ƏSAS SƏHİFƏ        XƏBƏRLƏR        FOTO QALEREYA        HAQQIMIZDA        ƏLAQƏ

FAYDALI  KEÇİDLƏR
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.mct.gov.az
Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının rəsmi veb saytı
http://www.tqdk.gov.az
Azərbaycan Respublikasının rəsmi portalı
http://www.azerbaijan.az
Elektron Hökumət portalı
http://www.e-gov.az
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin rəsmi veb saytı
http://www.edu.gov.az
Azərbaycanın virtual xəritəsi
http://www.gomap.az





Politologiya

Geniş başlıq mətni.

                                    Movzu :Politologiya siyasət haqqinda elmdir
 
 
 
 
Politologiya yunanca «politik» ve latınca «loqos» sözlerinden emele gelib, siyaset haqqında elmdir. Politologiya cemiyyetde baş veren siyasi reallıqları öyrenir ve siyaset, siyasi hakimiyyet nedir?, dövlet cemiyyetin neyine lazımdır?, dövletin müsbet ve menfi tipleri hansılardır?, siyasi purtiya nedir?, nece siyasi lider olmaq olar?, Beynelxalq elaqeler nece inkişaf edir? ve saire bu kimi suallara cavab verir. O cümleden siyasetin ve hakimiyyetin tesisatlarını, onların fyunksiyalarını, meqsedlerini, vasitelerini açıqlamağa çalışır. Politologiya cemiyyetin ona aid olan tereflerini, yeni, siyasetin özünü, siyasi fealiyyeti, siyasi prosesleri ve siyasi münasibetleri öyrenir. Siyasi elmin banilerinden olan Aristotele («Siyaset», «Afina siyaseti», «Nikomaxın etikası» ve s.) göre siyaset vacib praktiki elm olub, meqsedi insan birgeyaşayışını idare etmek vasitesile ümumi rifahı ayrı-ayrı adamların rifahı ile elaqelendirmekdir. Diger elmler ise bu meqsede çatmaq üçün vasitedir.
Politologiya ümumi elmdir, çünki ondan metodoloji meqsedlerle diger elmler de istifade edir.
Politologiya siyaset haqqında bilikler mecmusudur, yeni cemiyyetin teşkiledici ve tenzim-nezaretedici sahesini öyrenir.
Politologiya siyasi hakimiyyetin yaranması, formalaşması ve inkişafı, habele siyasi idareetmenin forma ve metodları haqqında elmdir.
Politologiya cemiyyetin siyasi teşkilini ve bura daxil olan bütün siyasi münasibetleri, siyasetin dövletçilik ve diger formalarını, beynelxalq münasibetleri, siyasi herekatları, siyasi proseslerin qanunauyğunluqlarını tedqiq edir.
Politologiya inqilab, müharibe, müxtelif ideoloji telimler haqqında tarixi informasiyaları öyrenir.
Politologiya proqnoz xarakterini daşıyır. Politologiya dövletler arasında münasibetleri, partiya ve siyasi teşkilatların mübarize metodlarını ve siyasi meqsedlerini, milli münasibetleri tedqiq edir.
Siyasi bilik ve düşünceler neçe minilliklardin ki, mövcuddur. Bu neçe illor erzinde çoxlu sayda siyasi ideya ve konsepsiyalar yaranmışdır. Platonun ve Aristotelin yaşadığı antik dövrde felsefi-etik, Makiavellide tarixi- siyasi, Monteskyede siyasi-hüquqi aspektde öyrenilen siyasi elmeler yaranmağa başladı.Politologiyanın müsteqil fenn kimi tedrise başlamasınının esas sebebi kapitalist münasibetlerinin inkişafıdır. ABŞ-da kapitalizmin süretli inkişafı siyasi münasibetlerde deyişikliklerle müşahide olundu. Kütlevi siyasi partiyaların yaranması, seçkiler uğrunda mübarizenin keskinleşmesi, demokratikleşme siyasetinin genişlenmesi politologiyanın müsteqil fenn kimi yaranması zeruretini yaratdı.
İlk defe ABŞ-da 1857-ci ilde Frensis Leyber Kolumbiya Universitetinde politologiya haqqında mühazireler oxumuş, 1880-cı ilde Con Bercess, sonralar Con Hopgins hemin Universitetde, 20 esrin birinci yarısında Fransa, sonra diger Avropa ölkelerinde, Ali siyasi mekteblerde, şöbelerde politologiya fenni tedris edildi. Keçmiş SSRİ mekanında yaranan müsteqil dövletlerde bu elm 20 esrin sonlarında tedris olunmağa başladı. Azerbaycanda müsteqillikden sonra demokratikleşme prosesi ile elaqedar siyasi elmin tedris olunması zerureti yarandı. Dövletin idare edilmesi strategiyasının yaradılmasında, hüquqi dövletin ve ona müvafiq konstitusiyanın yaradılmasında, müsteqilliyin qorunub saxlanılmasında, keçid dövrünün islahatlarının heyata keçirilmesinde, kommunist ideologiyasından milli ideologiyaya keçmesi prosesinde, medeni müxalifetin formalaşmasında, beynelxalq münasibetlerde ve s. meselelerde siyasetin, siyasi konsepsiyaların formalaşması üçün bu elm vacibdir.
Politologiyanın bir elm kimi inkişafına 1948-ci ilde YUNESKO - nun (Paris) teklifi ile qebul edilmiş qetname böyük tekan verdi. Hemin qetnameyede politologiyanın aşağıdakı istiqametleri gösterilmişdir:
1.Siyaset nezeriyyesi (siyaset nezeriyyesi ve siyasi ideyalar tarixi)
2.Siyasi tesisatlar nezeriyyesi (dövlet, merkez, region ve yerli; icraedici, qanunverici ve mehkeme orqanları).
3.Vetendaşların siyasi iştiraki ve tezyiqi nezeriyyesi (partiyalar, içtimai гэу ve s.)
4.Beynelxalq münasibetler nezeriyyesi (beynelxalq teşkilatlar ve dünya siyaseti).
Siyasetin predmetile bağlı diger bir şerh politologiya elminin sırf
tedrisini nezerde tutur:
1.Cemiyyetin ve insanların siyasi heyatını diger elmlerden ferqli olaraq, yegane ve esas obyekt kimi öyrenir.
2.Onların ayrı-ayrı aspektlerini deyil, bir sistem halında öyrenilmesini qarşıya meqsed qoyur.
3.Hakimiyyet münasibetlerinin siyasi elmin predmetine aid qanunauyğunluqlarını öyrenir (idareedenler ve idareolunanlar).
Qeyd etdiyimiz her iki istiqamet bir-birine zidd çıxış etmir, sadece, biri geniş menada özünde siyasi bilikleri cemleşdirir (siyasi elm), digeri ise sosial qruplar arasında hakimiyyet münasibetlerinin xüsusi tip mexanizmini tedqiq edir (siyaset nezeriyyesi)
Politologiyanın predmetine dair fikirler zaman-zaman deyişmişdir. 19 esrin sonu - 20 esrin evvellerinde qerb politologiyasında elmin predmeti dövlet ve onun tesisatları, 30-50-ci illerde insanların siyasi davranışı, sonralar onlar arasında hakimiyyet münasibetleri oldu. Bununla da demek olar ki, gelecekde de politologiyanın predmeti deyişe biler. Bütövlükde ise siyasi elmin mezmununda 3 böyük deyişikliyin olduğunu göre bilerik: siyasi mekteb, obyektin derk olunması, derk olunma vasitesi .
Cemiyyet heyatının siyasi sferası politologiyanın obyektidir. Geniş menada siyaset haqqında bilikleri ehate edir, siyasi felsefeni, siyasi sosiologiyanı, siyasi psixologiyanı, siyasi tesisatları özünde birleşdirir. Dar menada politologiya siyaseti, siyasi prosesleri, tesisatları ehate edir. Politologiya siyasi elmin obyektini ve predmetini teşkil eden problemleri öyrenir. Politologiya seiyasetin ümumi nezeriyyesini ehate edir.
Politologiya nezeri ve tedbiqi sahelere bölünür. Nezeri politologiya siyasi hadiseleri idraki cehetden öyrenir. Politoloji anlayışlır, siyasi telimler, siyasi doktrinalar, konsepsiyalar idrak araşdırmaları neticesinde yaranır. Tedbiqi politologiya ise siyasi hadiselerin deyişdirilmesi sebeblerini, yeni konkret reallaqları ve deyişiklikleri öyrenir. Tedbiqi politologiya siyasi davranışın elmi-emprie metodlarına esaslanır ve siyasi davranışın psixoloji cehetlerine üstünlük verir
 
2.Elmin qanunları, kateqoriyaları ve funksiyaları.
Politologiyanın qanunları haqqında bir-birine eks olan iki esas nezeriyye vardır:
1.Marksist            nezeriyye - determinist ve obyektiv baxışdan çıxış ederek, iki antoqonist sinfin mübarizesini siyaset nezeriyyesinin esası kimi götürür.
Universal              ümumi nezeriyye - cemiyyetin inqilab yolu ile deyil tedrici inkişafını esas götürür.
Politologiyanın tarixin inkişaf dövrlerinde deyişikliklere uğraması elmin stukturundan müeyyen sahelerin ayrılıb müsteqil öyrenilmesine zemin yaratdı. Müxtelif assosiasiyalar, beynelxalq komiteler, siyasetşünaslar hemin saheleri sistemleşdirdiler. Elmin strukturunu 3 esas istiqametde nezerden keçirek:
1.Elmin predmet ve obyektinde daha geniş anlayışları - dünya (kainat, cemiyyet), sivilizasiya, medeniyyet - tehlil edirler.
2.İkincileri            siyasi proses ve hadiseleri toplayır, sistemleşdirirler ve bu halda müxtelif komplekslerden istifade edirler (siyasi tarix, siyasi statistika, informatika).
3.Nehayet,üçüncü qrup siyasi heyatın ayrı-ayrı sahelerinin tehlili ile (siyasetin psixologiyası, siyasi etnoqrafiya ve antropologiya) meşğul olurlar.
Politologiyanın elmi ve nezeri qanunauyğunluqlarına diqqet yetirdikde de bir-birine zidd iki fikirlerle rastlaşırıq. Birincileri, siyasi heyatın politologiyaya aid bütün müxteltifliklerini düzgün gelib-gelmemesinden asılı olmayaraq sistemleşdirmek. İkincileri ise siyasetşünasların yaratdıqları
siyaset nezeriyyesi. Bu baxımdan elmi qanunauyğunluqların 3 meqsedyönlü seviyyesini qeyd etmek olar:
1.daxili qanunauyğunluqlar - siyaset gerçekliyin ifadesi kimi;
2.idraki prosesler ve siyasi araşdırmalar qanunauyğunluqları;
3.derslik kursu çerçivesinde telim ve terbiyevi qanunauyğunluqlar.
Siyasetin daxili strukturunu öyrenmek üçün onun fundamental (nezeri,esas) ve tetbiqi bilikleri araşdırılmalıdır. Fundamental araşdırmalar siyasi heyatı düzgün başa düşmeye ve derk etmeye yöneldildiyi halda, tetbiqi araşdırmalar siyasi heyatı zahiri elaqe ve ardıcıllıq cehetden tesvir edirler.
Siyasetin tetbiqi sahelerine aşağıdakı konsepsiyaları aid etmek olar: dövlet idareçiliyi, partiya sitrategiyası ve taktikası, siyasi analiz.
Siyasetin nezeri sahelerine ise: hakimiyyet, siyasi sistem, siyasi tesisatların ve medeniyyetin öyrenilmesi daxildir. Onların 5 esas ferqli cehetlerini vardir
 
Poitologiyanın kateqoriyalarini (yunan sözü olub, gösteriş, şehadetname demekdir) 2 istiqametde - siyaset ve siyasi - nezerden keçirmek lazımdır.
SİYASET - dünya siyaseti, beynelxalq siyaset, xarici siyaset, daxili siyaset, milli siyaset, aqrar siyaseti, geosiyaset ve s.
SİYASİ - siyasi heyat, siyasi hakimiyyet, siyasi maraq, siyasi münasibet, siyasi deyer, siyasi partiya, siyasi rejim, siyasi teşkilat, siyasi proses ve s.
Politologiyanın funksiyasıyaları 3 esas istiqametde qruplaşdırılır:
1.Qiymetlendirme ve derketme - tesvir, izahetme, idraki
2.İnstrumental-prakseoloji - praqnoztik, idareetme (elmi neticelerden siyasi praktikada, dövlet idareçiliyinde, partiyaların strategiya ve taktikasında, qerarların qebulunda istifadesi)
3.Terbiyevi-sosioloji - terbiyevi, ideoloji, dünyagörüşü (şexsiyyetin siyasi sosiallaşmasına, ferdin ölkenin vetendaşı kimi terbiye olunmasına, ümumiyyetle «siyasi insan»ın formalaşmasına, dünya sivilizasiyasının derk olunmasına).
 
3.Politologiyanın metodları.
Her bir elmin tedqiqatının neticeleri ile beraber, ona aparan vasite, metod ondan istifade prosesleri de bir o qeder vacibdir. Sözün en geniş menasında metod (yunan sözü olub, tedqiqat üsulu, derketme, telim demekdir) derketme vasitesidir. Elmin metodu ise qarşıya qoyulan tedqiqatçılıq meqsedinin helli üçün derk eden subyektle, derk edilen obyektin qarşılıqlı fealiyyetini temin eden yanaşma ve prinsiplerin, norma ve qanunauyğunluqların, vasite ve prosedurların mecmusudur.
Özünün mövcudluğundan başlayaraq siyasi elmin metod ve metodologiyası sahesinde uzun tekamül yolu keçmişdir.Onun metodlarının tipleri ve başlıca seviyyesi siyasi fikrin tarixi inkişafı gedişinde yavaş-yavaş teşekkül tapmışdır. Amerikada derc olunmuş politologiyanın metodlarından ibaret derslikde (Siyasi tedqiqatın metodları: esası ve texnikasi) esasen onun inkişafının 4 tarixi merhelelerini gösterirler:
1.Klassik (19 esre qeder) dövr - deduktiv, mentiqi-felsefi, exlaqi- aksioloji
2.Tesisatlı (19 esrin ortaları-20esrin evvelleri) dövr - tarixi-müqayiseli, normativ-tesisatlı (dövlet, siyasi partiya, içtimai teşkilat)
3.Biheviorçu (50-70 ci iller) - kemiyyet metodlarından istifade olunurdu
4.Biheviorçuluqdan sonrakı (20 esrin sonundan) dövr - enenevi ve yeni metod.
Klassik dövrde esasen norma ve deyerlerin exlaqi mövqeden araşdırılmasına üstünlük verilirdi. Buna misal Aristotelin 3 düzgün (monarxiya, aristokratiya, politiya) ve 3 düzgün olmayan (tiraniya,oliqarxiya, demokratiya) dövlet formalarının müqayisesini nezere çatdırmaq olar. Antik filosoflarda hetta mentiqi modelleşdirmenin elementlerine rast gelmek olar.
Sonra tarixi-müqayiseli metoddan siyasi rejimlerin (İngiltere- Fransa) müqayise olunmasında istifade olunur. Daha keyfiyyetli müqayise- analiz metodlarına 19 esrde A.Tokvii, C.Mill,K.Marksın eserlerinde rast gelmek olar.Onlar hem Avropa ölkelerinin paralel müqayisesini, hem de keçmişle indinin müqayise edirdiler. Tarixi-müqayiseli metod 19 esrde Amerikada (Q.Adam, D.Berces), avropada (S.Qirke) ve rusiyada (Kovalevski) öz eksini tapmışdır. Müasir klassik politoloqlar olan M.Veber, Q.Moska ve V,Paretto de siyasi melumatların yığımında esasen tarixi müqayiseli metoda söykenibler.
Biheviorist merhele siyasi elmde xeyli inqilab yaradıb. Bele ki, politologiya sosiologiya, psixologiya, iqtisadiyyat, hetta riyaziyyat, kibernetika, coğrafiya, tibb kimi elmlerin empirik ve kemiyyet metodlarından behrelendi. 1928-ci ilde ABŞ-da ilk defe riyazi ve statistik metodlardan istifade edilmiş iş neşr edilib. (psixologiya ve tibbden - laborator eksperiment ve test; sosiologiyadan - anket, sorğu, müşahide; riyaziyyat ve statistikadan - korrelyasiya (bir-birinden asılılıq), riyazi modelleşdirme, oyunlar nezeriyesi). Artıq 70-ci illerde biheviorist merhelenin krizis dövrü başladı.
Sonuncu merhelede ise alimler keyfiyyet ve enenevi normalara esaslanan yeni metodlarla çıxış etmeye başladılar. Bu metodlar daha aktualdır. Hemin metodlar 2 istiqamete bölündü:
1.enenevi
2.empirik
Keyfiyyet metodları kemiyyet metodlarından daha evveldir. Keyfiyyet
metodları siyasi obyektlerin xüsusiyyetini, keyfiyyet elametlerini ayırd edib öyredirse, kemiyyet hemin metodların riyazi simvolik parametrlerini gösterir. Müasir siyasi elmi keyfiyyei ve kemiyyei metodlarına ayırmaq çox çetindir. Bele ki, bu metodların paralel istifadesine tez-tez rast gelmek olur. Son dövrlerde keçirilen konqreslerin (Beynelxalq Siyasi Elmler Assosasiyası, Buenes-Ayres 1991; Berlin 1994; Seul 1997) materiallarından bele neticeye gelmek olar ki, politologiyanın tedris ve tedqiqinde hem enenevi (keyfiyyet), hem de yeni empirik (kemiyyet) metodlardan aktiv istifade edilir. Bele ki,her bir alim yeni yaranan metodlara tedqiqatlarında yardımçı kimi müraciet edir.
Yuxarıda şerh edilenlere esasen müasir dövrde politologiya elminde işledilen aşağıdakı metodları göstere bilerik: Ümum-mentiqi (ümum-mentiqi metodlar dialektik inkişafı esas götürür)ve nezeri metodlar.
Dialektik - «dialeqo» sözünden olub,herfi menası mübahise etmek, müsahibe aparmaq demekdir. Antik yunanlar dialektika dedikde mübahise eden tereflerin fikirlerindeki ziddiyyeti aşkara çıxarmaqla heqiqeti sübuta yetirmeyi nezerde tutublar. Dialektika ele tefekkür üsuludur ki, o, müxtelif predmet ve hadiselere qarşılıqlı elaqede olan ve daim deyişen , inkişaf eden proses kimi baxır.
Sistem - bu metod tedqiqat obyektine bir tam kimi yanaşır, yeni onun bütün ünsürlerini qarşılıqlı elaqede tedqiq edir.Sistemli analiz 3 seviyyede aparılır:tam sistem, subsistem (sistem daxili), sistemin işlek olması sebebleri, daxili ve xarici tesir hansı ünsürlerin funksional olub olmaması öyrenilir.
Struktur funksional - bu metod amerikalı sosioloq Robert Merton ve Tolkott Parsons terefinden hazırlanıb, daha sonra politoloq Qabriel Almond ve Devid İston istifade edib. Struktur-funksional metodun meqsedi siyasi sistemde baş veren sosial deyişikliklere kemiyyet qiymeti vermekdir.Bu metod siyasi sistem ne etmelidir? Ve bunu nece edir? suallarına cavab vermeye imkan verir.
Biheviorist - 19 esrin ortalarında Amerikada psixologiya elminde meydana gelmiş, faktları ve servetleri bir-birinden ferqlendirmeyi qarşısına meqsed qoymuşdur. Bu metod vasitesile siyasi hadiseler şexsiyyetin ve qrupların davranışlarını analiz edilir.
Müqayise - en qedim metoddur ve en çox istifade edilir. Onlardan Platon, Aristotel, Montöskye, Marks, Lenin istifade etmişler.Siyasetde her defe eksperiment etmek mümükün olmadığından bu metoda ehtiyac var. Müqayiseli metodun çetinliyi ondadır ki, her kes istediyi kimi müqayise aparır. Bu metod yeni tipli siyasi strukturlarda keyfiyyetlidir.Müqayiseli metodun daha üstün terefi ondadır ki, müqayise prosesinde ümumi qanunauyğunluqlar ortaya çıxır.
Konkret-tarixi - metod tarixi siyasi hadiselere üstün yer verir.
Sosioloji - bu metod iqtisadiyyat, siyaset ve hüquqda olan fealiyyetleri ve onların elaqesini aşkara çıxarır.
Medeni - Bu metod siyasi bir ideal kimi siyasetde ve hakimiyyetde çalışan insanların ali fealiyyetini öyrenir. Mövcud siyasi reallığı etik nöqteyi- nezerden idealla müqayise edir.
Normativ - bu metod cemiyyet ve şexsiyyet üçün siyasi hadiselerin ehemiyyetini açıqlayaraq, onları müeyyen normalara uyğunlaşdırır.
Tesisatlı - siyasi tesisatların öyrenilmesile siyasi fealiyyet formalaşır. Bu metod strukturla deyil daha çox prosesle, hakimiyyete nezaret eden qrupla maraqlanır.
Subtansional - latınca mehiyyet demekdir. Predmet ve hadiselerin ilk esasını seciyyelendiren madde ve mahiyyet, yeni obyektiv reallıy olub, siyasi hadiselerin heçneden asılı olmayaraq baş vermesidir.
 
