəti əldə etməyən şəxs uşaq hesab olunurlar. Hər bir uşaq ailədə yaşamaq və tərbiyə almaq və onların qayğısında istifadə etmək, uşağın maraqlarına zidd olan hallar istisna olmaqla onlarla birgə yaşamaq hüququna malikdirlər.
         Uşaqlar öz valideynləri tərəfindən tərbiyə olunmaq öz maraqlarının təmin olunması, hərtərəfli inkişafı, onun ləyaqətinə hörmət olunması hüququna malikdir.
Valideynlər olmadıqda, onalrın valideynlik hüquqlarından məhrum olunduqda və ya uşağın ailədə tərbiyəsi yerli icra hakimiyyəti orqanlarının qəyyumluq və himayə orqanları tərəfindən təmin edilir.
Uşağa ad valideynin razılığı ilə verilir.
Uşağın soyadı valideynin soyadı ilə müəyyən edilir.
Valideynin soyadı müxtəlif olduqda  uşağa razılığa əsasən atanın və ya ananın soyadı verilir. Valideynlərin öz uşaqları barəsinsdə bərabər hüquq və vəzifələrə malikdirlər. Uşaqlar yetkinlik yaşına çatdıqda yaşa çatmayan şəxs nikah bağladıqda valideynələrin hüquq və vəzifələrinə xitam verilir.
Valideynlərin – uşaqlarla birgə yaşaması və onların tərbiyəsi ilə məşğul olmaq hüquqna malikdirlər.
Valideynlər uşaqların tərbiyəsinə və sağlamlığına görə və onların psixi, fiziki, mənəvi inkişafına görə məsuliyyət daşıyırlar.
Valideynəlrin valideynlik hüquqlarından aşağıdakı hallarda məhrum edilə bilər.
1.     Öz valideynlik hüquq və vəzifələrini yerinə yetirmədikdə.
2.     Alimenti qəsdən ödəmədikdə.
3.     Uşaqlara mansız davrandıqda, onları fiziki və psixi təzyiq altında saxladıqda.
4.     Uşaqların ərin (arvadın) sağlamlığına və ya həyatına qarşı qəsdən edilmiş cinayət törətdikdə və s.
Ailə Məcəlləsi 2000 – ci il iyunun  1 – də minib. 195 maddə - 28 fəsil – 8 bölməsi var.
 
Mövzu 26 – 27
Övladlığa götürmə qaydaları ( 117 maddə)
 
          177.1 Övladlığa götürməyə yetkinlik yaşına çatmayanlar barəsində və yalnız onların mənafeyi naminə yol verilir.
          177.2 Bir uşaq 2 şəxs tərəfindən (ər – arvaddan başqa) övladlığa götürülə bilməz.
Uşaqlarən mənafeyinə cavab verən halla istisna olmaqla qardaş və bacıların müxtəlif şəxslər tərəfindən övladlığa götürülməsinə yol verilmir.
Vlaideynin himayəsindən məhrum olmuş uşaqlar aşkar olunarsa və uçota götürülməklə 3 ay ərzində övladlığa verilə bilərlər.
 
Övladlığa götürmənin qaydaları
 
          Övladlığa götürmə uşağı övladlığa götürmək istəyən şəxsin verdiyi ərizə əsasında  məhkəmə tərəfindən həyata keçirilir. Övladlığa götürənlərin və övladlığa götürülən uşaqların hüquq və vəzifələri məhkəmənin uşağın övladlığa götürülməsinin müəyyənliyi barədə qətnaməsinin qanuni qüvvəyə mindiyi gündən yaranır.
Maddə 120. Övladlığa götürmək hüququ olan şəxslər hər iki cinsdən olan yetkinlik yaşına çatmış şəxslər övladlığa götürən ola bilər.
Övladlığa götürmək hüququ olmayan şəxslər aşağıdakılardır.
1.     Məhkəmə tərəfindən fəaliyyət qabiliyyəti olmayan və ya məhdud fəaliyyət qabiliyyəti hessab edilən şəxslər.
2.     Valideynlik hüquqlarını itirmi şəxslər
3.     Qəyyum və himayəçilik hüququndan məhrum olmuş şəxslər.
4.     Aralarında nikahı olmayan şəxslər birlikdə övladlığa uşaq götürə bilməzlər.
10 yaşına çatmış uşaq övladlığa götürülməklə onun razılıq verilməsi zəruridir. Övladlığa götürən ər – arvadı soyadları fərqli olduqda onların razılığı ilə soyad uşağa verilir.
Övladlığa götürmənin gizli saxlanılması üçün övladlığa götürənin xahişi ilə övladlığa götürülənin doğulduğu yer, eləcə də doğum tarixi 3 aydan çox olmayaraq dəyişdirilə bilər.
          Övladlığa götürmənin sirri qanunla mühafizə olunur.
 
Övladlıq aşağıdakı halarda ləğv edilir.
1.     Övladlığa götürənlər onlara həvalə edilmiş valideynlik vəzifələrini yerinə yetirmədikdə.
2.     Övladlığa götürənlər valideynlik hüquqlarından sui – istifadə etdikdə.
3.     Övladlığa götürənlə qəddar davrandıqda və s. hallar olduqda məhkəmə uşağın rəyinə əsasən övladlığa götürməni ləğv edə bilər.
 
 
Mövzu 11. Yetkinlik yaşına çatmayanların cinayət məsuliyyəti.
 
          Yetkinlik yaşına çatmayanlar cinayət törətdikdə onlara cəza təyin olunur və ya tərbiyəvi xarakterli məcburi tədbirlər tətbiq edilə bilər.
Cinayət törədərkən 14 yaşı tamam olmuş lakin 18 yaşına çatmayan şəxslər yetkinlik yaşına çatmayanlar hesab olunur. Yetkinlik yaşına çatmayanlara aşağıdakı cəza növləri t\yin eidlir.
1.     Cərimə.
2.     İctimai işlər.
3.     İslah işləri.
4.     Müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum etmə
Azadlıqdan məhrum etmə yetkinlik yaşına çatmayan məhkumlara 10 ildən artıq olmayan müddətə təyin edilir. Yetkinlik yaşına çatmayan şəxslər yəni məhkumlara aşağıdakı tərbiyəvi müəssisələrdə cəza çəkirlər.
1.     Yetkinlik yaşına çatmayan qızlar habelə ilk dəfə azadlıqdan məhrum etməyə görə
məhkum olunmuş yetkinlik yaşına çatmayan oğlanlar – ümumi rejimli tərbiyə müəssələrində cəza çəkirlər.
2.     Əvvəllər azadlıqdan məhrum etmə növündə cəza çəkmiş yetkinlik yaşına çatmayan oğlanlar möhkəm ciddi rejimli tərbiyəvi müəssələrində cəza çəkirlər.
 
Yetkinlik yaşına çatmayanlara aşağıdakı tərbiyəvi xarakterli məcburi tədbirlər tətbiq edilə bilər.
1.     Xəbərdarlıq.
2.     Valideynlərin və ya onları əvəz edən şəxslərin və ya dövlət orqanlarının nəzarətinə vermək.
Böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağır cinayət etməyə görə məhkum edilmiş yetkinlik yaşına çatmayan şəxs 87.2 maddəyə əsasən aşağıdakı tibb xarakterli tədbirlər təyin edilir.
1.     Nəzarətə alma
2.     Asudə vaxtın məhdudlaşdırılması
3.     Vurulmuş ziyanı aradan qaldırılması və s.
Tibbi  xarakterli məcburi tədbirlər məhkəmə tərəfindən həyata keçirilir.Məhkəmə aşağıdakı tibbi xarakterli məcburi tədbirlər təyin edə bilər.
1.     Məcburi psixiatr müalicəsi.
2.     Ümumi rejimli psixiatriya müalicəsi.
3.     İntensiv müşahidə altında məcburi müalicə və s.
 
Mövzu 17.
Şəxsiyyət və Mülkiyyət əleyhinə olan cinayətlər.
 