4.Sosial siyasi elmler sisteminde politologiyanın yeri ve rolu.
Politologiya fenni felsefe, sosiologiya, hüquq, tarix, edebiyyet, psixologiya, demoqrafiya, antropologiya, etnoqrafiya, kibernetika ile elaqededir. Bunları bir-birile birleşdiren ümumi cehet siyasi elaqeler, siyasi qanunauyğunluqlardır. Felsefe inkişafın universal qanunlarını, politologiya ise universal qanunlara esaslanaraq siyasi proseslerin inkişaf qanunlarını tedqiq edir. Sosiologiya cemiyyetin sosial proseslerini, sosial mühitin siyasi aleme tesirini, politologiya ise siyasi prosesleri öyrenir. Hüquq dövlet teşkilatlarının fealiyyetlerinin, selahiyyetlerinin hedlerini müeyyen edir, politologiya ise dövlet teşkilatlarının selahiyyetleri daxilinde siyasi fealiyyete diqqet verir.Tarix keçmiş dövrde dövletler, siyasi ideya ve tesisatlar haqqında melumatların xronologiyasını, politologiya ise hemin melumatlar esasında dövletin, siyasi sistemlerin, siyasi partiyaların yaranması tarixini öyrenir. 9debiyyat cemiyyet, şexsiyyet, dövlet münasibetlerini bedii üsullarla tesvir edir, politologiya hemin eserlerin kömeyi ile siyasi prosesler haqqında melumat elde edir. Psixologiya insanların siyasi davranışlarının streotiplerini ve psixoloji mexanizmlerini öyrenir ve politologiya siyasi liderlerin xarakterini tedqiq ederken bu elmden istifade edir. Demoqrafiya ehalinin artımını, miqrasiyasını, aile qurluşunu öyrenir ve bu prosesler siyasi proseslere tesri etdiyine göre bu elmler arasında elaqe yaranır. Antropologiya insanın yaranmasını ve inkişafını tedris edir. İnsan siyasetin hem subyekti, hem de obyekti olduğundan politologiya ile antropologiya elmlerinin elaqesi var. Etnoqrafiya etnoslar haqqında, yeni inkişafın yüksek birlik forması olan millet haqqında elmdir, milletin de siyasi birliyi milli dövletdir. Bu da her iki elm arasında yaxınlığı gösterir. ХХ esrin ikinci yarısından başlayaraq kibernetika elminin yaranması, riyazi statistikanı modelleşdirmeye tetbiqi, siyasi proseslerin modelleşdirilmesine imkan yaratdı ve belelikle kibernetika ile politologiya arasindaki emekdasligi meydana getirdi.
 
1. Qedim dövrde siyaset ve hakimiyyet haqqında tesevvürler.
Siyasi telimlerin meydana gelmesi dövletin yaranması ile bağlı olmuşdur. Lakin erken dövrlerden başlayaraq insanların siyasi baxışlarının mifik tesevvürler şeklinde mövcud olduğunu görmek olar. Mifik tesevvürler siyasi ideyaların ilahi menşeye malik olduğunu iddia edirdi. Qedim dövrde siyaset ve hakimiyyet haqqında tesevvürler Qedim Misir, Babilistan, Hindistan, Çin, Yunanıstan,Romada inkişaf etmişdir.
B.e.e. IY minillikde Qedim Misir erazisinde mövcud olan quldarlıq qurluşu burada öz inkişafının en yüksek merhelesine çatmışdı. Qulların emeyi ile neheng mebedler, saraylar inşa edilirdi. Burada güneş teqvimi yaradıldı, Nil çayının daşmasının ve çekilmesinin sebebeini öyrenmek cehdi astranomiyanın yaranmasına sebeb oldu. Dünya medeniyyetinin nadir incilerinden sayılan ve bir sıra sirleri hele de açılmamış, her biri 2,5 tondan ve 54 tona qeder ağırlığı olan daş süxurlardan ve qranitden tikilmiş meşhur Misir piramidaları (146 metr) mehz burada elmin inkişafının nailiyyetidir. Bize gelib çatan Misir miflerinden birinde ilin fesilleri eks edilmişdi. Sonralar «Arfaçının mahnısı», «Ölümün terennümü» kimi eserlerde felsefi baxışlar formalaşmışdır. Birinci eserde axiret dünyası anlayışı şübhe altına alınmış, ikinci esrde ise eksine axiret dünyasının mövcudluğu fikri ireli sürülmüşdü.
Qedim Babilistanda elm daha çox inkişaf etmişdir. B.e.e. IY minillikde Şumer-akkad medeniyyeti Decle ve Ferat çaylarının arasında yerleşen (Mesopotamiya) erazide yaranmışdı. Mesopotamiyada yaşayan şumerler onluq ve altı onluq sistemini (1 s= 60 deq; 1deq= 60 san.) yaratmışlar. Şumer dastan ve hekayelerinde siyaset, cemiyyet, exlaq normaları, insan heyatının menası haqqında fikirler söylenilir.
Qedim Hindistanda felsefenin meydana gelmesi b.e.e. I minilliyin ortalarına tesadüf edir. Dünya, insan ve exlaq haqqında felsefi fikirler Vedalarda cemleşmişdir ki, bu da dini dünya baxışları eks etdirirdi. Texminen b.e.e. II esrde «Manu qanunları» adlanan siyasi-hüquqi abide yazılı şekilde formalaşmışdı. Burada cemiyyetin silklere bölünmesi, onların berabersizliyi haqqında telimler tedqiq edilir.
Qedim Çinde felsefi, sosial-siyasi cereyan b.e.e. YI-Y esrlerde formalaşmağa başlamışdı. Çinliler ay-güneş teqvimini yaratmışlar. Qedim Çinde esas mektebler olan - konfusilik (müellim demekdir, konfutizm dövleti böyük aileye benzedir, telimin esasında terbiye problemi durur, sosial berabersizliyi tebii hesab edir, lakin ifrat yoxsulluğu ve zenginliyi ittiham edir, onun fikrince qanunverici ve icraedici hakimiyyetin yardımı ile cemiyyetde nizam yaratmaq vasitedir), moizm (telimine göre eger çox midrik adam öz qarşısında Dünyada qayda-qanun yaratmaq vezifesi qoyursa, o mütleq qarışıqlığın ne üçün yarandığını öyrenmelidir. Yalnız bu halda o, qayda-qanun yarada biler. 9ger o qarışıqlığın ne üçün yarandığını öyrenmese, Dünyada qayda-qanun yarada bilmez. Bu ona oxşayır ki, hekim insanın xesteliyine qarşı mübarize apararken, hemin xesteliyin neden yarandığını bilmelidir ve yalnız bundan sonra müaliceye başlaya biler), daosizm (Bu telim göyün, tebietin ve cemiyyetin qanunlarını müeyyenleşdirir,esas prinsipi - şer şeri, zorakılıq zorakılığı yaradır, ona göre tarazlıq teleb olunur ve ifratçılığa yol verilmez) mövcud olmuşdur.
Qsdim Yunanstanda siyasi fikrin inkişafı 3 dövre bölünür:
1.b.e.e. IX-YI ssrlsr - yunan dövlstinin tsşskkül tapması
2.b.e.e. Y-IY ssrin I yarısı - siyasi fikrin çiçeklendiyi dövr
3.b.e.e. IY ssrin II yarısı - II ssr - ellinizm
I dövr. Burada siyasi tesevvürler Homerin «İlliada», «Odisseya» eserlerinde öz eksini tapmışdır. «Yeddi böyük müdrik» - Fales, Pittak, Periandr, Biant, Solon, Kleobul vs Hilon - polisin edaletli qanunlarını yükssk qiymstlsndirirdiler. Vetendaşların qanundan qorxması yaxşı dövlstin olmasından xeber verirdi. (yunan materialist msktsbi). Dövlst qayda- qanunla idars olunmalı, qanun is öz növbesinde hüquq vs güce arxalanmalıdır. Pifaqor - (e.s.580-500 idealist mektebi) demokratiyanı tenqid ederek, aristokratik idareetms idealını esas götürürdü. O, dini vs exlaqı cemiyyeti qaydaya salmaq üçün esas amil hesab edirdi. Heraklit - (e.s. 530-470) yüksek rütbsli aristokratik ailsdsn olub vs her şeyi özü müsteqil öyrenib. O, müdrikleri vs agılsızları, yaxşıları vs pisleri ayırmaqla berabersizliye haqq qazandırır ve demokratiyanı tsnqid edirdi. Demokrit - (e.s. 460-370) ensklopedik zekaya malik filosof cemiyystin meydana gelmesini vs inkişafının insanların öz adi heyat telebatlarını ödemeye çalışmaları ile elaqelendirir.
II dövr. Sokrat - (e.s. 469-399 idealist) qsdim dünyada müdriklik nümunesi kimi tanınmışdır.O dünyanı Allah yaratmışdır mövqeyinden çıxış edir, demokratiyanı mesxereye qoyurdu. Sokrat yazırdı ki, adamlar her yoldan keçene ayaqqabılarını tikmeyi teklif etmedikleri halda, dövleti idare etmeyi püşk yolu ils hell edirler. Platon - (e.s. 427-347) 34 eser yazmışdır. «Dövlst» eserinde ideal dövlet haqqında telimler yaratmış, «Qanunlar» eserinde ise bsşsriyystin siyasi tekamülünün realist menzeresini tesvir etmişdir. O, hsm ds hüquqi dövlet ideyasının cizgilerini yaradan mütefekkir hesab edilir. Aristotelin - (e.s. 384-322) dövlet haqqında fikirleri «Siyaset» adlı traktında şerh olunmuşdur. O quldarlıq qurluşunun müdafisçilerinden biri idi. Aristotel bele hesab edirdi ki, biri anadangelme qul olur, biri ise quldar. O, düzgün ve düzgün olmayan dövlet formalarının bir-birinden ferqlendirir ve politiyanı düzgün idare forması hesab edirdi.
III dövr. Ellinizm - Makedonyalı İskenderin yürüşlerinin başlanmasından, onun imperiyasının ayrı-ayrı xırda dövletlere parçalanmasından, romalıların Misiri feth etmesine qeder olan dövrü ehate edir. Bu dövrün görkemli nümayendesi Epikür (e.e. 341-270) hesab edilir. Onun dövlet haqqında fikirleri formalaşmış, demokratiyanı inkar etmişdir. Epiküre göre qanun müdrikleri menevi cehetden kamil adamları insan kütlesinden qorumaq, menevi azadlıqdan temin edilmesi ve ferdin müsteqilliyi üçün vasitedir.
Qedim Roma siyasi fikrinin esas nailiyyeti tarixde hüquqşünaslıq adlanan elmin yaradılması olmuşdur. Buranın görkemli siyasi mütefekkiri Mark Tuli Siseron (e.e. 106-43) olmuşdur. O, «Dövlet haqqında», ve «Qanunlar» eserinde siyaset meslelerine toxunaraq, dövleti hüquqi tesisat kimi müeyyen ederek,onun yaranma sebebini insanların anadangelme birgeyaşayışına olan telebatında görür.
 
2.İntibah dövrünün siyasi ideyaları.
Orta esrlerde Avropada siyasi fikriler yüksek nailiyyetler qazanmamışdı. 9ksine Şerq ise yüksek medeni seviyyeye qedem qoymuşdu. İslam ideologiyası zemininde yaranan siyasi sistem elmi biliklerin inkişafına tekan verdi. Bu dövrün görkemli mütefekkiri İbn-Xaldun dövlete felsefi ve hüquqi yanaşma üsullarını birleşdirmiş, dövletin teşekkülü, inkişafı ve süqutunun üze çıxarılmasını, müselman dövletlerinin idareçilik formalarının orijinal tesnifatını işleyib hazırlamış, siyasi hakimiyyetin ve siyasi heyatın formalrını tehlil etmiş, kend ve şeher heyatını ayırmışdir. Avropada etaletden tereqqiye doğru sıçrayışda Akvinalı Foma (1225-1274) böyük rol oynamışdır. O bele hesab edirdi ki, insanlar dövlet halında birleşerek öz telebatlarını ödeye bilir ve dövletin yaradılması Allah terefinden dünyanın yaradılması prosesinin eynidir.
İntibah dövrünün böyük italyan mütsfskkiri Nikkolo Makiavelli teoloji baxışlara son qoyaraq, siyasi davranışın ssasında xeyir vs gücün durduğunu iddia edir. Siyasi elmin vszifssi faktlardan çıxış etmslidir söylsysn mütsfskkir bütün müddsalarında situasiya anlayışına ssaslanır.
Makiavellidsn sonra ingilis mütsfskkiri Tomas Hobbsun (1588-1679) mühüm xidmsti olmuşdur (insan insana canavardır). O csmiyystin insan ağlı tsrsfindsn müsyysnlsşdirildiyini ssaslandırmağa çalışmış, insanların müharibs vsziyystins son qoymaq üçün dövlsti yaratmalarını iddia emişdi.
Con Lokk (1632-1704) sosial-siyasi hsyatda fsrdlsrin hslledici rol oynadığını ssaslandırır. Dövlstin meydana gslmssi ona görs ictimai müqavilsdsn asılıdır.Tsbii vsziyystds insanlara xas olan azadlıq vs insan şsxsiyystindsn ayrı olmayan mülkiyyst vstsndaş şsraitinds ds saxlanmalıdır. Mahiyyst etibarils dövlst bu vszifsni hsyata keçirmsk üçün meydana gslir. C.Lokk siyasi fikir tarixinds ilk dsfs hakimiyystin bölünmssi ideyasını irsli sürmüşdü.
Görksmli fransız mütsfskkiri Şarl Lüi Monteskye (1689-1755) maarifçiliyin banilsrindsn biri, liberalizm nszsriyyssinin atası hesab edilir. Onun fikrincs yalnız siyasi azadlıqlar dövlstin qüdrstins tsminat vers bilsr. Monteskye dövlst idars formalarını srazi ölçüsüns görs 3 qrupa bölür (respublika, monarxiya vs despotiya).
Jan Jak Russo (1712-1778 fransız) açıq plebey demokratiyasının tsrsfdarı kimi çıxış etmişdir. O bels hesab edirdi ki, dövlstin hakim dairslsrils csmiyyst arasında müqavils olduğu üçün bu müqavilsnin şsrtlsri yerins yetirilmssss, csmiyystin zor ils onu pozmaq hüququ var. Csmiyyst, dövlst, hüquq problemlsri Russonun tsliminds xalq suverenliyinin prinsip vs ideyasının ssaslandırılması vs müdafissi mövqeyindsn şsrh edilir.
Alman klassik fslssfssinin banisi İmmanuel Kantın (1724-1804) fikrincs dövlst hüququ qanunlara tabe olan insanlar çoxluğudur. Ona görs hüquqi vstsndaş csmiyystinds qanunlar ağıl ssasında formalaşır vs onların hsyata keçirilmssi üçün uyğun mexanizm yaradılır. Csmiyystds özbaşnalıq tehlükesinin yaranmaması üçün bir terefden qebul edilmiş qanunların heyata keçirilmesini temin eden qanunlar ve uyğun hakimiyyet orqanları mövcud olmalı, başqa terefden hökmdarın özü qebul edilmiş qanunlara tabe olmalıdır.
Diger alman mütefekkiri G.V.F.Hegel (1770-1831) hesab edirdi ki, bütün mövcudatın esasını daim hereketde ve inkişafda olan Dünya Ruhu teşkil edir.O azadlıq anlayışını bele izah edir ki, azadlıq hüquqla tezahür edir. Xüsusi mülkiyyet azadlığını Hegel yeni dövrün en böyük nailiyyeti hesab edir. O exlaqı insanların daxili inamı kimi gösterir ve insanların davranış qaydalarını izah edir. Hegel cemiyyetin 3 tebeqesini ekinçiler, senaye tebeqesi ve ümumi tebeqenin olduğunu gösterir.
3. Х1Х-ХХ esrde siyasi telimler.
Х1Х esr burjua hüquq ve azadlıqlarının daha da möhkemlenmesi, yeni mecelle ve konstitusiyaların qebul edilmesi, yeni xüsusi ve ümumi hüquq sisteminin yaranması ile xarakterikdir. Bu dövrde hüquqi-siyasi ideologiyalarda aparıcı istiqamet liberalizm idi. Bu ideologiyanın nezeri şerhi Benjamen Konstantın (1767-1830 fransız) ve Herbert Spenserin (1820­1903 ingilis) eserlerinde öz eksini tapmışdı. Konstanın diqqet merkezinde duran problemlerden biri şexsiyyet ve dövlet arasındakı qarşılıqlı münasibet olmuşdur. Mütefekkirin fikrince siyasi azadlıq ve dövlet bütövlükde vetendaş azadlığını temin eden zeruri vasite rolunu oynayır. Vetendaş azadlığını pozan hakimiyyet tiraniyaya çevrilir ve özünün mövcud olmasının hüquqi esaslarını mehv edir. H.Spenserin pozitiv felsefesinin esas meqsedlerinden biri inam ile biliyi, elm ile dini barışdırmaqdır. Herekatın daimiliyi prinsiplerinden çıxış ederek o, özünün esas qanununu - tekamül qanununu esaslandırmış ve 3 ceheti göstermişdi: sadeden mürekkebe, yekcinslikden müxtelifliye, qeyri-müeyyenlikden müeyyenliye. Spenser hesab edirdi ki, heyat özünün ali tezahüründe bioloji qanunlarla idare edilir. Mütefekkirin fikrince dövletin yaranma sebebi başqa cemiyyetle mübarize, müharibe ve zülmdur. Spenser 2 dövlet tipin ayırır: primitiv,yaxud herbi yırtıcı ve yüksek, yaxud senaye tipi.
19 esrin 40 illerinde marksizm cereyanı xüsusi yer tutmuşdu. Bu cereyanın banileri Karl Marks (1818-1830) ve Fridrix Engels (1820-1895) olmuşdur. Onların siyasi telimi: Siyaset her şeyden evvel iqtisadi münasibetlerin inkası kimi tezahür edir, dövletin meydana gelmesi xüsusi mülkiyyetin ve siniflerin yaranması ile elaqedardır, insanın siyasi şüuru, dünyagörüşü, baxışları ictimai münasibete esasen formalaşır, her bir fealiyyetin esasında daxil olduğu sinfin menafeyinin müdafie edilmesi telebatı durur.
Müasir Qerb siyasi fikrinin tezahürlerinden biri faşizmdir. Faşizm ideologiyasında Fridrix Nitşenin (1844-1900) fövqelinsan ve elita nezeriyyesi durur. Onun fikrince heyat insan iradesinin tezahürüdür, bu irade mücerred olmayıb çox konkretdir ve hakimiyyet isteyi, arzusu dünya tereqqisinin esas hereketverici qüvvesidir. Nitşenin dediyine göre qüvvetli o şexsdir ki, hakimiyyete can atır.
ABŞ-da politologiya elmi ilk evvel universitet fenni kimi formalaşır. 1880- ci ilde Con Berdcess Kolumbiya universitetinde siyasi elm mektebi yaradır, 1886-cı ilde «siyasi elmler her rübde» jurnal neşr edir. Bir qeder sonra Amerika siyasi elmler assosiasiyası teşkil olunur. ABŞ politologiyasında sosioloji anlayışlardan istifade olunmasına, kemiyyet metodu tehliline, ictimai reyin öyrenilmesine mühüm diqqet yetirilmiş, kütle ve ya sosial sinif anlayışlarından zeif istifade edilmişdi. Görkemli siyasi mütefekkir Tomass Cefferson (1743-1826) ictimai müqavile nezeriyyesini ve insanın tebii alınmaz hüququ mövqeyinden çıxış eden dövletin monarxiya formasını tenqid edir ve xalqın suverenliyi ideyasını müdafie edir. Dövletin müqavile yolu ile meydana gelmesi fikrine esaslanaraq mütefekkir kral hakimiyyetinin xalq hakimiyyetinden töreme olduğunu gösterin. T.Ceffersona göre qanunçuluq dini ve siyasi eqidesinden asılı olmayaraq bütün insanlar üçün deqiq olmalıdır. Vetendaşların tehlükesizliyi Konstitusiyanın gücü ile qorunub sazlanılmalıdır. O, birinci inaqurasiya mitqinde demişdir: «Yalnız öz vetendaşlarına tam seçki azadlığı veren cemiyyet çiçeklene biler». Heç kim dövlet hakimiyyetinin teşkili ve onun üzerinde nezaret etmek hüququndan mehrum edile bilmez. Görkemli siyasi xadim ve plüralist Aleksandr Hamilton (1757-1804) Ceyms Medisonu (1751-1836) ve Con Ceyi (1745-1829) emekdaşlıq etmeye celb edir ve «Publiy» psevdonimi ile yarım ilde bir üç fasile ile 85 meqale derc etdirir ki, Amerika siyasi fikir tarixinde mühüm yer tutur. A.Hamiltonun teklifi ile 1787-ci ilde qebul edilmiş Konstitusiyaya ikipalatalı qanunverici orqan haqqında madde daxil edilir.
ABŞ-da siyasi elmin fikir tarixinin teqdiqinqe Ü.Danninqin böyük zehmeti olmuşdur. Amerika mütefekkiri Tolkott Parsonsun (1902-1979) tekamül nezeriyyesinde industrial cemiyyet en yüksek merheleni teşkil edir. Burada siyasi ve iqtisadi sistemler bir-birinden, hemçinin qanunverici sistemden ve dinden açıq şekilde ayrılır. Kütlevi demokratiyanın meydana gelmesi bütün ehalinin siyasi prosesde iştirak etmesi imkanını yaradır. ABŞ-da ХХ esrin 60-cı illerinde R.Millsin (1916-1962) vahid hökmran - elita konsepsiyası geniş yayılmışdı. O gösterirdi ki, amerikan cemiyyeti 3 qatdan ibaretdir. Hakimiyyet piramidasının en yüksek seviyyesinde hökmran elita (cemiyyetin esas tesisatlarını idare edir, maddi cehetden temin olunmuş, yüksek nüfuzlu ağ irqe mensub insanlar), orta seviyye (konqresde çoxsaylı teşkilatlanmış qruplar), sade xalq. Millsin kitabı Amerika cemiyyetinde etiraza sebeb olmuşdu. 1960-cı illerde Amerika politoloqlarının çoxu plüralist olmuşlar. Onlar vahid imtiyazlı, yekdil qrup kimi elitanın mövcüdlüğünü inkar etmişler. Maraq qruplarının konqresde kütleni temsil etdiyinin ve onların menafelerini müdafie etdiyinin terefdarı olmuşlar.
                                                     Movzu:  Azerbaycanda siyasi fikir tarixi.
 
 
Qedim Azerbaycanda en geniş yayılmış din bütperestlik müxtelif heyvanları, göy cisimlerini, başqa eşyaları ilahileşdirib ona sitayiş etmek olmuşdu. Bu din ve xalq tefekkürünün yaratdığı mifler azerbaycanlıların dünyagörüşünün esasını teşkil etmişdi. Dualis telim olan zerdüştlük b.e.e. YII-YI esrlerde dini-felsefi sistem kimi Qedim Azerbaycanda meydana gelib ve sonra da geniş mekana yayılmışdı. Bu dinin yaradıcısı olan Zerdüşt «Avestanın» (Qanun) en qedim hisselerinin müellifidir. Zerdüşt varlı ve yoxsullar arasında sosial-siyasi imtiyaz ferqlerini inkar edirdi. Ona göre dünyanın esasını teşkil eden işıq ve zülmet hakimiyyet uğrunda daim mübarizedir ve bu mübarizede gah işıq, gah da zülmetin qismeti olur. «Avesta»da en yaxşı dövlet forması monraxiyadır. Burada qanunlar ciddi şekilde yerine yetirilmesi, beraber ve temiz emek, cinayetin ve cezanın növleri ve s. haqqında melumat var.
YII esrden etibaren Azerbaycan temamile ereb xilafetinin hökmranlığı altına düşür. İslam dini süretle yayılır, sosial-siyasi, medeni, hetta iqtisadi heyat da bu dinin tesiri altına düşür. Lakin YII -X esrlede esasen Azerbaycanın cenub hissesinde qeyri-resmi, bezen de gizli şekilde zerdüştlük, şimalda ise icazeli qaydada xristianlıq fealiyyet göstermekde idi. Hemin dövrde Azerbaycanda böyük alimler, dövlet xadimleri yaşamışlar. Bu dövrde geniş yayılmış felsefi mektebin peripatetizmin (aristotelçilik) en böyük temsilçisi Behmenyar (993-1066) olmuşdur. O istismarçı qurluşu tebii hesab edib onu terifleyir ve insanları yoxsulluğa dözmeye çağırırdı.
XII esrde Azerbaycanda sosial-siyasi fikir haqqında danışarken Nizami Gencevini (1141-1209) xüsusi qeyd etmek lazımdır.O bütün eserlerinde edalet ve humanizm ideyalarını terennüm etdirir, ideal siyasi qurluş axtarırdı. Nizaminin siyasi idealı ilk evveller monarx, sonralar ise xalq hakimiyyeti idi.
Azerbaycanın böyük mütefekkiri N.Tusinin (1201-1274) siyaset, hüquq ve dövlet haqqında yazıları esasen «9xlaqi-Nasiri» eserinde toplanmışdı. O ölkeye rehberlik etmek isteyen hökmdarın 7 xüsusiyyetini göstermişdi - atalıq, alicenablıq, metinlik, kişilik, ezmlilik, sebr, var-dövlet sahibi olmaq, sadiq ve işgüzar kömekçileri olmalıdır. Tusi dövletin yaranmasını ittifaqda görür ve bunun sebebini birlikde daha güclü olmaqla izah edir. Onun fikrine göre dövletin kömeyile insanlar menafe ve telebatlarını ödeyirler. N.Tusi cemiyyeti idareetmenin dörd pillesini gösterir:ailenin, mehellenin, şeherin ve ölkenin. İnsanlar leyaqet ve qabiliyyetine göre vezifeye teyin olunmalıdır.
Х1Х esrin birinci yarısında Azerbaycanın zadegan maarifçileri arasında en görkemli yeri A.Bakıxanov (1794-1846) tutur. Maarifin, elmin, medeniyyetin inkişaf etdirilmesinin qızğın terefdarı olan Bakıxanov bütün ümidini maariflenmiş monarxa bağlayır ve hesab edirdi ki, cemiyyeti ağıllı padşahın heyata keçirdiyi köklü islahatlar vasitesile mütereqqi istiqametde yeniden deyişdirmek mümkündür. Azerbaycan tarixini derinden tedqiq eden Bakıxanov «Gülüstani-İrem» eserinde siyasi tarixi müxtelif dövletlerin yaranması ve yıxılması, xarici hücumlar, dövlet başçılarının heyatı, böyük işğalçılar ve s. ile açıqlayırdı. Rusiyada şerqşünaslıq elminin yaradıcılarından biri, menşece Azerbaycan türkü olan derbendli, sonralar xristian dinini qebul etmiş professor Mirze Kazım Beyin (1802-1870) siyasi görüşleri ziddiyyetli olmuşdur. Böyük humanist, edalet terefdarı, maarifçi, çarizmin müstemlekeçilik siyasetine beraet qazandırırdı. O tarixde inqilabların rolunu menfi qiymetlendirir, bir qrup adamların kütleni aldadaraq öz meqsedleri üçün istifade etdikleri hadise hesab edirdi ve ona göre de insanları inqilabdan çekindirmeye çalışırdı. M.F.Axundov (1812-1878) «Kemalüddövle mektubları» ve başqa eserlerinde gösterirdi ki, elm, maarif tereqqinin esas amilidir. Axundova göre azadlıq insanın tebii hüququdur ve inkişafının zeruri şertidir. 50-ci illerde o, maarifperver, edaletli hökmdara ümid bağlayır, «Aldanmış kevakib» eserinde sade xalq içerisinden çıxmış ağıllı hökmdar suretini yaradaraq, onun cesaretli tedbirlerini, islahat fikirlerini terifleyirdi. 60-cı illerde Axundov konstitusiyalı monarxiya fikrini dövletin idare edilmesinde xalqın iştirakı meselesini ireli sürürdü. 70-ci illerden etibaren ise o, xalq hakimiyyetinin terefdarı kimi çıxış edir. Azerbaycan maarifçiliyinin en görkemli nümayendelerinden biri H.B.Zerdabi (1842-1907) olmuşdur. O, ilk Azerbaycan qezeti «9kinçi»nin banisi, çoxlu publistik, elmi-kütlevi eserlerin müellifi, jurnalist ve müellim olmuşdur.
Zerdabi gösterirdi ki, beşeriyyet tebii ve qanunauyğun olaraq ireliye doğru tereqqi edir. O tehkimçilik hüququnu tenqid edir, xırda kend teserrüfat birliklerinin yaradılmasını teklif edirdi.
XIX esrin sonu - ХХ esrin evvelleri Azerbaycanda, xüsusen Bakıda kapitalizmin inkişaf etdiyi dövrdür. Azerbaycanda bir çox senaye saheleri, esasen neft çıxarılması ve emalı sahesinde böyük irelileyiş oldu. Bu dövrde siyasi heyat çanlanır, müxtelif yönümlü siyasi partiyalar yaranır, ölkede onlarla qezet ve jurnal derc edilir.
Görkemli ictimai xadim C.Memmedquluzade (1866-1931) dövrünün bütün çatışmazlıqlarını tenqid ateşine tuturdu, xalqın azadlığı, edaleti uğrunda mübarizeni özünün en böyük meqsedi hesab edirdi. O respublikaçılığa daha çox meyl gösterir ve 7 növ azadlığı - etiqad, yığıncaq, birleşmek, çap etmek, danışmaq, siyasi partiyalar düzeltmek, hemtedbir olmağı - respublikanın temin edilmesinde görürdü.
Azerbaycan Xalq Cümhuriyyetinin esasını qoyanlardan biri olan M.9.Resulzade fealiyyetinin başlanğıcında islamçılıq terefdarı olmaqla beraber sosial-demokratiyaya meyl göstermiş, cemiyyetin siniflere bölünmesi ve sinifler arasında barışmaz ziddiyyetlerin olduğunu qeyd etmişdi. «9srimizin Seyavuşu» eserinde alim türkçülüyün emeli tetbiqi sahesinde Azerbaycanın irelide olduğunu gösterir ve ümid edir di ki, bütün türk dünyası gelecekde bir federasiyada birleşe biler. Lakin sonrakı eserlerinde «ümumi türk federasiyasına» tenqidi yanaşmış ve onu utopiya adlandırmış, her bir türk dövletinin müsteqil olması fikrini ireli sürmüşdü. M.9.Resulzade AXC-ni demokratik qurluşlu parlamentli respublika kimi yüksek qiymetlendirirdi.
Neriman Nrimanov(1870-1925) Bakıda fealiyyet gösteren «Hümmet» sosial-demokrat qrupunun üzvü olmuşdur. O evvel maarifçi, sonralar inqilabi demokrat ve marksist kimi fealiyyet göstermişdi. Nerimanov demokratik respublikanın terefdarı kimi çıxış edir ve dövlet başçısının ümumi seçki yolu ile seçilmesini gösterirdi.
                                                         Movzu: Siyasət anlayisi
 
 
 
 
 