Suallar.
1.     Şəxsiyyət əleyhinə olan cinayətlər hansılardır ?
2.     Mülkiyyət əleyhinə olan cinayətlər hansılardır?
Şəxsiyyət əleyhinə olan cinayətlər bunlardır:
1.     Qəsdən adam öldürmə 120 maddə
2.     Ehtiyatsızlıqdan adam öldürmə 124 maddə
3.     Qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma 126 maddə.
4.     Qəsdən sağlamlığa az ağır zərər vurma 127 maddə
 - Qəsdən adam öldürmə, yəni digər şəxsi qəsdən h\yatdan məhrum etmə, 7 ildən 12 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. Qəsdən bir qrup şəxs, qabaqcadan əlbir olan şəxs, mütəşşəkil dəstə və ya cinayətkar birlik tərəfindən adam öldürmə - xuliqanlıq niyyəti ilə adam öldürmə 12 ildən 15 ilədək azadlıqdan məhrum etmə cəzası ilə cəzalandırılır. Qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma təqsirin 2 forması var.
     1. Qəsdən adam(sağlamlığa ağır) öldürmə
     2. Ehtiyatsızlıqdan adam öldürmə
Ehtiyatsızlıqdan adam öldürmə maddə 124-də öz əksini tapmışdır.
Ehtiyatsızlıqdan adam öldürmə 3 ilədək müddətə azadlıqdan məhdudlaşdırılır. Ehtiyatsızlıqdan 2 və ya daha çox adamı öldürmə 2 ildən 6 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. Qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma yəni insan həyatı üçün təhlükəli olan görmə, eşitmə, nitq qabiliyyətini və ya hər hansı bir orqanın itirilməsi 3 ildən 8 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırırlır.Eyni əməllər 2 və daha çox şəxsə qarşı törədilərsə 7 ildən 12 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum edilir.
Qəsdən sağlamlığa az ağır zərər vurma zərər çəkmiş şəxsin həyatı üçün təhlükəli olmayan lakin sağlamlığını uzun müddət pozulmasına səbəb olmuşsa 2 ildən və ya 2 ilədək müddətə islah işlərlə məruz qalırlar.
2-ci sual
Mülkiyyət əleyhinə olan cinayətlər aşağdakılardır:
1.     Oğurluq 177
2.     Dələduzluq 178
3.     Soyğunçuluq 180
4.     Quldurluq 181
Oğurluq yəni özgənin əmlakını gizli olaraq talamaq- minimum əmək haqqının 100 mislindən və ya 180 saatdan 240 saatadək ictimai işlər və ya 2 ilədək azadliqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.
Dələduzluq yəni etibardan sui-istifadə etmə və ya aldatma yolu ilə özgənin əmlakını ələ keçirmə 2 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. Eyni əməllər mütəşəkkil dəstə tərəfindən törədildikdə külli miqdarda ziyan vurmaqla törədildikdə 7 ildən 12 ilədək müddətə cəzalandırılılar.
 
Soyğunçuluq 180
Soyğunçuluq yəni özgənin əmlakını açıq talama 2 ildən müddətə islah işləri və ya 3 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.
Eyni əməllər bir qrup şəxs tərəfindən törədildikdə və zərər çəkmiş şəxsə külli miqdarda ziyan vurulmaqla cinayət törədilərsə yaşayış sahəsinə, binaya, anbara və ya başqa saxlanc yerlərinə qanunsuz olaraq girməklə törədilərsə 4 ildən 8 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum edilir.
Quldurluq 181 – yəni özgənin əmlakını ələ keçirtmək məqsədi ilə hücuma məruz qalmış şəxsin həyatı üçün təhlükəli olan basqın etməklə törədilən cinayət 3 ildən 8 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum edilir.
Eyni əməllər bir neçə yerdə törədilərsə və külli miqdarda ziyan vurularsa əmlakı müsadirə olunmaqla 8 ildən 12 ilədək azadlıqdan məhrum edilir.
 
 
 
Mövzu 22.
İctimai təhlükəsizlik əleyhinə olan cinayətlər.
 