Siyasst politologiyanın sn başlıca kateqoriyasıdır, onun açarıdır. Hsr bir insan müxtslif xarakters malikdir, ysni fsrddir. Lakin o csmiyystds tsk yaşaya bilmsz, toplum halında yaşamağa mscburdur. İnsan toplumları arasında mübadils, dostluq vs ya sksins ziddiyystlsr, münaqişslsr baş veririr. Siyasst vasitssils insan toplumları arasında baş versn münasibstlsr nizamlanır. Gsmiyystin sosial hsyatı iqtisadi, sosial, siyasi vs msnsvi münasibstlsri özünds birlsşdirir. Siyasi münasibstlsr siyasi slaqslsrin mürskksb prosesi kimi formalaşır. Siyasi proseslsrin mürskksbliyi siyasi subyektlsrin müxtslifliyindsn, yaxınlıq, smskdaşlıq, rsqabst, münaqişs, düşmsnçilik kimi münasibstlsrindsn irsli gslir. Csmiyystin siyasi tsşkili prosesinds dövlstin, siyasi tssisatların, tsşkilatların meydana gslmssi ils siyasi münasibstlsr csmiyystin idars olunmasını tsnzimlsyir. Siyasst insanların sivil, humanist vs ssmsrsli yaşamaları üçün vacibdir vs bels nsticsys gelmek olar ki, müasir insan csmiyysti siyasstsiz mövcud ola bilmsz. Siyasst nsdir?
Siyaset anlayışı politokos sözündsn götürülüb, yunan dilinds şshsr, dövlst msnasını verir. Azsrbaycan dilinds işlsdilsn «siyasst» anlayışı srsb dilinds işlsnilsn «siyasst» sözü olub, aşağıdakı msnaları verir: 1. msmlsksti idars vs beynslxalq münasibstlsr sahssinds hsr hansı bir dövlstin fsaliyysti; 2. bir dövlst, partiya, idars vs ya şsxsin öz işinds tutduğu müsyysn istiqamst; 3. hiyls, kslsk, cszalandırma.
Siyaset sözü insanlarda müxtslif vs bszsn ds bir-birins sks olan assosasiya, reaksiya yaradır. Bszilsri ona münaqişs, çirkli oyun, bszilsri csmiyyst üçün maraqlı yaradıcılıq fsaliyysti, zsruri vs yararlı iş hesab edir.
Uzun illsr siyasi fikir tarixinds bu suala müxtslif cavablar verilmişdir. Siyasst qsdim yunan dilinds polis sözündsn olub, dövletle, vetendaşla elaqe demekdir. «Siyasi lüğst» kitabında siyaset bele xarakterize olunur:
Siyaset cemiyyetin siyasi heyatının sosial sferası olub hakimiyyeti elde etmek, möhkemlendirmek, realize etmek istiqametidir.
Siyaset haqqinda müxtelif fikirler ve nezeriyyeler ireli sürülmüşdür::
Siyaset idareetme elmidir - Platon, Aristotel.
Siyaset hakimiyyetin ele alınması, saxlanilmasi ve istifade olunmasını istiqametlendiren fealiyyetdir. - M.Veber
Siyaset siyasi alemi öyrenmek üçün vasite, senetdir. - K.Şmit.
Demeli, siyaset - hem elmdir, hem senetdir, hem de fealiyyetdir.
SİYAS0T - içtimai ehemiyyetli telebatların reallaşdırılması üçün siyasi hakimiyyetin qurulması ve fealiyyt göstermesi ile seciyyelenen böyük sosial qruplar arasındakı münasibetler sferasında fealiyyetdir.
Platon ve Aristotel bele hesab edirler ki, siyasi heyatın daha effektli idare olunması üçün nezeri prinsiplere, düzgün-menevi normalara esaslanan dövlet qurluşu olmalıdır. Platon siyaseti hökmdar üçün senet hesab edirdi. İdareetme qabiliyyeti, seneti olan hökmdar cemiyyeti idare ede biler. Platona göre cemiyyetin xeyrine olan düzgün siyaseti ağıllı, müdrik hökmdar heyata keçire biler. Antik yunan mütefekkiri Aristotelin eserlerinde de siyaset meselelerine geniş yer verilmişdir. Onun «Politika» eseri bu gün de öz ehemiyyetini saxlayır. Aristotele göre siyasetin esasında exlaq dayanır ve onun meqsedi insanların birgeyaşayışını temin etmekdir. Siyaset vsaitesile varlı ve yoxsul insanlar arasındamünasibetler tenzim olunur, ünsiyyet yaradılır. Aristotel siyaseti 2 analizden mühakime edir: 1) ideal prinsipli dövlet qurluşu; 2) real siyasi tesisatlar, dövlet forması, idareçiliyi ve iştirak.
İntibah dövründe yaşayan Makiavelli siyaseti dini baxışlardan azad etmiş, onun hem keçmiş, hem de gelecek haqqında elm olduğunu göstermişdir. Siyaset hökmdarla tebeeler arasında vasitedir.Mütefekkir siyaset ile exlaqın bir yere sığmağı fikrini ireli sürmüşdür.
 
2.Siyaset subyektiv ve obyektiv terefleri.
Siyaset subyektiv ve obyektiv terefleri tebiete malik olub, özünde 2 terefi birleşdirir.
Obyektiv (repreduktiv-substansional) - insanların düşüncelerinden asılı olmayaraq onların siyasi fealiyyetlerinin şeraitinden ireli gelir. Tarixi tecrübe sübut etmişdir ki, cemiyyeti qlobal şekilde siyasileşdirmek totalitar sisteme mexsusdur. Demokratik sistemde ise siyasetin obyekti kimi millet, sinif, cemiyyet, dövlet, partiya ve diger siyasi teşkilatlar götürülmüşdür. Siyasi idareetme ve hakimiyyet ise bütün sosial qrup ve teşkilatların fealiyyetine, cemiyyetin bütün üzvlerinin maraq ve telebatlarının ödenilmesine xidmet edir. Siyasetin subyekti onun obyekti kimi de çıxış ede bilir, amma hemişe mümkün olmur. İnsan qrupu o zaman siyasetin subyektine çevrilir ki, o siyasi keyfiyyet elde etmiş olsun.
Subyektiv (relyasion-institusional) - siyasi xarakter daşıyan nezeriyye, konsepsiya, ideya ve baxışlar mecmusudur. Sosial siyasetin siyasi subyekti olması üçün 3 şert lazımdır: siyasi düşünce, teşkilatçılıq, aktivlik. İctimai heyatda siyasi subyektler müxtelif seviyyede fealiyyt gösterir. Siyasetin birinci subyekti xalqdır. O dövlet hakimiyyetinin özülü, menbeyi kimi götürülür. İkinci subyekt dövlet, partiya ve diger ictimai-siyasi teşkilatlardır ve onlar xalqın adından çıxış edirler. Üçüncü subyekt ise siyasi elita, siyasi liderdir ve onlar cemiyyetin seçilmiş, ayrı-ayrı üzvleridirler.Dördüncü subyekti beynelxalq münasibetlerdir. Bura milli dövletler, transmilli teşkilatlar, beynelxalq teşkilatlar,beynelxalq ve regional dövletler birliyi, assosasiyalar daxildir.
Siyasetin subyekti ve obyekti kimi insanlar çıxış edir, çünki siyaseti insanlar yaradır ve heyata keçirir. Onlar fealiyyet gösteren sosial qruplar, real birlikler, teşkilatlardır. Siyasetin obyekti bütöv bir cemiyyet, millet, sinif götürüldüyü halda subyekt kimi hemin dövrde hakimiyyetde olan siyasi qrup, partiya nezerde tutulur.
Siyaset özünde qarşılıqlı elaqede olan hadise ve proseslerin mecmusunu birleşdirirerek, ictimai heyatın idare olunması meqsedile sosial qrupların ve onların temsil etdiyi hakimiyyet strukturlarının fealiyyetinin teşkili, dövlet hakimiyyetinin ele alınması, elde saxlanması ve ondan istifade olunması meqsedile sosial qruplar ve adamlar arasında ictimai münasibetleri, siyasi fealiyyetin ve münasibetlerin ayrılmaz terefi olan siyasi şüur ve siyasi medeniyyeti ve siyasi baxış, meqsed ve maraqların realize olunması üçün siyasi norma ve teşkilatı ehate edir.
Siyasetin mezmunu - 3 ölçüde nezerden keçirilir:
1.TeSİSATLI - özünde hakimiyyet, idareetme fealiyyetini, hakimyyet münasibetlerinin funksional mahiyyetini
2.NORMATİV - sosial qrupların ümumi maraqlarından asılı olaraq siyasi fealiyyetin meqsedi, norma ve deyerlerin mecmusu
3.PROSESUAL - dövletin idare olunması ve hakimiyyetin heyata keçirilmesi (ümumi maraq ve meqsedlerin reallaşması ve fealiyyet sisteminin müdafie edilmesi mecmusu)
 
                                                     Movzu:  .Siyasetin strukturu.
 
 
Siyaset seviyyesine göre makro, meqa ve mikro siyasete bölünür.
Siyasi mekan ve siyasi münasibetlerin seviyyesini ölçmek üçün politologiyala makro, meqa ve mikro siyaset anlayışlarından istifade olunur:
Makrosiyaset - (dövlet, millet) müasir siyasi heyatın baza agentlerinin mekan xarakteristikası ile bağlıdır.
Meqasiyaset - (dünya siyaseti, qlobal seviyyeli siyaset) daha yüksek seviyye olub, milli dövletlerin xarici qarşılıqlı fealiyyeti ve elaqesidir.
Mikrosiyaset - (partiya, hemkarlar, firmalar ve s.) qrup ve ferdler arasında qarşılıqlı elaqe olub, siyasetin mikroproseslerine diqqet yetirir.
Siyasetin strukturuna siyasi maraq, siyasi teşkilat, siyasi şüur, siyasi fealiyyet ve siyasi münasibetler daxildir.
Siyasi maraq - insanları siyasi meqsedlerin qarşıya qoyulması ve onların heyata keçirilmesi üçün konkret siyasi fealiyyete sövq eden daxili derk olunmuş davranış menbeyidir.
Siyasi teşkilat - İctimai proseslerin nizamlanması ve idareetme merkezleri kimi hakimiyyet institutlarının rolunu eks etdirir.
Siyasi şüur - siyasi heyatın insanların öz hakimiyyet ehemiyyetli maraqlarına derk olunmuş münasibetinden asılılığını seciyyelendirir.
Siyasi fealiyyet - siyasi statusların reallaşdırılmasını ifade eden fealiyyt kimi ve subyektlerin sosial feallığının müxtelifliyi kimi çıxış edir. Siyasi fealiyyet lokal, regional, beynelxalq seviyyelerde heyata keçirilir.
Siyasi münasibetler - ictimai qrupların öz aralarındakı ve hakimiyyt tesisatları ile qarşılıqlı münasibetlerinin dayanıqlı xarakterini ifade edir. Siyasi münasibetlerin esasında menafe durur. Böyük ictimai qruplar siyaset vasitesile menafelerini heyata keçirirler. Siyasi menafeler dövletin, siyasi partiyaların, siyasi rejimin xarakterine, siyasi xettine uyğun olur.
Siyasetin strukturunda forma ve mezmun siyasi davranışı ve sabitliyi tenzim edir. Mezmun ve formaya teşkilat strukturu, normalar ve qanunlar daxildir. Siyasi normalar siyasi servetlere daxildir. Siyasi setvetler insanların hüquq ve azadlıqlarının leyaqetinin qorunması, her bir ferdin ve bütövlükde gemiyyetin sosial rifahının yükseldilmesi, sabitliyin ve tehlükesizliyin yaradılmasıdır. Dövletin siyasi teşkilatları heyata keçirdiyi siyasi ve exlaqi normalarla qiymetlendirilir. Siyasi normalar hakimiyyet ve vetendaşlar arasındakı elaqelerde, sosial-siyasi münasibetlerde ve insanların siyai şüur fealiyyetinde qerarlaşır. Siyasi normalar ümumi meqsedler heyata keçirdikde istifade olunur. Meselen, nüve müharibesinin indiki tehlükeli veziyyetinde siyaset adamları siyasi servetlerin exlaqi normalarına müraciet edirler. Sağlam siyaset güclü meneviyyata söykenir. Buna göre de siyasetde qeyri-zorakı hereketlere yol verilmemelidir. Siyasetin humanistleşmesi neticesinde dünyada sülh, sabitlik ve tehlükesizlik qerarlaşır.
 
4.Siyasetin meqsed, vasiteleri ve funksiyaları
Siyasetin meqsedi siyasetin istiqametini, siyasi fealiyyetin formalarını müeyyen edir. Onun meqsedi ehemiyyetine, mezmununa, siyasi proseslerin merhelelerine göre ferqlenir.
ehemiyyetine göre - xüsusi ve az ehemiyyetli (hemçinin xarici-cemiyyetin yenileşdirilmesi ve en böyuk-ümumi beraberlik, edalet, azadlıq ve s.) Mezmununa göre - sosial, iqtisadi, ideoloji, siyasi-hüquqi, tecavüzkar, sülhsever, humanitar, ekoloji ve s.
Siyasi proseslerin merhelelri baxımından - yaxın, aralı, daha uzaq ve son meqsed.
Siyasetin vasiteleri onun meqsedlerinin praktiki baxımdan heyata keçirilmesi üsuludur. Siyasetin vasiteleri ile metodları qarşılıqlı elaqelidir. Onun metodlarına her şeyden evvel zorakı ve qeyri-zorakı, mecburetme, inandırma tedbirleri aiddir.
Siyasetin izahının esas paradiqmaları aşağıdakılardır (paradiqma sözünü elme ilk defe T.Kun getirib, problemlerin hellinin elmi ictimaiyyet terefinden tanınmış modeli, nezeriyye anlayışından daha genişi demekdir):
TEOLOJİ - siyaset ve hakimiyyetin mahiyyetinin fövqeltebii interpretasiyası;
NATURALİST - siyaset tebieti xarici tebii mühitin, coğrafi şeraitin, canlı tebietin xüsusiyyetlerinden, bioloji amillerin tesirlerinden qaynaqlanır:
SOSİAL - siyaset ictimai heyatın diger saheleri ile iqtisadi, siyasi, hüquqi, ideoloji, etik xarakterize olunur
RASİONAL TeNQİDİ - siyaset ona münasibetde xarici amillerle deyil, onun daxili sebebleri, xüsusiyyetleri ve elementlerile izah olunur.
Siyaset sosial heyatın bütün sahelerine aid edilir. Bu üzden onun aşağıdakı bölgülerini ayırmaq olar:
1.Cemiyyetin heyat sferasına göre: iqtisadi, aqrar, elmi-texniki, sosial, herbi ve s.
2.Tesir obyektine göre: daxili ve xarici.
3.Siyasetin subyektlerine göre: dövlet, partiya, siyasi elita ve s.
4. 9sas fealiyyet formalarına göre: neytral, milli barışıq, açıq qapılar, böyük sıçrayış, qarşılıqlı güzeşt.
SİYAS0TİN XÜSUSİYY0TL0Rİ AŞAGIDAKILARDIR:
UNİVERSALLIQ - dövlet-hakimiyyet tenzimlenmesi obyektlerinin sayının şüurlu suretde azaldılması ve ya artırılması qabiliyyeti
İNKLÜZİVLİK - ictimai heyatın diger sahelerine nüfuz etmek qabiliyyeti
UYGUNlUQ - qeyri-siyasi ictimai hadise ve sferalarla uyğunlaşmaq qabiliyyeti
Siyasetin esas funksiyaları aşağıdakılardır:
1.Mürekkeb sosial sistem kimi cemiyyetin bütövlüyünün qorunması ve möhkemlenmesi, ictimai intizamın ve müteşekkilliyin temin edilmesi;
2.cemiyyetin bütün qrup ve tebeqelerinin meqsedlerinin ifade edilmesi, hemin meqsedlerin reallaşdırılması üçün kütlelerin ve ehtiyatların seferber edilmesi;
3.cemiyyetin ve şexsiyyetin sosial inkişafında innovasiyalılığın temin edilmesi, tebiet ve insan arasındakı münasibetler sahesinin genişlenmesi;
4.ictimai proseslere rehberlik ve onların idare edilmesi, dövletle vetendaş arasında sivilizasiyalı dialoqun temin edilmesi;
5.qrup konfliktlerinin nizamlanması ve qarşısının alınması;
6.mehdud deyer ve nemetlerin avtoritar, mecburi bölgüsü;
7.şexsiyyetin sosiallaşması, insanın müsteqil, sosial aktiv varlıq
kimi teşkil edilmesi.
Söylediklerimizden bele çıxır ki, müasir insan cemiyyeti siyasetsiz mövcud ola bilmez. İnsanlar müxtelif xaraktere sahib olduqlarından bir- birileri ile yol getmeseler de, birlikde yaşamağa mecburdurlar. Siyaset insanların sivil, humanist ve semereli yaşamaları üçün çox vacibdir.
 