İctimai təhlükəsizlik əleyhinə olan cinayətlər aşağıdakılardır.
1.     Maddə 214. Terrorçuluq – yəni adamların həlak olması əhəmiyyətli əmlak ziyanını
vuruluması habelə başqa ağır nəticələrin baş verməsi təhlükəsi törədən partlayışların, yanğınların və ya digər hərəkətlərin edilməsidir. Bu kimi hərəkətlər əhalini qorxutmaq, ictimai təhlükəsizliyi pozmaq məqsədi ilə hadisə törədildikdə 5 ildən 8 ildək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.
Eyni əməllər qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs tərəfindən törədildikdə, təkrar törədildikdə odlu silahdan istifadə etməklə törədildikdə 7 ildən 10 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum edilir.
Maddə 214.1 və 214.2. maddələrinə əsasən əgər nəzərdə tutulmuş əməllər mütəşəkkil dəstə tərəfindən törədilərsə və şəxslərin ölümünə səbəb olarsa 10 ildən 15 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum edilir.
 Maddə 215. Adamları girov götürmə. Adam – girov götürülən şəxsin azad olunması şərti ilə dövləti təşkilatı və ya vətəndaşı hər hansı hərəkəti etməyə və ya hər hansı hərəkətdən çəkinməyə vadar etmək məqsədilə şəxsi girov götürmə və ya saxlama.
5 ildən 10 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. Eyni əməllər qabaqcadan bir qrup şəxs tərəfindən törədilərsə təkrar törədilsə, tamah məqsədilə törədilərsə 10 ildən 12 ilədək müddətə cəzalandırılır.
Banditizim  217.
Təşkilatlara və ya ayrı – ayrı şəxslərə basqın etmək məqsədilə sabit silahlı qruplar təşkil etmə belə qruplara rəhbərlik etmə əmlakın müsadirə olunmaqla və ya olunmamaqla 10 ildən 15 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.
221 – Xuliqanlıq – yəni ictimai qaydanı kobud surətdə  pozan cəmiyyətə acıqca hörmətsizlik ifadə edən vətəndaşlar üzərində zor tətbiq olunması islah işləri və ya 1 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.
Qanunvericilkdə göstərilir ki, məhkəmə baxışına dəvət olunan ekspertin rolu böyükdür. İbtidai istintaq zamanı ekpertin verdiyi rəyi edəcək olaraq məhkəmə istintaqında elan edilir.
Ölümün baş vermə səbəbləri bunlardan ibarətdir. Ölüm və ölümün səbəblərində meyit və meyitdə baş verən dəyişikliklərdən və hadisədən bəhs etmə tanktologiya deyilir.
Məhkəmə ekspertizasının nəticəsi həmin elmə əsaslanaraq meyitdə baş verən fiziki, kimyəvi, bioloji dəyişikliklərin xarici faktların təsiri nəticəsində baş verən ölümün səbəblərini aydınlaşdırmaqdır.  İnsan həyatında tədricən gedən bioloji proseslərdir. Belə ki, orqanizmin canlı hüceyrələri tədricən tələf olur.
Ekspert  orqanizmin belə halına klinik ölüm halı verilir.
ölümdən sonra  bioloji ölüm baş verir. Qocalıq dövründə  baş vermiş ölüm fizioloji ölüm adlanır. Müəyyən xəstəlik və ya onun ağırlaşdırılması nəticəsində baş vermiş ölüm bioloji ölüm adlanır.
         
 
 
Mövzu 16
Azərbyacan Respublikasının Dövlət Bayraq,
 Gerbi və himninin qəbul olunması
 
          Azərbaycan Demokratik Respublikasının milli bayrağı ilk dəfə 1918 – ci ilin 24 iyununda məclisi məbusan tərəfindən qəbul olunub. Bu qırmız rəngdə olan bayrağın üzərində ağ rəngli aypara və səkkiz guşəli ulduz vardır. Bu bayraq Turkiyə Cumhuriyyətinin bayrağına çox oxşadığından bu bayraq dəyişdirilir.  Müasair dövrdə  ilk dəfə milli bayrağımız  möhətərm Heydər Əliyv tərəfindən Naxçıvan Muxtar Respublikasında rəsmi dövlət bayrağı kimi elan etdi. 1992 – ci il  5 02 fevralda.
Bayraq üç rəngdən ibarət olur.
Gerbimiz 1920 ci ilin aprelində Məmmədəmin Rəsulzadənin təklifi ilə Azərbaycan Demokratiya Cumhiriyyətinin Parlamentində Dövlət Gerbi qaəbul edilmişdir. Lakin onun çox qısa ömrü olmuşdur. Azərbaycan Respublikası yenidən müstəqillik qazandıqdan sonra ən yaxşı dövlət gerbinin təsvirinə 1991 – ci ildə müsabiqə  elan edilmişdir.
Əməkdar incəsənt xadimi Rafiq Məmmədovun çəkdiyi gerb Milli – Məclis tərəfindən 1993 – cü ildə qəbul edilmişdir.
Himnimiz 1919 – cu ildə ilk dəfə milli marşı kimi Azərbaycan Demokratik Cumhiriyyətinin Parlamentində səsləndirilmişdir. Bu marş 1920 – ci ilin aprel ayında rəsmi dövlət himni kimi qəbul olundu. Sonra 1992 – ci  ildə  xalqın istəyi  ilə Milli – Məclisdə Dövlət Himni kimi qəbul olunmuşdur. 28 may 1918 – ci ildə Azərbaycan Respblikasının birinci müstəqilliyi elan olundu. İkinci müstəqillik 1991 – ci il 18 oktyabrda elan olunub.
 
 
Azərbaycanın xəritəsi
 
          Azərbaycan şimaldan Rusiya, şərqdə Xəzər dənizi, qrəbdə Gürcüstan, cənub – qərbdə Ermənistan və cənubda  İranla həmsərhəddir.  
Azərbaycanda 62 şəhər vardır. Bunlardan 11 – i Respublika tabeliyində olan şəhərlərdir. Azərbaycanın min illər boyu inkişaf etdirmiş və onu saysız hesabsız yadelli qəsbkarlardan yəni romalılardan, ərəblərdən, monqollardan, iranlılardan, ərəblərdən və başqalarından qorunmuşlar.
          Ən böyük çay Kür çayıdır.  Araz çayı Sabirabadda Kürün sağ qoludur. Qanun kitabıız Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasıdır.  1995 – ci il 12 noyabr 27 – də qüvvəyə minmiş qanundur.
          Ölkəmizin əsas təbii sərvətləri
                                                 Kerosin – samalyot
                            neft
                                                   benzin – maşın
 
                                            plastmas- əşyalar
 
1.     Ölkəmizin yerüstü sərvətləri bitkilər, sular, meşələr, iqlim heyvanları,
2.     Ölkə yeraltı sərvətləri. Neft, qaz, dəmir flizi, duz, mineral sular.
5 iyun təbiətin  mühafizə günüdür.
Hüquqlarımız.
1.     Yaşamaq hüququ.
2.     Ad almaq hüququ.
3.     Təhsil almaq hüququ.
4.     Sağlamlıq hüququ.
5.     İstirahət etmək hüququ
6.     Sərbəst fikir söyləmək hüququ
 
Vəzifələrimiz.
1.     böyükləri dinləmək.
2.     Nitk etiketlərinə əml etnək.
3.     Yaxşı oxumaq.
4.     Pis sözlər işlətməmək.
5.     Hüquqlarımızı öyrənmək.
6.     Böyüklərə hörmət kiçiklərə qayğı göstərmək.
Borclarımız.
1.     Sağlam olmaq.
2.     Yoluxucu xəstəliyiyi yaymamaq.
3.     Əməksevər olmaq.
4.     İstirahət etmək.
5.     Ölkə prezidentinə hörmət və ehtiram etmək.
6.     Vətəni sevmək və qorumaq.
7.     Dövlət rəmzlərinə hörmət və ehtiram etmək.
8.     Valideynlərin və müəllimlərin zəhmətini qiymətləndirmək.
1 iyun uşaqların müdafiə günüdür.
1 dekabr Ümumdünya QİÇS – lə mübarizə günüdür.
28 may respublika günüdür.
1918 –ci ildə dövlətimiz qurulub.
 
 
 
 
 
 
Ömürlük azadlıqdan məhrum etmə.
Maddə 57
 
         57.1 – ci maddəyə əsasən ömürlük azadlıqdan məhrum etmə yalnız sülh və bəşəriyyət əleyhinə, müharibə cinayətləri ilə əlaqədar şəxsiyyət və dövlət hakimiyyəti əleyhinə törədilmiş cinayətlərə görə müəyyən olunur.
57.2 Azadlıqdan ömürlük məhrum etmə qadınlara, cinayət törədərkən 18 yaşı tamam olmamış və habelə hökm çıxarılarkən 65 yaşı tamam olmuş şəxslərə tətbiq olunmur.
Qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma 126.
Qəsdən adam öldürmə 120.
Qəsdən yüngül zərər vurma 128.
Qəsdən ağır zərər vurma 127.
Evtanariya – 135 yəni xəstənin xahişi ilə onun ölümünü hər hansı vasitə yaxud hərəkətlə tezləşdirmə və onun həyatının davam etməsinə kömək etməsini və ya kömək edən süni tədbirləri dayandırma.
2 ildən islah işləri və ya 3 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə.
 