1. Hakimiyyet anlayışı ve hakimiyyetin mezmunu.
Hakimiyyet problemi siyasi fikir tarixinde ve müasir siyasi nezeriyyelerde esas problemlerden biridir. Hakimiyyyet cemiyyetin bütün sferalarına tesir gösterir ve onun vasitesile cemiyyetde qayda-qanun ve sabitlik yaranır. Hakimiyyet cemiyyetin ictimai tereqqi yolu ile inkişafının esas amilidir ve insanlar arasında yaranan münasibetleri tenzim edir.
Antik filosof Platon hakimiyyetin özeyi ve formaları, onun heyata keçirilmesi ve dövlet quruluşu tiplerine toxunmuşdur. Aristotel ise siyaseti bütövün hisseleri arasında münasibeti kimi ifade ederek onun mexanizminin nizamlayıcısının hakimiyyet olduğunu qeyd edmişdir. O, siyasi hakimiyyetin tebii yolla emele gelmesini ve insanların tebieten siyasi varlıq olduğunu göstermişdir.
Siyasi hakimiyyet haqqında alimlerin müxtelif fikirleri mövcuddur. Orta esrler dövründe sxolastik dini mektebin yaradıcısı Akvinalı Fomaya göre hakimiyyetin mahiyyeti ağalıq tabelik münasibetinden ireli gelir. Onun fikrine göre Allah bele qayda qoymuşdur: aşağı tebeqe yuxarı tebeqenin iradesine tabe olmalıdır.
Makiavelliye göre hakimiyyetin silahı hüquq, esası yaxşı qanun ve yaxşı ordudur, hakimiyyet gücdür. (Onun bele bir fikri de diqqete layiqdir: «meqsed vasiteye beraet qazandırır»).
Hobbs - «Kimin gücü yoxdursa, o hakimiyyetde ola bilmez, hakimiyyet insanı qorxuda saxlayır ve onları rifah namine istiqametlendirir». H.Morgentau - «Hakimiyyet insanın başqa insanların şüuru ve hereketleri üzerinde nezaret etmesidir»
K.Marks - «Kapitalı olan, iqtisadi cehetden imkaını olan sinif hökmran ve idare eden hakim sinifdir».
M.Veber - «Hakimiyyet konkret sosial münasibetlerin daxilinde müqavimete baxmayaraq şexsi iradenin heyata keçirilmesi imkanıdır». M.Düverje - «Hakmiyyet birinin digerleri üzerinde hökmranlıq aletidir. Hakimiyyet cemiyyetde emin-amanlığı qorumaq demekdir».
Hakimiyyet haqqında bir sıra müasir konsepsiyalar vardır: relyativist, biheviorçu, sistem.
Relyativist (latın sözü olub nisbi demekdir) konsepsiyaya göre hakimiyyet şexsiyyet münasibetlerinden ibaret olub obyektin subyekte tesiridir. Bu konsepsiya sabitlik namine cemiyyete tesir göstermek yollarına malikdir.
Biheviorçu konsepsiyaya göre bir qrup şexsler hökmranlıq edir, digerleri tabeçilikde qalır. Bu konsepsiyanın daha bir xüsusiyyeti ondadır ki burada insanların davranışına diqqet yetirilir.
Sistem konsepsiyasına göre ise hakimiyyeti cemiyyetin siyasi sisteminde sistem emele getiren münasibetler araşdırır ve diger ünsürler siyasi hakimiyyetle bilavasite elaqededirler.
Belelikle ümumileşdirilmiş halda deye bilerik ki, hakimiyyet, xüsusile siyasi hakimiyyet çox mürekkeb ve çoxşaxeli hadisedir. Hakimiyyetden o vaxt danışmaq olar ki, orada ağalıq, tabelik ünsürleri cemiyyet terefinden şertlendirilsin.
«Hakimiyyet kateqoriyası siyaset katqoriyasından daha ümumi ve daha qedimdir» - bu fikir siyasi elmde hele de mübahiselidir. Amma onu deqiq demek olar ki, hakimiyyet siyasetin, siyaset hakimiyyetin heyata keçirilmesi vasitesidir. Yeni siyaset hakimiyyetin, hakimiyyet siyasetin sebebi kimi tezahür edir.
Hakimiyyet esasen iki növe bölünür: sosial ve siyasi hakimiyyet.
İqtisadi, menevi, exlaqi, psixoloji, dini hakimiyyet sosial hakimiyyetin növleridir. İqtisadi hakimiyyetde siyasi mecburetme yoxdur ve insanlararası iqtisadi münasibetler neticesinde yaranır. Meselen ibtidai icma dövründe emek aletleri hamıya mexsus olduğuna göre elde edilen qenimet beraber bölüşdürülürdü. Siyasi hakimiyyet meydana gelenden sonra da xüsusi mülkiyyet sahibleri öz maddi istehsal sahelerini qorumaq, inkişaf etdirmek üçün ona tesir gösterdiler. Menevi-exlaqi hakimiyyet dövlet hakimiyyetinden evvel yaranıb. İbtidai icma dövründe qebile başçısı qebile terefinden yaradılan exlaq normaları esasında idare edirdi. 0xlaqi normalar cemiyyetin özü terefinden yaradılır ve cemiyyet inkişaf etdikce menevi- exlaqi deyerler zenginleşir. Psixoloji hakimiyyet insaların hakimiyyete tabe etdirmek merasimlerinin, ritualların keçirilmesinde tesir edir. Dini hakimiyet cemiyyetin yaranmaı ile meydana gelerek, insanlararası münasibetleri tenzim edir.
 
2.Siyasi hakimiyyetin funksiyaları ve resursları.
Hakimiyyet hüquq, nüfuz, inandırma, mecburetme, zorakılıq, manipulyasiya, eneneler vasitesile heyata keçirilir.
Siyasi hakimiyyet ağalıq, rehberlik, idareetme, koordinasiya (elaqelendirme), teşkiletme, nezaret metodları ile idare olunur ve reallaşdırılır, qanunlar, normalar, qaydalar, qadağalar, iradi ve emosional tesirler vasitesile ifade olunur.
Siyasi hakimiyyet ümumilik (kütlevi), yeni bütün sahelerde fealiyyetdedir, İnklüzivlik (bütün fealiyyet sahelerine daxilen mudaxile etmek), inteqrativlik (insanları birleşdirmek), vahid merkezlilik, leqal, kütlevi informasiya vasitelerine tesir kimi xüsusiyyetlere malikdir.
Siyasi hakimiyyet müxtelif vasitelerle (hüquq, avtoritet, irade,mecburetme) insanların taleyine, fealiyet ve davranışına helledici tesir göstermek imkanı, hüquq ve qabiliyyetidir.
Hakim iradenin üstünlüyü, xüsusi idareetme aparatının mövcudluğu, başqa dövletlerle münasibetde hakimiyyet orqanlarının suverenliyi, cemiyyet heyatının reqlamentleşdirilmesi üzerinde monopoliya, cemiyyete ve şexsiyyete münasibetde mecburetmenin mümkünlüyü, legitimlik siyasi hakimiyyetin seciyyevi elametleridir.
Siyasi hakimiyyet güc, servet, cemiyyetdeki mövqe, teşkilatlar, bilik ve informasiya menbelerine malikdir.
Siyasi elmde «hakimiyyetin legitimliyi» anlayışı Maks Vebere mexsusdur. Legitimliyin birtipli proses olmadığını qeyd ederek, onun 3 formasını göstermişdir: enenevi, harizmatik, rasional-leqal.
Яnэnэvi hakmiyyet - cemiyyet enenelere ve davranış normalarına tabe olur. Bu hakimiyyetin daşıyıcısı tayfa başçısı, monarx (mütleq hakim) olur. Onlar enene esasında öz tebelerine emr ede bilerler.
Harizmalı hakimiyyet - yunanca allah vergisi demekdir. Hakimiyyete kor-korane inam demekdir. Müdrik bir şexs, görkemli natiq, serkerde harizmaya malik ola biler. Harizmatik hakim diger tiplerin bir növ müşayetçisidir ve daha nüfuzludur.
Rasional-leqal - bu hakimiyyet qanun qüvvesine, konstitusiyaya arxalanır. Lider qanun çerçivesinde ve esasında hereket edir.
Siyasi hakimiyyet münasibetler sistemi olmaq etibarile bir sıra funksiyalar yerine yetirir: idareetme, teşkilati, tenzimleme-nizamlama, nezaret.
İdareetme - cemiyyetin idareedilmesi strategiyasının hazırlanması;
Teşkilatı - cemiyyetin inkişafının esas istiqametleri üzre konkret qerarların hazırlanması ve qebulu;
Tenzimleme-nizamlama - sosial proseslerin semereli idare olunması ve ictimai münasibetlerin nizamlanması,
Nezaret - cemiyyetde sabitliyin qorunması ve sosial inkişafın en mühüm göstericilerine nezaret.
Siyasi hakimiyyetin işleme mexanizmine göre 3 aspektde tezahür formalarına rast gelinir:
1.hökmranlıq - tabeçilik (simvolik)
2.nezaret -tesir (struktur)
3.idareetme tezyiq (instrumental)
Bu aspektler siyasi elmde bele bir adlar almışdır: simvolik hakimiyyet (legitim qaydaları saxlamaq), struktur hakimiyyet (resursları hakimiyyet selahiyyetlerinin bölünmesi), instrumental hakimiyyet (vetendaş cemiyyetinin tezyiqi ve idareeden insanların qarşılıqlı münasibeti).
Siyasi hakimiyyetin birinci menbeyi, esası kimi xalq götürülür. Bunlar da öz növbesinde üfüqi (icraedici, qanunverici, mehkeme orqanları) ve şaquli (merkez, region, yerli orqanlar) istiqametde xalqın adından hakimiyyetin subyekti kimi çıxış edirler. İkinci menbe kimi siyasi partiyalar, siyasi teşkilatlar, qurumlar. Üçüncü menbeyi dövletdir. (siyasi partiyalar ve dövlet haqqında gelen mühazirelerimizde geniş danışacayıq) Dövlet hakimiyyeti müeyyen teşkilat, müeyyen emeli fealiyyetdir. Dövlet hakimiyyeti bütün ehali üçün mecburi qanunlar vermek hüququna malikdir.
Siyasi hakimiyyetin resursları (hakimiyyet subyektlerinin obyekte tesir etmesine şerait yaradan vasitelerin mecmusu) aşağıdakılardır:
İqtisadi resurslar - ictimai istehsal ve istehlak üçün zeruri olan maddi deyerler, pul, mehsuldar torpalqar, faydalı qazıntılar ve s.
Güc (mecburetme) resursları - fiziki mecburiyyet vasitleri ve tesisatları, xüsusile bu meqsedle hazırlanmış insanlar
Sosial resurslar - sosial strukturdakı yeri, sosial statusun aşağı ve yuxarıya doğru deyişmesi imkanı.
Medeni-informasiya resursları - bilikler ve informasiya, hemçinin onların elde olunması ve yayılması vasiteleri
Siyasi-hüquqi - Konstitusiya, qanunlar, siyasi partiyaların proqram senedleri
Demoqrafik resurslar - insan başqa resursların yaradıcısı ve universal resursu kimi.
 
3.Siyasi hakimiyyetin daşıyıcıları.
Siyasi münasibetlerin daşıyıcıları tebii ki, İnsanlardır. Subyekt ve obyekt hakimiyyetin başlıca ve esas daşıyıcısı olub onun 2 terefidır. Siyasi hakimiyyetin subyekti çetin ve çoxşaxeli xarakter daşıyır. Subyekt - dedikde siyaseti yaradan, onda şüurlu ve feal iştirak eden, meyyen neyticeye nail olan şexs, qrup ve xalq başa düşülür. Hakimiyyet münasibetlerinin subyekti bir sıra kefiyyetlere malik olmalıdır. Birincisi, hökmdarlıq etmek arzusu, hakimiyyet iradesi olmalı, İkincisi, selahiyyetli, avtoritetli olmalı, tabe olunanların veziyyetini anlamalı, duymalı, resurslardan istifade ede bilmelidir. Hakimiyyet münasibetlerinde subyekt emr veren, obyekt icra eden rolundadır. Buradan onu deye bilerik ki, obyekt hakimiyyetin ikinci vacib elementidir. Obyekt - hakimiyyetin tabe olunan terefidir. Ümumiyyetle tabe yoxdursa o zaman hakimiyyetden danışmağa da deymez. Ancaq onu da yadda saxlayın ki, siyasi subyekt ve obyekt nisbi xarakter daşıyır, bele ki, insanları subyekte ve obyekte bölmek hem şerti, hem de deyişkendir. Bu münasibetlerin arasında elaqelerin pozulması hallarına da rast gelmek olar. Bele ki, subyekt obyekte, obyekt subyekte çevrile biler.
Siyasi hakimiyyetin esas daşıyıcılarından biri elita tebeqesidir. «Elita» fransız sözü olub yaxşı, seçilmiş menasını verir. Elitanı esasen 2 anlamda, hem geniş, hem de dar menada işledirler. Birincisi her hansı sahede seçilen, maksiumum ölçülerle gösterilen insanlar, maksiumum göstericilerle götürülen şeher ve s. Meselen, elitar herbiçi, elitar şeher, elitar idman növü ve s. İkinci halda ise ümumi cemiyyet üçün seçilen, qiymetli insanlar.İkinci menada işledilen elita ifadesi quldarlıq ve feodalizm cemiyyetlerinde aristokratiya kimi işledilib (aristos - yaxşı demekdir). Siyasi elme geldikde elita birinci menada işledilir
Elitanın yaranmasının ve mövcudluğunun başlıca şertleri:
1.İnsanların sosial ve psixoloji qeyri-beraberliyi;
2.İdareetme fealiyyetinin semeresini qaldırmaq meqsedile onun xüsusi peşe növü kimi ayrılması;
3.İdareetme emeyinin yüksek ictimai ehemiyyeti ve müvafiq suretde heveslendirilmesi;
4.İdareçilik emeyinin sosial imtiyazlara imkan vs şerait yaratması;
5.Siyasi rehberliye nezaretin praktiki (tecrübi) qeyri mümkünlüyü;
6.ehalinin böyük ekseriyyetinin siyasi passivliyi ve idare olunmağa
meylli olması.
 
SİYASİ ELİTA - idareetme keyfiyyetlerini ve funksiyalarını özünde eks etdiren insan qrupudur. İlk defe elita terminine XX esrde Sorel ve Paretonun eserlerinde rast gelinse de ona qedim filosofların eserlerinde tesadüf etmek olardı (Konfusi, Platon, İbn Xaldun, Makiavelli, Nisşe). Müasir elita konsepsiyası (19-20 esrlerin evvellerinde) Qastano Moskanın, Vilfredo Paretonun ve Robers Mixelsin adı ile bağlıdır.
Qoastano Moska - elita nezeriyyesinin banilerinden biridir (liberal mühafizekar «Hakim sinif» - 1896, «Siyasi elmin esasları» 2 cild,1896- 1923) O, her bir cemiyyetde insanları 2 sinfe bölür:
1.Hakim siyasi sinif – elita
2.İdare olunan sinif
Bundan elave Moska elitaya aid bir sıra keyfiyyetleri de sadalayır. Siyasi elitanın idare etmek qabiliyyeti, teşkilatçılıq keyfiyyetleri seçilen menevi, maddi intellektual üstünlükleri olmalıdır. O, çemiyyetde hökmranlıq ve idareetme qabiliyyetinde olan insanları siyasi sinif adlandıraraq, onların 2 istiqametde inkişaf etdiklerini qeyd edir: aristokratik (qapalı) ve demokratik (açıq).
Vilfredo Pareto da - (1848-1923) «siyasi elita» nezeriyyesini işleyenlerden biridir. O da Moska kimi cemiyyetin idare eden sinfini seçilmiş azlıq teşkil eden elitada görür. Pareto «Ümumi sosiologiyaya dair traktovka» eserinde bele demişdir: Bezi nezeriyyeçilerin xoşuna gelse de, gelmese de cemiyyetde yaşayan her bir kes ferddir ve bu üzden onlar menevi, fiziki, intellektual ferqlere malikdirler. Yüksek keyfiyyetlere malik olan insanlar qrupu hemin cemiyyetin elita qrupunu teşkil edir.Pareto elitanı 2 qrupa ayırır - hakimiyyetde iştirak eden ve müeyyen sebeblerden hakimiyyetde olmayanlar. O, hemçinin hakimiyyetde olan elitanın tipini bir­birinden ayırır - tülkü (yumşaq, hiylegar) şir (cesur, qetiyyetli).
Robert Mixelsin - (1876-1936) siyasi elita nezeriyyesinde böyük xidmetleri de danılmazdır. O, cemiyyetde elitarlığın yaranmasının sosial mexanizmini işlemişdir. Mixels teşkilatçılıq keyfiyyetlerini vurğulayaraq cemiyyetin teşkili strukturunun telebinden elitanın mövcudluğunun vacibliyini qeyd edir. O, «Oliqarxiya meyllerinin demir qanunu»nda sabitliye nail olmağın yolunu xüsusi teşkilati keyfiyyetleri olan elitada görür. Mixels bele hesab edir ki, cemiyyet demokratik olsa da ona elita qrupu rehberlik etmelidir.
Adlarını sadaladığımız mütefekkirler elitanın bir sıra esas elametlerini ayırmağa imkan verdiler. Bele ki, elitanın esas parametrlerini,elita daxili qarşılıqlı münasibetleri, elitanın kütle ile münasibetini, onun cemiyyetde rolunu vurğuladılar. Bu parametrlerden sonralar yaranan siyasi elita cereyanlarında istifade edildi ki, indide bunlardan danışaq.
İkinci dünya müharibesinden sonra da elita problemi haqqında çoxşaxeli nezeriyyeler yarandı. Bu nezeriyyelerden biri Makiavelli mektebi adı altında yaranan cereyandır. Makiavelli mektebinin esas ideyaları aşağıdakılardır:
1.Elitanın terbiye neticesinde formalaşmış ve fitri keyfiyyetlerinin olması
2.her-hansı cemiyyetde elitarlığın yaradıcı azlığa ve passiv çoxluğa bölünmesinin qebul edilmesi
3.Elitanınhakimiyyet uğrunda mübarizede formalaşması ve deyişmesi
4.Elitanın qrup halında birleşmesi
5.Elitanın cemiyyetde hakim, konstruktiv rol oynaması.
 