Azərbaycan  - Cinayət Məcəlləsinin vəzifələri
 
         Azərbaycan cinayət məcəlləsinin vəzifələri sülhün və bəşəriyyətin təhlükəsizliyini təmin etməkdən, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarını mülkiyyəti iqtisadi fəaliyyəti ictimai qaydanı ətraf mühiti cinayətkar qəsdlərdən qorumaqdan ibarətdir.
 
521.18
1. Məhkəmə - Az.res qanununa uyğun olaraq ədalət mühakiməsini həyata keçirtmək məqsəd ilə yaradılan məhkəmədir.
2. Hakim – Həmin vəzifəyə təyin olunmuş şəxs.
3. Prokuror – İbtidai araşdırmanı həyata keçirir.
4. Müstəntik – İbtidai istintaqı həyata keçirir.
5. Təhqiqatçı – Təhqiqat aparan şəxs.
6. Xüsusi ittihamçı – İttihamı irəli sürən və onu müdafiə edən şəxs.
7. Müdafiə tərəfi – Vəkil.
8. Cinayət prosesində iştirak edən şəxslər – hal şahidi, şahid, mütəxəssis, ekspert, iclasın katibi və tərcüməçisi.
9. İzahat – Şifahi və yazılı izahat.
10. Şikayət – Yazılı müraciət.
Cinayət təqibi – Cinayət hadisəsinin müəyyən edilməsi, cinayət qanunu ilə nəzərdə tutulmuş əməli törətmiş şəxsin ifşa olunması, ona cəza təyin olunması və s. hallar cinayət prosessual fəaliyyətidir.
 
Sağlamlıq əleyhinə olan cinayətlərin anlayışı növləri.
Mövzu 1.
 
         Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olna cinayət qanuvericiliyində sağlamlıq əleyhinə törədilən cinayətlərə qəsdən sağlamlığa zərər vurmanı (126 – 130) ehtiyatsızlıqdan sağıamlığa zərər vurmanı (131) döyməni (132) işgəncə vermni (133) aid edir. Sağlamlıq əleyhinə cinayət qanunsuz olaraq qəsdən və ya ehtiyarsızlıqdan bədənin anatomik bütovlükdə pozmaqla orqanizmin və ya bədən orqanlarının normal funksiayasını pozmaqla başqasının səhətinə zərər yetirən ictimai təhlükəli əməldir.
Sağlamlıq əleyhinə cinayətin obyekti başqa şəxsin sağlamlığının təhlükəsizliyidir. Şəxsin öz sağlamlığına  zərər vurması ancaq qanunla da nəzərdə tutulan halda (CM – nin 126 – 127 – 128) cinayət məsuliyyəti yaradır.
Başqa sözlə öz – özünə xəsarət yetirmə əgər bu dövlət mənafeyinə və ya ictimai mənafeyi pozmursa və müstəqil cinayət tərkibi yaratmırsa cinayət sayılmır. Bir sıra başqa cinayət törədilərkən də vətəndaşların sağlamlığı ziyan çəkən əlavə obyekt kimi çıxış edirsə və belə hallarda vətəndaşların sağlamlığı da həmin əməllərə görə məsuliyyət nəzərdə tutan sağlamlığa zərər yalnız fiziki hərəkətlərlə deyil həm də psixi təsirlə də yetirilə bilər. Belə hallarda təqsurkarın zərər çəkmişi qorxutmaqla və s. yolla psixi təsir göstərməklə bağlı olan hərəkətləri onda ruhi pozğunluğun və başqa xəstəliyin yaranmasına səbəb olur.
Sağlamlığa zərər yetirmə subyektiv cəhətdən qəsdən və ehtiyatsızlıqla törədilən cinayətlərdir. Sağlamlığa müəyyən edilmiş yaşa çatmış, fiziki anlaqlı şəxs ola bilər.
Qəsdən sağlamlığa ağır az ağır zərər vurmaya görə məsuliyyət 14 yaşdan sağlamlıq əleyhinə olan digər cinayətlərə görə isə 16 yaşdan yaranır. Təqsirin formasına görə sağlamlığa zərəy yetirən əməllər iki qrupa ayrılır:
1.     Qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma.
2.     Ehtiyatsızlıqdan sağlamlığa az ağır zərər vurma
Sağlamlığa zərər vurma əməllərini ağırlıq dərəcəsinə görə də 3 növü fərqləndirilir:
a)     Sağlamlığa ağır zərər vurma.
b)    Sağlamlığa az ağır zərər vurma.
c)     Sağlamlığa yüngül zərər vurma.
 