Deyerler nezeriyyesi elitanı cemiyyetin esas aparıcı gücü hesab edir ve onu deyerler aspektinden izah edir:
1.Elitaya aid yüksek qabiliyyetlerin ve mühüm fealiyyet sahelerinde yüksek 2.östericilerin olması ile meyyen edilir.
3.Elita özünün heyata keçirdiyi hakim funksiya esasında birleşir.
4.Elita-kütle münasibetleri siyasi sosial ağalıq xarakteri daşımır, kütle hakimiyyete könüllü tabe olur.
5.Elitarlıq her hansı cemiyyetin effektli fealiyyetinin şertidir.
6.Elitanın formalaşması hakimiyyet üğründa mübarizenin deyil, daha qiymetli münasibetlerin seçilmesinin neticesidir.
Demokratik elitarihzm nezeriyyesi müasir dünyada geniş yayılmış demokratik konsepsiyalar esasında yaranıb (İ.Şumpeter). Bu nezeriyye elitanın formalaşmasının yeni üsullarını nezerde tutur. Elita rehberliye leyaqetli insanların seçilmesine bir növ nezaret edir.
Plüralizm nezeriyyesi (bu nezeriyye funksional nezeriyye de adlandırılır) elita nezeriyyelerini inkar edib, onu kökünden yeniden baxılmasını teleb edir. Bu nezeriyyenin müddeaları aşağıdakılardır:
1.Elitanın vahid, imtiyazlı, nisbeten birleşmiş qrup xarakteri inkar
edilir.
2.Cemiyyetin elitaya ve kütleye bölünmesi şerti ve nisbidir.
3.Demokratik cemiyyetlerde elita idareetme ile bağlı mühüm ictimai funksiya heyata keçirir.
4.Müasir demokratiyalarda elita daha bacarıqlı ve maraqlı şexslerden teşkil olunur ki, onlar da elitaya serbest daxil ola biler.
Sol liberalçı nezeriyye (Lassuel,R.Mills) plüralist nezeriyyeni tekib edib, daha çox makiavelli nezeriyyesine yaxın olsa da özünün spesifik müddealarına malikdir:
1.Yüksek ferdi keyfiyyetler elitanın yaradıcı elameti deyil, yüksek vezifenin, komanda mövqelerinin olması esasdır.
2.Hakim elitanın qrup halında birleşmesi ve rengareng terkibli olması
3.Elita ile kütle arasında derin ferqlerin olması
4.Elitanın esasen öz mühitinden seçilmesi
5.Elitanın esas funksiyası öz ağalığını temin etmesidir.
Qerb politologiyasında sol liberal nezeriyye pis qarşılandığı halda, marksizm tam eksine qiymet verir.
Tarixi dövrlerde ve merhelelerde, müxtelif dövletlerde deyişikliklere uğramış siyasi elitanı çoxlu sayda tiplere ayırmaq olar:
1.İrsi elita - aristokratiya; deyer (nüfuz) - cemiyyetde yüksek nüfuz ve tezyiqe malik olan insanlar; hakim - hakimiyyeti elde saxlayan insanlar; funksional - peşekar insanlar.
2.İqtidar ve müxalif elita; Açıq ve qaralı elita;
3.Yüksek (marginal 200-400 nefer nezerde tutulur) ve orta elita (3 elametle ayrılır - gelir, peşekarlıq ve tehsil)
Elitanın xarakteri, terkibinin keyfiyyeti, semerelilik seviyyesi ve başqa xüsusiyyetleri onun seçilmesi sisteminden (onun kim terefinden nece seçilmesi) asılıdır. Bununla bağlı 2 sistem mövcuddur: gildiya ve antreprenyor.
Gildiya sisteminin elametleri:
1.qapalılıq - yüksek vezifelere namizedler bir qayda olaraq mehz hemin elitanın aşağı tebeqelerinden seçilir
2.Seçim prosesinin yüksek derecede instututlaşdırılması, vezife tutmaq üçün çoxsaylı teleblerin qoyulması
3.Seloktoratın kiçik olması (bir qayda olaraq rehber orqanın üzvleri ve ya birinci şexslerden biri)
4.Artıq mövcud olan lider tipinin tekrar istehsalı tendensiyası.
 
Antreprenyor sistemin elametleri:
1.açıqlıq- istenilen ictimai qrup üzvlerinin idareetme strukturlarına iddia etmesi üçün geniş imkanların yaradılması
2.vezifeye namizedlere azsaylı formal teleblerin qoyulması
3.selektoratın böyüklüyü (ölkenin bütün seçicileri)
4.şexsi keyfiyyetlerin önde durması
5.elitanın terkibinin deyişken olması.
 
Сийаси лидер - инэилис сюзц олуб, рящбяр, башчы, апарыжы вя с. демякдир. Бурадан да « сийаси лидер» ифадясини беля изащ етмяк олар, о жямиййятдя инсанларын, мцяййян групларын, тяшкилатларын hereкатларыны бирлeшдирир, истигамeтлeндирир. СИЙАСИ ЛИДЕР - cemiyyetin, групун, тяшкилатын еля бир авторитетли цзвцдцр ви, шяхси нцфузу она сийаси просеслярдя мцщцм рол ойнамаьа имкан йарадыр. Сийаси лидерлярин бюйцк сосиал групларын марагларына жаваб верян айдын сийаси програмы, популйарлыьы, сийаси ирадяси, ити аьлы, сийаси интизамы, тяшкилатчылыг истедады, натиглик габилиййяти олмалыдыр.
Siyasi liderin funksiyası aşağıdakılardır:
1.Cemiyyetin inteqrasiyası, xalq kütlelerinin birleşdirilmesi;
2.Kütlelerin qanunsuzluqdan süründürülmesi, bürokratiyadan müdafiesi, intizamın qorunması
3.Optimal siyasi qerarların tapılması ve qebul edilmesi
4.Kütle ile hamikimiyyetin komunikasiyası, vetendaşların siyasi rehberlikden uzaqlaşmasının qarşısının alınması
5.Yeniliyin ireli sürülmesi, optimizmin ve sosial enerjinin generasiyası, kütlelerin siyasi meqsedlerin reallaşdırlımasına doğru seferber edilmesi
6.Siyasi qurumun legitimleşdirilmesi.
Siyasi liderin elametleri haqqında nezeriyyeler:
Xüsusiyyetler nezeriyyesi - bu nezeriyye ingilis psixoloqu F.Haltonun adı ile bağlıdır. O, lideri irsi elametine göre izah etmeye çalışıb. Bu nezeriyyenin terefdarları liderlik xüsusiyyetleri kimi 79 keyfiyyetin siyahısını tutmuşlar: ağıllı, möhkem irade, çalışqan, metanetli, selahiyyetli, etibarlı, mesuliyyetli, geleceyi görme qabiliyyeti, natiqlik, nezaketlik ve s.
Situativ nezeriyye (şerait) - bu nezeriyyeye göre liderin keyfiyyetleri nisbi götürülür. Bele ki, esas lider yox konkret şerait, zaman, yer götürülür. Bu nezeriyyenin modifikasiyasını (deyişdirilmiş üsulu) teklif eden amerikalı alim E.Xartli lideri bir növ «marionetka» kimi nezerden keçirir. Bele ki, burada her hansı bir qrup özüne lazım olan siyasi lider seçir.
Qarşılıqlı elaqenin gözlenilmesi nezeriyyesi - bu nezeriyye liderliyin qeyri-rasional modelini hazırlamışlar. (şexsiyyetlerarası münasibet - F.Fidler ,Ç.Xomans, Ç.Hemfilt, R.Stoqdim, S.Evans).
Humanist istiqametli nezeriyye - bu nezeriyyeye göre insan çox mürekkeb orqanizm olduğundan, teşkilatda asan idare olunandır. Motivasiya nezeriyyesi - (S.Mitsel, S.Evans)bu nezeriyyeye göre liderin semereliliyi qarşıya qoyulan meqsedlerin yerine yetirilmesi qabiliyyetinden asılıdır.
Atributiv nezeriyye - bu nezeriyyeye göre lider öz ardıcılları, terefdaşları terefinden herekete getirilir.
Sosioloqlar, psixoloqlar ve politoloqlar liderlerin çoxlu sayda tipologiyasını vermişler. Meselen,
Liderin tesdiq edilmesine göre: formal (yuxarıdan teyin olunmu ve mövcud proqramla rehberlik eden) ve qeyri-formal (öz-özüne formalaşan, seçicilerin bir-birine inamı ve simpatiyası prosesinde formalaşmış şexs)
Hakimiyyetin legitimliyine göre: enenevi (dini lider,monarx ve s.), rasional-leqal (düşünülmüş seçki neticesinde qanuni seçilmiş rehber, demokratik cemiyyetde), harizmalı (xalq terefinden seçilib çağrılmış, rehberlik qabiliyyeti olan şexs)
İdareetme ve rehberlik üsuluna göre: avtoritar (tekbaşına rehberlik), liberal (insanlara serbestlik veren rehber), demokratik (kollektiv rehberlik)
Liderin rolu ve imicine (stil) göre: lider-bayraqdar (hakimiyyet özüne lazımlı liderler yetişdirir), lider-qulluqçu (seçicilerin maraqlarının temsilçileridir), lider-tacir (müasir lider iqtisadi inkişafa tesir edir), lider- yanğınsöndüren (sosial ve beynelxalq konfliktlerde, iqtisadi çaşqınlıqda, operativ qerarlarda), lider-aktyor.
Liderin psixoloji davranışına göre - paranoid (ağıldankem) (insanlara inanmamaq, onları nezaretde saxlamaq, biz ve qeyri-biz bölgüsü), demonstrativ (artist daim diqqet merkezinde olmağa can atır, öz gözelliyinin vurğunudur, terifi sevir, konkret iş görmese de arxasınca kütleni apara bilir), kompulsiv (mecbur eden instruksiyaya tabe, hereketlerinde celd, prinsiplerden çıxmır, kompromise getmir), depressiv_(serbest rehber rolunu bacarmayan,siyaseti bacaranlara yıxılan, pessimis), şizoid (abstrakt müşahideni seven, her şeyi ölçüb biçen, meqsedinde yanılmayan lider).
Yuxarıda qeyd edilenlere esasen siyasi lider haqqında aşağıdakıları ümumileşdirmek olar:
1.siyasi lider qanunların aliliyine hörmet edir ve qanunlara emel etmeyi her bir vetendaşdan teleb edir:
2.вятяндашлрын щцгуг вя мянафелярини горуйур;
3.дювлят щакимиййятини йцксяк тяшкилатчылыг габилиййяти иля идаря едир;
-йцксяк яхлаги кейфиййятя, сийаси мядяниййятя вя лаконик нитгя маликдир;
şexsi xarakterine göre kütle iserisinde nüfuz qazanır ve siyasi prosesleri tenzimleyir.
 
                                                   Movzu:                SIYASI SISTEM
 
 
 
 
 
1.Siyasi elmin aparıcı kateqoriyalarından biri siyasi sistemdir. Ancaq siyasi sistem kateqoriyasını açıqlamazdan önce «sistem» nedir? sualına cavab verek. Her bir insan bilir ki, onu ehate eden alem, dünya sistemler toplusu olub, heyatımızın müxtelif sahelerini ehate edirler. Meselen, bioloji ve sosial, idare edenler ve öz-özüne idare olunanlar, tam ve yarım, ve s. sistemler. Sistem sözü ilk defe biologiya elminde Fon Bertalanfi terefinden yaradılan ümumi sistem nezeriyyesinde işlenib.
 Siyasi sistem haqqinda nezeri modellerin müellifleri kimi D.İstonun, Q.Almondun ve K.Doyçun adlarını çekmek lazımdır. D.İston «sistem», Q.Almond «funksional yanaşma», K.Doyç ise «kibernetik yanaşma» (idare sistemleri, üsulları, formaları ve vasiteleri, yeni meqsededoğru yöneldilmiş hereketlerin maşınlarda, canlı orqanizmlerde ve cemiyyetde teşkil ve heyata keçirilmesi haqqında elmdir) modellerini işlemişler. Adlarını çekdiyimiz nezeriyyelerden birincisi olan «sistem» yanaşma sistemin ideyalarını inkişaf etdiren amerikan alimi D.İstona mexsusdur. O, 1953-cü ilde «Siyasi sistem», 1960-cı ilde «Siyasi tedqiqatların modeli», 1965-ci ilde «Siyasi heyatın sistem analizi» adlı eserlerinde siyasi sistemi ilk defe xaricden daxil olan impulslara cavablar veren özünütenzimleyen orqnanizm kimi seciyyelendirmişdir. İstona göre, siyasi sisteme xaricden sosial ve medeni mühitden müxtelif impulslar daxil olur ve bunların bir qismi siyasi sisteme teleblerle bağlı, diger qismi ona destek vermekden ibaretdir. Siyasi sistemin de bu impulslara cavab reaksiyası siyasi qerarlar ve onların reallaşmasına yönelmiş siyasi fealiyetdir. Buradan siyasi sistem nezeriyyesi üçün mühüm ehemiyyet kesb eden 2 anlayış «sisteme giriş» ve «sistemden çıxış» elme daxil edildi.
Bununla elaqedar siyasi sistemin sxeminde 4 merheleni görmek olar:
1.siyasi sisteme sosial mühitin teleb ve destek formasında tesiri;
2.hökumet olrqanlarının alternativ qerarlarının hazırlanması;
3.qerarların tecrübi aksiyalar formasında helli;
4.fealiyyeti neticesinde siyasi sistem xarici mühite tesir edir.
Siyasi sistemin strukturu ile bağlı elmde mövcud olan diger nezeriyye Q.Almondun adı ile bağlıdır. O, hesab edir ki, siyasi sistem dövlet ve qeyri-dövlet tesisatlarının siyasi davranışlarının müxtelif formalarıdır. Almond modelinin İston modeli ile oxşar cehetleri çoxdur, bele ki,her 2 politoloqun siyasi sistem haqqında sxemlerine nezer saldıqda bunun şahidi oluruq. Ancaq onların ferqli cehetleri de var. Almond İstondan ferqli olaraq, siyasi sisteme girişi ve siyasi sistemden çıxışı merhelelere bölmüşdü.
Giriş - 1. maraqların artikulyasiyası (birleşdirmek) ve aqreqasiyası (elaqelendirmek) (siyasi qerarları qebul edenler qarşısında teleblerin qoyulması); 2. siyasi sosiallaşma ve rekrutasiya (cemiyyet üzvlerinin siyasi fealiyyete ve herbi işlere celb edilmesi); 3. siyasi kommunikasiya (siyasi sistemin ünsürleri, habele siyasi sistemle mühit arasında qarşılıqlı fealiyyet .
Çıxış - 1. norma yaradıcılığı; 2. qayda ve normalardan istifade;
3. qayda ve normalara riayet olunmasına nezaret.
Siyasi sistem nezeriyyesinin atası sayılan K.Doyç kibernetik modelin müellifidir (1950-70). Ona göre hökumet informasiya vasitesile, hemçinin sistemle mühit ve sistemdaxili ünsürlarin qarşılıqlı hereketi neticesinde siyasi sistemi seferber edir.
Doyçun nezeriyyesine esasen sistemin 4 merhelesini göstermek olar:
1.informasiyanın qebulu ve seçilmesi;
2.İnformasiyanın işlenib qiymetlendirilmesi;
3.qerarların qebulu
4.qerarların eks elaqesi.
Buna uyğun olaraq da Doyç sisyasi sistemle elaqenin 3 esas tipini ayırır: şexsi (qeyri-formal) elaqe, teşkilat vasitesile (siyasi partiyalar ve s.) elaqe, KİV vasitesile elaqe.
Siyasi sistemin mövcudluq mexanizmini, menşeyini izah etmek üçün çoxlu sayda yanaşmalar vardır ki, bunlar da aşağıdakılardır: genetik, tesisatlı, sistem, konkret-tarixi, substansional ve s.
1.Genetik yanaşma - siyasi sistemin mövcud olmasını iqtisadi ve sosial amillerle izah edir. İqtisadi amil siyasi sistemin istehsalatın ve mülkiyyetin, sosial amil ise içtimai inkişafın neticesinde yaranmasında görürler.
2.Tesisatlı yanaşma - siyasi sistemi müeyyen tesisatların teşkil olunmuş fealiyyeti kimi izah edir. Bu yanaşma ferdi siyasi sistemin elementi kimi çıxış etmesine qarşı çıxır. İnsan siyasi deyil sosial ve bioloji varlıq kimi dünyaya gelmiş ve formalaşan tesisatlar (dövlet, siyasi partiya ve s.) çerçivesinde çıxış edir.
3.Sistem yanaşma - siyaseti bir tam sistem kimi izah edir. Bu yanaşma siyasetin cemiyyetin diger yarımsistemlerle qarşılıqlı elaqesini, onlara tesirini, bir-birile funksional asılılığını öyrenir.
4.Konkret-tarixi yanaşma - cemiyyetin heyat fealiyyetinden asılı olaraq, onun sosial-iqtisadi (emek aletleri, istehsal vasiteleri, emeyin növü, ve s.), sosial struktur (sinif, tebeqe), sosial-medeni (ehalinin tehsil seviyyesi, şexsiyyetin inkişaf derecesi), sosial-siyasi (xalqın özünüidareetme reallığı, hakimiyyetin sinfi terkibi), hüquqi (insanların azadlıq ve hüquqları, hakimiyyetin legitimliyi ve s.) meyarlarını ayırır ve siyasi sistemi bunların cemi ile izah edir.
5.Sustansional yanaşma - siyasi sistemin yaranmasının özeyini açmağa kömek edir ve bu rolda hakimiyyet çıxış edir. (Substansiya müxtelif elmler müxtelif cür qebul edilir. Kimyada element, biologiyada belok, iqtisadiyyatda emek, felsefede materiya, siyasi elmde hakimiyyet).
2. Siyasi sistemlerin tesnifatı ve funksiyaları.
Elmi edebiyyatda siyasi sistemlerin çoxlu ve mürekkeb tesnifatına rast gelmek olar. Siyasi sistemin tesnifatına aşağıdakılar daxildir:
1.siyasi hakimiyyetin menşeyine göre - avtoritar ve demokratik.
2.tarixiliyine göre - imperiya, milli dövlet, konfederasiya.
3.iqtisadi-ictimai formasiyaya göre - ibtidai, quldarlıq, feodalizm,
kapitalizm, sosializm.
4.cöğrafi               duruma göre - avropa, asiya, şimali amerika ve s.
5.milli     ve dini meyarlara göre - müselman, xristian, islam ve s.
6.gerçekliye          münasibetine göre - mühafizekar, islahatçı, tereqqiperver, irticaçı.
7.siyasi medeniyyetin seviyyesine göre - ingilis-amerikan, kontitental- avropa, senaye dövrü ve senayeye qederki, totalitar.
8.siyasi proseslerin xarakterine göre - amirlik, behsleşme, sosial barışdırıcı ve s., ve s. sadalamaq olar.
Keçmiş SSRİ-de siyasi sistemlerin tipologiyasından behs ederken onun sosialist, kapitalist ve inkişaf etmekde olan siyasi sistemler formalarını ayırırdılar. Bu gün ise onu demek olar ki, bezi politoloqlar siyasi sistemlerin daha geniş tesnifatını verirler.
Siyasi hakimiyyetin menşeyine göre -demokratik ve avtoritar. İctimai inkişaf tarixinde siyasi sistemin daha çox yayılmış tiplerinden biri avtoritarizmdir. Bu sistem totalitar ve demokratik sistemler arasında sanki aralıq mövqe tutur. Avtoritarizmin totalitarizmle yaxınlığı hakimiyyetin mehdud qrupa mensub olması, demokratiya ile yaxınlığı ise iqtisadiyyatın ve xüsusi heyatın muxtar olmasıdır. Avtoritarizm kütleleri siyasetden uzaqlaşdırır, onları siyasi cehetden zeif melumutlandırır. XX esrde demokratik sistemin ehemiyyetli derecede genişlenmesi ile müşahide olunur. Bu inkişafın birinci merhelesi birinci dünya müharibesinin qurtarmasından sonrakı dövre tesadüf edir ki, o zaman Almaniya, Avstriya- Macarıstan monarxiyalarının mehvi ve Şerqi Avropada bir neçe genc dövletin yaranması baş vermişdi. (XX esrin 20-30 illerinde İtaliya, Arqentina, Yaponiya, Portuqaliya ve İspaniyada parlament sistemleri iflasa uğradı). Sonra ikinci dünya müharibesinden sonrakı merheledir ki, AFR, Avstriya, İtaliya ve Yaponiya kimi hüquqi dövletlerin yaranması ile müşahide olundu. 80-cı illerin sonunda ise SSRİ-nin süqutu ile demokratik yükselişin yeni merhelesi başladı.
Tarixen mövcud olmuş siyasi sistemler - imperiya, milli dövlet.(unitar, federativ), konfederasiya formasında meydana gelmişdir.
İmperiya latın dilinde hökumet, dövlet demekdir. İmperiya siyasi sisteminde sülale monarxiyası geniş erazileri idare edir. İlk imperiya e.e. 1 esrde Avqust Sezar özünü imperator elan etdikden sonra Roma İmperiyasında teşekkül tapmışdır. Sonralar Bizans imperiyası, Çar Rusiyası birinci Pyotr zamanında imperiyalar olmuşdur. Orta esrlerde Osmanlı imperiyası yaranmışdı. İmperiya sistemlerinin bir sıra ümumi elametleri vardır ki, bunlar aşağıdakılardır: Geniş erazinin olması; Güclü merkezleşdirilmiş hakimiyyet; Daim yeni torpaqlar işğal etmeye can atma; Merkezle eyalet arasında ağalıq ve tabeçilik münasibetleri; Yuxarı tebeqenin menafeyine xidmet eden ideya; Etnik, medeni ve milli terkibin müxtelifliyi; Sabitliyin olmaması.
İmperiyaların dağılması neticesinde yeni müsteqil dövletler yaranır.Tarix de öz növbesinde sübut etmişdir ki, bütün imperiyaların mehvi labüddür. XVI esrden etibaren avropada burjua inqilabları baş vermesi neticesindemilli dövletlerin yaranması dövrü başladı ve bu esasen 2 merheleden keçmişdir: 1.mütleq monarxiya 2. Konstmitusiyalı monarxiya ve burjua respublikaları.
Müasir milli dövletlerin elametlerini bele xarakterize etmek olar: Birlik ve erazi sabitliyi;
Elitanın elinde siyasi hakimiyyetin merkezleşmesi; Elitadan asılı silahlı qüvvelerin formalaşması; Vahid bürokratiyanın yaranması; Merkezleşdirilmiş mehkeme sistemi.
Müasir dövrde milli dövletlerin unitar ve federativ formaları mövcuddur. Cemiyyetin tarixen yaranmış siyasi sistemlerinden olan konfederasiya müveqqeti xarakter daşıyır ve uzun ömürlü olmur. O adeten xarici tehlüke ve ya herbi böhran zamanı yaranır ve sonra ya federativ, ya da unitar dövletlere çevrilir.
Siyasi strukturun veziyyeti ve siyasi medeniyyetin seviyyesine göre - (siyasi sistemin en geniş yayılmış tesnifatını 1956-cı ilde Q.Almond ireli sürmüşdür:) _ingilis-amerikan, kontitental-avropa, senayeye qederki ve senaye dövrü, totalitar.
İngilis - amerikan siyasi sistemini rasionallığa, vetendaşların ve siyasi elitanın qarşılıqlı dözüm ve loyal münasibetlerine esaslanan siyasi medeniyyet seciyyelendirir. Bu sistem sabitdir, semerelidir ve özünütenzimlemek qabiliyyetine malikdir. Hakimiyyetin aydın müşahide edilen bölgüsü ingilis-amerikan siyasi sistemini xarakterize eden esas cehetlerden biridir.
Kontinental Avropa siyasi sisteminde köhne ve yeni siyasi medeniyyet qarşılıqlı tesir şeraitinde fealiyyet gösterir. Bu sistem esasen Fransa, Almaniya ve İtaliyada mövcuddur.
Totalitar siyasi sistemde hakimiyyet ciddi suretde bürokratiyanın elinde cemlenir, ceza orqanları yüksek feallıq nümayiş etdirir. Vetendaşların siyasi feallığı ise dövlet terefinden meqsedyönlü şekilde teşkil edilir ve hetta bezen mecburi xarakter daşıyır.
Senaye dövrü ve senayeyeqederki siyasi sistemler. Senayeye qeder sistemler qeyri-enenevi (Afrika),populis (Asiya ve latın Amerikası), ve avtoritar (Tayvan, Cenubi Koreya,Braziliya), senaye dövrü ise demokratik (konservativ, sosial-liberal), ve avtoritar (radikal, konservativ) sistemlere bölünür.
Siyasi proseslerin xarakteri ve istiqametine göre siyasi sistemlerin 3 modelini ayırmaq olar - amirlik, behsleşme, sosial-barışdırıcı. (tebii ki, bu bölgü şertidir)
 
Siyasi sistemin funksiyaları elbetde ki, cemiyyetin diger sistemlerine yöneldilir ve onlar aşağıdakılardır:
1.Cemiyyetin idare olunması ve dövletin siyasi teşkili funksiyası. Siyasi sistem idareetmenin forma ve metodlarını hazırlayır ve heyata keçirir.
2.Siyasi hakimiyyetin seçilmiş sosial qrup ile temin edilmesi funksiyası. Her bir şexs hakimiyyetde ola bilmez, bunun üçün xüsusi hazırlıq, teşkilatçılıq lazımdır.
3.Siyasi sistem inteqrativ funksiya yerine yetirir. Bu funksiyanın meqsedi siyasi qurluşun birliyini temin etmekden ibaretdir. O bütövlükde cemiyyetin sabitliyine nail olmağa çalışır.
4.İqtisadiyyatın  işlemesine ve inkişafına siyasi sistemin şerait yaratması funksiyası. (iqtisadi sistemi teşkil etmek, verci siyasetini hazırlamaq ve s.)
5.Dövletde siyasi davranışın ve siyasi münasibetlerin qaydaya salınmasına istiqametlenen tenzimleme funksiyası.
6.Cemiyyetin ve onun üzvlerinin müxtelif dağıdıcılardan müdafiesi funksiyası
 
4.Azerbaycan Respublikasinin siyasi sistemi.
Azerbaycan Respublikasının siyasi sistemi milli ve tarixi şeraitin xüsusiyyetlerini eks etdirmesi ile seciyyevidir. Onun meydana gelmesinde ve fealiyyetinde çox müxtelif, hetta bezen bir-birine zidd olan amiller mühüm rol oynamış ve oynamaqdadır.
Bütün postsovet dövletleri kimi Azerbaycan Respublikasının da siyasi sistemi sovet siyasi sisteminin müeyyen tesirini öz üzerinde hiss edir. Ümumilikde ise Azerbaycanın siyasi sistemi demokratiyaya keçid merhelesindedir.
Azerbaycan Respublikasının siyasi sisteminin struktur formalaşması 1995-di il noyabr ayının 12-de ölkenin yeni Konstitusiyasının qebul edilmesi ile başa çatdı. Konstitusiya ile Azerbaycan demokratik, hüquqi, dünyevi, unitar respublika kimi müeyyenleşdirilmişdir. Dövlet hakimiyyetinin heyata keirilmesi formasına göre Azerbaycan prezident üsul-idaresine esaslanan respublika parametrlerine uyğundur.
Hakimiyyetin bölünmesi prinsipine uyğun olaraq Azerbaycanda müsteqil şekilde fealiyyet gösteren 3 hakimiyyet qolu qerarlaşmışdır: qanunverici hakimimyyet selahiyyetlerini yerine yetiren milli meclis, icra hakimiyyetini yerine yetiren prezident ve mehkeme hakimiyyeti. Azerbaycan Respublikasının Milli meclisi 125 deputatdan ibaretdir. Milli Meclisin her çağırışının müddeti 5 ilden aşağı olmayan, her bir vetendaş qanunla müeyyen edilmiş qaydada Azerbaycan Respublikasının Milli Meclisine deputat seçile biler. İkili vetendaşlığı olan, başqa dövlet qarşısında öhdeliyi olan, icra ve mehkeme hakimiyyetinde qulluq eden, cinayetlere göre mehkum olunmuş şexsler Milli Meclise deputat seçile bilmez. Azerbaycan Respublikasının MM-i selahiyyetlerine aid Meseleler üzre qanunlar ve qerarlar qebul edir. Azerbaycan Respublikasının Prezidenti ümumi ve birbaşa seçki esasında 5 il müddetine seçilir. Konstitusiya ile prezidente geniş selahiyyetler verilir. Milli meclisin razılığı ile baş naziri teyin ve azad edir, nazirler kabinetini istefaya gönderir, nazirleri teyin edir, merkezi ve yerili icra başçılarını teyin ve azad edir, dövlet büdcesini tesdiq üçün milli meclise teqdim edir. Prezident milli meclisde qanunvericilik teşebbüsü hüququna malikdir.
Azerbaycan Respublikasının Konstitusiya ile müeyyen edilmiş unitarçılığı spesifikliye malikdir. Bu da onun terkibinde Naxçıvan Muxtar Respublikasının dövlet hakimiyyeti statusuna malik olmasıdır. Naxçıvan Muxtar Respublikasında ali vezifeli şexs Ali Meclisin sedridir. Azerbaycanın siyasi sistemine çoxpartiyalılıq xasdır. Azerbaycanın seçki sistemi evvel qarışıq seçki sistemine aid edilirdi, indi ise referendum yolu ile deyişdirilmiş mojaritar sistemle heyata keçirilecek.
 
I.Dövlet ve onun menşeyi haqqinda nezeriyyeler.
Cemiyyetde hemişe müxtelif qrupların ve ferdlerin maraqlarını nizamlayan başlıca qüvve dövlet olmuşdur. Bele demek olar ki, dövlet cemiyyetde birleşdirici, teşkiedici, nizamlayıcı qüvvedir.Müasir formada olan dövlet uzun tarixi inkişafın neticesidir. Tarix elmine melum olan en qedim dövlet eramızdan evvel 3 minillikde Mesopotamiyada, Nil ve İnd vadilerinde qerarlaşmışdır.Dovlet - sosial qaydanin temini vasitesile insanların müeyyen erazide birgeyaşayışını teşkil eden siyasi cemiyyet tesisatıdır.Dövlet anlayışının tedqiqine dair esasen üc yanaşma terzini ferqlendirmek olar.
Birincisi, siyasi-felsefi ve siyasi-elmi yanaşma. Antik dövrlerden başlayan bele yanaşma terzi bu gün de inkişaf etmekdedir. Burada dövlet cemiyyetin «ümumi işlerini» hell eden, hakimiyyet ve xalq (cemiyyet) arasındakı münasibetleri nizama salan, habele cemiyyetin ve ferdlerin siyasi heyatını temin eden vasite kimi nezerden keçirilir.
İkincisi, sinfi yanaşma. Burada dövlet bir sinfin başqa sinfi ezmek, istismar etmek, iqtisadi cehetden hakim olan sinfin siyasi hakimiyyetini temin etmek aleti kimi müeyyen edilir.
Üçüncüsü, hüquqi ve teşkilati-struktur yanaşma. Burada dövlet cemiyyet heyatını, habele ictimai-siyasi münasibetler sisteminde dövletin özünün ve onun strukturlarının fealiyyetini teşkil eden normaların yaradıcısı, menbeyi kimi nezerden keçirilir.
Müxtelif yanaşma terzinden asılı olaraq dövlet anlayışına çoxsaylı terifler verilir ve bu üzden konkret terif söylemek çetindir.
Dövletin menşeyi ve mahiyyeti haqqında aşağıdakı nezeriyyeler mövcuddur:
1.Patriarxal (R.Filmer)
2.Teoloji
3.Zorakılıq nezeriyyesi (L.Qumploviç)
4.İctimai               müqavile (fransız maarifçileri, yeni dövr materialistleri H.Hobbs, C.Lokk, J.J Russo)
5.Sosial-iqtisadi (K.Marks)
6.Üzvi    (C.Forteskyu. A.Şeffle, R.Forms)
7.Psixoloji  (J.Burdo)
8.Demoqrafik
9.Antropoloji
 