126.1 – ci maddə
        
         Birinci qrupa görə qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma yəni insan həyatı üçün təhlükəli olan və ya görmə, eşitmə, nitq qabiliyyətinin və ya hər hansı vir orqanın funksiyasının itirilməsinə yaxud sifətin silinməz dərəcə də eybəcərləşdirilməsində ifadə olan zərər vurma 3 ildən 8 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum edilir.
126.02 maddədə isə eyni əməllər 2 və ya daha şəxsə qarşı qabaqcadan hazırlanıb və törədilibsə 6 ildən 11 ilədək azadlıqdan məhrum edilir.
         İkinci qrupa aid – 127.01 maddə - qəsdən sağlamlığa az ağır zərər vurma zərərçəkmiş şəxsin həyatı üçün təhlükəli olmayan lakin sağlamlığın uzun müddət pozulmasına səbəb olmuş qəsdən sağlamlığa az ağır zərər vurma 2 ilədək müddətə islah işləri və ya 2 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etməklə cəzalandırılır.
 
Sağlamlıq əleyhinə olan cinayətlərin anlayışı və növləri.
 
         Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan cinayət qanunvericiliyində sağlamlıq əleyhinə törədilən cinayətlərə qəsdən sağlamlığa zərər vurmanı 126, 130 ehtiyatsızlıqdan sağlamlığa zərər vurmanı 131, döyməni 132, işgəncə verməni 133 aid edilir.
 Sağlamlıq əleyhinə cinayət qanunsuz olaraq qəsdən və ehtiyatsızlıqdan bədənin anatomik bütövlükdə pozmaqla orqanizmin və ya bədən orqanlarının normal funksiyasını pozmaqla başqasının səhətinə zərər yetirən ictimai təhlükəli əməldir. Sağlamlıq əleyhinə cinayətin obyektiv başqa şəxsin sağlamlığının təhlükəsizliyidir. Şəxsin öz sağlamlığına zərər vurması ancaq qanunla nəzərdə tutulan halda CM – nin 126, 127, 128 maddələrində cinayət məsuliyyəti yaradır. Başqa sözlə öz – özünə xəsarət yetirmə əgər bu dövlət mənafeyinə və ya ictimai mənafeyi pozmursa və müstəqil cinayət tərkibi yaratmırsa cinayət sayılmır. Bir sıra başqa cinayət törədilərkən də vətəndaşların sağlamlığı ziyan çəkən əlavə obyekt kimi çıxış edirsə və belə hallarda vətəndaşların sğalamlığı da həmin əməllərə görə məsuliyyət nəzərdə tutan bir əməldir.
Sağlamlığa zərər yalnız fiziki hərəkətlərlə deyil, həm də psixi təsirlə də yetirilə bilər.
Belə hallarda təqsirkarın zərərçəkəni qorxutmaqla və s. yolla psixi təsir göstərməklə bağlı olan hərəkətləri başqa xəstəliyin yaranmasına səbəb olur.
Sağlamlığa zərər yetirmə subyektiv cəhətdən qəsdən və ehtiyatsızlıqla törədilən cinayətlərdir.
Sağlamlığa müəyyən edilmiş yaşa çatmış fiziki anlaqlı şəxs ola bilər. Qəsdən sağlamlığa ağır , az ağır vurmaya görə məsuliyyət 14 yaşdan sağlamlıq əleyhinə olan digər cinayətlərə görə isə 16 yaşdan yaranır.  Təqsirin formasına görə sağlamlığa zərər yetirən əməllər 2 qrupa ayrılır.
1.     Qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma.
2.     Ehtiyatsızlıqdan ağır az ağır  zərər vurma
Sağlamlığa  zərər vurma əməllərin ağırlıq dərəcəsinə görə də 3 növü fərqləndirilir.
a)     sağlamlığa ağır zərər vurma
b)    sağlamlığa ağır az ağır zərər vurma
c)     sağlamlığa yüngül zərər vurma
 
 
 
 
 
       
Copyright © 2013, Mingəçevir Turizm Kolleci