Patriarxal nezeriyyeye göre dövlet qebileleri ve tayfa ittifaqlarını birleşdiren aile başçısının hakimimyyeti kimi nezerde tutulur.Bu nezeriyyeni ilk defe Konfusi ireli sürmüşdür. Teoloji nezeriyyeye göre dövletin meydana gelmesi ilahi quvvenin tezahürüdür. Qedim Şerqde, Misirde dövlet başçısının ilahi menşeye malik olması fikirleri ireli sürülür. Zorakiliq nezeriyyesine göre güclü qrupların zeif qrupları işğal etmesi sayesinde dövlet yaranmışdır. İctimai müqavile nezeriyyesinin terefdarları ise bele söyleyirler ki, dövlet ne vaxtsa kimlerinse terefinden imzalanmış müqavilenin mehsuludur. Sosial-iqtisadi nezeriyye K.Marksın adı ile bağlıdır ve ona göre dövlet xüsusi mülkiyyetin yaranması ile formalaşan siniflerin neticesi olaraq yranıb. Üzvi nezeriyyeye göre ictimai heyat bioloji nöqteyi-nezerden tehlil edilir ve münasibetler reaksiya xarakteri daşıyır (Q.Spenser - cemiyyetin üzvü nezeriyyesi). Psixoloji faktora göre dövlet bir insanın heyatına, mülkiyyetine qorxusu ve ya bir qisim insanların daha ağıllı olmasının neticesi olaraq formalaşıb. Demoqrafik faktora göre insanların köçeri heyatdan oturaq heyata keçmesi, aile münasibetleri, etnik elaqeler dövletin yaranmasına sebeb olmuşdur. Antropoloji faktor ise dövleti insanların ictimai tebietinin inkişafının neticesinde yarandığını ireli sürürler. Bundan elave onlar insanların ferdi yaşamaqlarının qeyri-mümkünlüyünü, aqressiv ve münaqişeli keyfiyyetleri haqqında da nezeriyyelerle çıxış edirler.
Dövletin hansı formada yaranmalarından asılı olmayaraq onu demek olar ki, dövlet - cemiyyetde insanların qanunla, sivil ve rahat, yaxşı yaşamalarının qarantı rolunda çıxış edir. Bele ki, ancaq dövlet ölkenin vetendaşlarının beraberliyinin, azadlığının, tehlükesizliyinin, sülhün qorunmasının teşkilatçısıdır.
Bele demek olar ki, insanın tek yaşayıb yaratması ne menevi, ne maddi cehetden mümkün deyil. Başqa canlılardan ferqlendiren elametlerden bir de ele budur ki, insan birlikde mövcud ola bilir. Birlikde yaşayan insanlar da problemlerini birlikde hell etmek isteyirler ve bu üzden de dövletlerini yaradırlar. Bu dövletin müsbet terefidir. Ancaq mövcud dövletlerin yaranması tekce müsbet netice doğurmur. Bezi hallarda dövlet insanların daxili heyatlarına da qarışaraq onların ağasına çevrilirler. O insanların azadlığını pozur, yüksek vergiler tetbiq edir, müharibeler baş verir. Dövlet bürokratik fenomen kimi çıxış edir. Buna baxmayaraq dövletin yaranması cemiyyetin tereqqi yolu ile inkişafında mühüm rol oynayır. 2. Dövletin elametleri ve funksiyaları. Dövletin elametleri aşağıdakılardır:
1.Xüsusi                idareetme aparatının mövcudluğu. Bura qanunverici, icraedici, mehkeme orqanı ve diger dövlet idareleri, tesisatları, o cümleden ordu, polis ve s. daxildir.
2.Dövlet                serhedleri ile müeyyen edilen erazi. 9razi dövletin maddi esasını teşkil edir. Dövlet hakimimyyeti müeyyen erazi hüdudlarında heyata keçirilir.
3.Suverenlik. Müeyyen erazide dövlet hakimiyyetinin müsteqilliyini, aliliyini ifade edir. Alilik de öz növbesinde univenrsallıq menasıını daşıyır. Müsteqillik ise dövletin daxili ve xarici siyasetinde serbest olmasıdır.
4.Hüquq normalarının müeyyen edilmesi. Yalnız dövlet ölkesinin vetendaşlarının hüquq normalarını müeyyen ede bilecek siyasi teşkilatdır.
5.Vetendaşlığın mövcüd olması. Vetendaşlıq şexsin müeyyen dövlete mensubiyyetini ifade edir ve mecburi xarakter daşıyır.
6.ehaliden vergilerin ve müxtelif yığımların toplanması. Yalnız dövlet öz ölkesininde ehaliden vergi toplamaq hüququna malikdir.
7.Resmen fiziki mecburiyyet, güc tetbiq etmek. Dövlet xüsusi orqanların (ordu, polis) ve vasitelerin (hebsxana ve s.) kömeyi ile zeruri hallarda leqal şekilde fiziki mecburiyyet tetbiq etmek selahiyyetine malikdir.
Müasir dövrde dövletin esasen 3 elametlerini ferqlendirirler: erazi, ehali, ümumi hakimiyyet..
Dövletin yerine yetirdiyi funksiyalara göre onun 2 formasını söyleye bilerik: xarici ve daxili.
Onun daxili funksiyasına aşağıdakıları aid etmek olar:
1.Vetendaşların ve cemiyyetin tehlükesizliyinin, qanunçuluğun ve hüquq qaydalarının temin edilmesi, habele qanunvericilik funksiyası;
2.Dövletin iqtisadi esaslarının, bütün rengareng mülkiyyet formalarının müdafiesi;
3.Sosial münaqişelerin ve sinfi ziddiyyetlerin tenzim edilmesi, ferdlerin ve sosial qrupların menafeyinin ve telebatının elaqelendirilmesinin temin edilmesi;
4.Maarif ve terbiyenin, medeniyyet sferasının tenzim edilmesi;
5.Etnik qrupların münasibetlerinin tenzim edilmesi ve milli birlik;
6.Demoqrafik      ve ekoloji funksiya, insanların mühafize edilmesinin ve tebii ehtiyatlardan semereli istifade olunmasının temin edilmesi ve s.
Dövletin xarici funksiyasına ise aşağıdakılar aiddir:
1.Beynelxalq münasibetlerin bütün sferalarında dövletin menafeyinin ve suverenliyinin müdafiesi;
2.Diplomatik münasibetler ve xidmetler, habele teşkilatların, ittifaqların, birliklerin (BMT,Aİ, AŞ, NATO ve s.) işinde iştirak etmek yolu ile dövletlerarası ve beynelxalq menafelerin aydınlaşdırılması ve reallaşdırılması.
3.Dövletin formaları. Politologiya elminde bir-birle qarşılıqlı kesişen dövlet tiplerini, formalarını ayıraraq aşağıdakı qaydada qruplaşdırılır:
1.İdaretme formasına göre – monarxiya, respublika
2.Erazi inzibati qurluşuna göre - unitar, federativ, konfederativ
3.Funksional istiqametine göre - herbi, hüquqi, sosial
4. Siyasi heyatın sabitliyine göre - sabit, qeyri-sabit
5.Siyasi rejimlere göre - demokratik ve qeyri demokratik (totalitar, avtoritar).
6.Sosial-iqtisadi sinfi tebietine göre - quldarlıq, feodal, burjua, sosialist
- İdareetme formasına göre dövletin monarxiya ve respublika formaları var. Bunlar da öz növbesinde qruplaşdırılır. Monarxiya - mütleq, konstitusiyalı, parlamentli. Respublika - prezidentli, parlamentli, qarışıq. Monarxiyada hakimiyyetin menbeyi monarx ve onun sülalesidir ki, onların da hakimiyyeti nesilden nesile davam edir.
- Respublika ele hakimiyyet formasıdır ki, dövlet başçısı nümayendeli orqan terefinden ve ya bilavasite seçilir, deyişdirilir. Müasir dövrle respublika hakimiyyet forması daha geniş yayılıb. Respublika hakimiyyet formasının 3 növü var: prezidentli, parlamentli, qarışıq.
Prezidentli respublika ilk defe Amerikada yaranıb. Prezidentli respublika hakimiyyet formasında prezident hem dövletin, hem de hökumetin başçısı kimi çıxış edir.Parlamentli respublika formasında hökumet qanunverici orqan qarşısında mesuliyyet daşıyır. Ümumiyyetle parlamentli respublika en çox avropa ölkelerinde yayılıb (Danimarka, Belçika, Niderland, Lüksenburq, İspaniya, İsveç. Böyük Britaniya - parlamentli monarxiya) (Fransa, İtaliya, Almaniya, Yunanıstan, Portuqaliya, İrlandiya, Finlandiya - parlamentli respublika) (Fransa, Portuqnaliya ve Finlandiya kimi ölkelerin özünemexsus xüsusiyyetleri onların bezen qarışıq formaya aid edilmesine sebeb olur.
- erazi inzibati qurluşuna göre dövletin 3 formasını göstermek olar: unitar, federativ ve konfederativ.
Unitar dövletler - İtaliya, Polşa, Finlandiya, Fransa, Yaponiya,Azerbaycan (unitar dövlet vahid konstitusiyaya ve vetendaşlığa, vahid hüquq sistemine, hakimiyyet orqanına ve idareetmeye malikdir).
Federativ - ABŞ, Avstriya, Braziliya, Almaniya, Hindistan, Kanada, Meksika (her bir federasifa subyekti müsteqil konstitusiyaya, özünün hüquq ve mehkeme sistemine, öz hakimiyyet orqanına malikdir. Federasiya subyekti 3 vezifeni merkezi hakimiyyyete verir: xarici siyaset,ordu, pul vahidi ).
Konfederativ - İsveçre, Seneqambiya (ümumi meseleleri hell etmek üçün birleşen müsteqil dövletler birliyidir. Onlar adeten ya parçalanırlar ya da federasiyaya çevrilirler).
- Funksional istiqametine göre dövletin herbi, hüquqi, sosial formalarını demek olar. Hansı dövlet güc strukturları hesabına ölkeni idare edirse (ordu, herbi kompleks,tehlükesizlik orqanı) bu herbi formadır - faşist Almaniyası, keçmiş SSRİ, İrak ve s. Sosial veziyyeti, ehalinin rifahını yükseltmeye yöneldilmiş dövlet forması ise sosial dövlet hesab edilir. - Kanada, ABŞ, Fransa, Almaniya. Sosial dövlet anlayışı ХХ esrin ortalarında meydana çıxıb. Bu anlayış maddi nemetlerin edaletlilik prinsipleri esasında bölüşdürülmesine ve bununla da cemiyyetin ve her bir insanın layiqli heyat seviyyesinin ve sosial müdafiesinin temin olunmasına çalışan dövleti ifade edir.
Sosial dövletin seciyyevi ceheti onun sosial siyasetinde öz eksini tapır. Dövletin sosial siyaseti onun ümumi siyasetinin bir hissesi olub bütövlükde cemiyyetde onun üzvleri arasında, habele müxtelif sosial qruplar arasında yaranan, onların maddi ve menevi telebatlarının ödenilmesi ve zeyat terzinin tekmilleşdirilmesile bağlı olan münasibetleri nizama salmaq üzre fealiyetidir. Dövletin sosial siyaseti son neticede bütövlükde cemiyyetin ve yarılıqda her bir vetendaşın rifahının yükseldilmesine, onların temin olunmasına, habele şexsiyyetin azad inkişafı üçün beraber imkanlar yaradılmasına yöneldilib.
Müasir sosial dövletlerin fealiyyeti çoxcehetlidir. Bu fealiyyetin esas istiqametine aşağıdakıları aid etmek olar:
1.insanların layiqli heyai seviyyesinin temin edilmesi;
2.sosial beraberliye nail olnması;
3.emeyin ve insanların sağdamlığının qorunması;
4.sosial teminat, sığorta ve sosial xidmetler sisteminin inkişaf etdirilmes;
5.aile, valideynlere ve uşaqlara dövlet yardımının gösterilmesi;
6.hamı üçün mümkün ola bilen tehsil, sehiyye, medeniyyet sistemlerinin inkişaf edtirilmesi ve s.
Olkesinin bütün heyatı qanunla tenzimlenen dövlet forması ise hüquqi dövletdir. Qanun de sözsüz ki, öz növbesinde beraberliye, sosial düzgünlüye esaslanır.
- Siyasi heyatın sabitliyine göre dövletleri sabit ve qeyri-sabit dövletlere ayırmaq olar:
Qeyri sabit dövletlerde hakimiyyet uğrunda partiyalar, müxtelif qruplar ve ya hakimiyyet qolları daima mübarize aparırlar. Bu mübarizeler vetendaş qarşıdurmasına, konstitusiyanın deyişdirilmesine, prezidentd seçkilerine, siyasi strukturda çevrilişe sebeb olur. Bele dövletlerde sosial qeyri-berabersizlik, kasıbçılıq, qanunsuzluq, çinayetkarlıq hökm sürür. Hetta xarici iş adamları bu ölkelerden yan keçirler. Afrika respublikalarını Uqanda, Latın Amerikasının bir sıra dövletlerini buna misal çekmek olar. Yuxarıda söylenilenlerin tam eksini sabit dövletler haqqında demek olar. Sabit dövletlerde iqtisadiyyat, sosial struktur (10% kasıb ve varlı, 90% orta) demokratik eneneler effektli şekilde heyata keçirilir. İngiltere, Norvegiya, ABŞ, İsveçre ve s.
- Siyasi rejimler baresinde ayrıca mövzumuz olduğuna göre ancaq adlarını qeyd edek: qeyri-demokratik (totalitar, avtoritar) ve demokratik.
 
*Vetendaş cemiyyeti ve hüquqi dövlet.*
Vetendaş cemiyyeti dövlet terefinden elaqelendirilmeyen insanların özleri vasitesile tenzim edilen cemiyyetdir. Bu cehetine göre de vetendaş cemiyyetinin idare olunması dövlet idareedilmesinden ferqlidir. XYIII esrin maarifçi filosofları T.Hobbsun,C.Lokkun eserlerinde dövlet alayışı ile vetendaş cemiyyeti ferqli şekilde işledilir. Vetendaş cemiyyeti J.J. Russonun eserlerinde daha geniş tehlil edilir. Onun fikrine göre cemiyyet tekmilleşdikce insanlar yeni sosial birlik formasında yaşayırlar ve bu sosial birlik vetendaş cemiyyetinin teşkil olunmasıdır. Vetendaş cemiyyetinde insanın azadlığı qorunur. Azed fealiyyet cesiyyet üzvlerinin heyat terzinde demokratiyanın qerarlaşması ile mümkün olar. İctimai müqavile esasında qanunlar qebul eden xalq, hem de onun heyata keçirilmesine nezaret edir. Belelikle, xalq qanunlar vasitesile öz azadlıqlarını qoruyurlar. Qanunun meqsedi bütün xalqın azadlıq ve rifahının qorunmasıdır. Vetendaş cemiyyetinin yaranması ile şexsiyyet dövletin zorakılığından, tezyiqinden azad olur. Vetendaş cemiyyetinin yaranması ile insanlar sosial qruplar arasında düşmençiliye son qoyur. Qanunların aliliyine emel edilmesi insanları qoruyur. Mülki qanunlar vetendaş münasibetlerini tenzim edir. Hegele göre xüsusi mülkiyyt vetendaş cemiyyetinin esas şertidir. Şexsiyyet azad olmaq üçün mülkiyyet sahibi olmalıdır. Müasir dövrde vetendaş cemiyyeti imtiyaz normalarının saxlanılması demekdir. O insanlar arasında iqtisadi, hüquqi, siyasi münasibetlri olan cemiyyetdir.
Azerbaycanda hüquqi dövlet quruculuğu heyata keçirilir.
 
                                  Movzu:       Siyasi rejimlər
 
 
Plan:
1.Siyasi rejimlerin mahiyyeti ve tesnifatı
2.Totalitar siyasi rejimin funksional xüsusiyyetleri
3.Avtoritar rejimin ferqlendirici xüsusiyyetleri
4.Qeyri-demokratik rejimlerden demokratik rejimlere keçid.
 
1. Siyasi rejim idarəetmə metodları və üsullarının məcmusu olub, dövlət sistemində müəyyənedici rola malikdir.
Siyasi rejim - elə bir vasitə və metoddur ki, mövcud hakimiyyət onun vasitəsilə ölkədə hökmranlığı və cəmiyyətdə idarəetməni təşkil edir. O, həm də məcmu halında siyasi sistemin mahiyyətini ifadə edir. Siyasi nəzəriyyələrdə siyasi rejimlərin mahiyyəti və fərqləndiyirici cəhətləri müxtəlif mövqedən araşdırılır. Məsələn, marksizm siyasi rejimlərin müqayisəli təhlilini istehsal sistemilə əlaqələndirir. Müasir Avropa politoloqları isə siyasi rejimlər arasındakı fərqləri ilk növbədə tarixi inkişafın və mədəniyyət sferasındakı tərəqqinin nəticəsi ilə izah edirlər. Belə bir cəhəti qeyd etmək lazımdır ki, ictimai inkişafın bu və ya digər mərhələsində siyasi rejimlərin təsnifatı həmin mərhələnin konkret reallığı ilə şərtlənir. Yəni siyasi rejim sırf təmiz formada mövcud olmur.
Siyasi rejimlərin ilk təsnifatını Herodot b.e.ə. 5 əsrdə vermişdir. Aristotel 3 düzgün və ona uyğun 3 düzgün olmayan siyasi rejimləri fərqləndirmiş (monarxiya, aristokratiya, politiya - tiraniya, oliqprxiya, demokratiya), daha sonra orta əsrlərdə bu təsəvvürlər daha da zənginləşmişdi. Belə ki, Aristoteldən fərqli olaraq fransız maarifçisi Şarl Monteske respublikanı da siyasi rejimlər kimi əsaslandırmağa səy göstərmişdi. Fransız politoloqu M.Dyüverje isə siyasi rejimlrədəki fərqləri tarix və mədəni inkişafın nəticəsi kimi göstərimiş və onun istehsal sistemi ilə birbaşa əlaqəsini etiraf etmişdir. Onu qeyd etmək lazımdır ki, hər bir tarixi dövrdə siyasi rejimlərin təsnifatı həmin dövrün reallıqlarına əsaslanır. Yəni hakimiyyətin kimin əlində olması və hansı metodlarla idarə olunması, siyasi hakimiyyət orqanlarında seçkilərin keçirilməsi üsulları, hansı siyasi partiyalara üstünlyüyn verilməsi, müxalifətin mövcudluğuna yol verilib-verilməməsi, insan hüquqlarının nə dərəcədə müdafiə edilməsi və s. mövcud rejimləri bir-birindən ayırmağa imkan verır. Siyasi rejimləri fərqləndirmək üçün əvvəlcə idarəetmə formaları nəzərdən keçirilməlidir. Siyasi elmə dair ədəbiyyatlarda siyasi rejimlərin təsnifatı üçün bir sıra əlamətlər başlıca meyar kimi əsas götürülür ki, bunlara uyğun olaraq da siyasi regimləri bir-birindən fərqləndirmək mümkün olur.
1. Haikimiyyətin sosial bazasına görə:
Avtokratiya - bir nəfərin hakimiyyəti
Aristokratiya - elitanın hakimiyyəti
Plutokratiya- varlı təbəqələrin hakimiyyəti
Timokratiya - yuxarıdan seçilən varlıların hakimiyyəti
Teokratiya - din xadimlərinin hakimiyyəti
Qerontokratiya - qocaların hakimiyyəti
Demokratiya - xalqın əksəriyyətinin hakimiyyəti
Oxlokratiya - kütlənin hakimiyyəti
Monarxiya - bir nəfərin hakimiyyəti
Oliqarxiya - maliyəçi və sənaye qruplarının hakimiyyəti
Poliorxiya - çoxluğun hakimiyyəti
Diktatura - bir nəfərin diktatoriuğu
Byürokratiya - məmurların hakimiyyəti
Anarxiya - hakimiyyətin mövcudsuzluğu
2.Siyasi fəaliyyətin metodlarına görə:
Demokratik - parlametli, prezidentli;
Qeyri-demokratik - totalitar və avtoritar
3.Sosial tərəqqiyə münasibətinə görə:
İnqilabi;
Mütərəqqi;
Liberal;
Mühafizəkar;
Mürtəce.
 
2.Siyasi rejimlərin təsnifatı.
Bütün yuxarıda sadalanan siyasi rejimlər nəticə etibarilə demokratik və qeyri-demokratik rejimlərdə cəmləşir. Bu baxımdan qeyri-demokratik (totalitar, avtoritar) və demokratik rejimləri fərqləndirməyə çalışaq. Qeyri-demokratik rejimlərdə insanların hüquq və azadlıqları ya qismən saxlanılır, ya da təmamilə öldürülür.
TOTALİTAR REJİMLƏR - ictimai həyatın bütün sahələrinə mütləq nəzarəti hyata keçirən, insanı siyasi hakimiyyətə və hakim ideologiyaya tabe etdirən dövlət quruluşu kimi səgiyyələnir. Totalitarizm latınca «totalist» sözündən olub, bütün, tam deməkdir. Totalitarizm hökumətin insanlar üzərində tam nəzarəti deməkdir. Totalitarizm insanların azad düşüncələrinin qarşısını alan bir rejimdir.Totalitarizm siyasi rejim kimi 20-ci əsrinəvvəlində meydana gəlib. İdeya kimi isə daha keçmişlərin məhsuludur. Hələ b.e.ə. 5 əsrdə Heraklit belə demişdir ki, «hər bir əşyanı qəti şəkildə idarə etmək olar». Sonralar Platon,T.Komponella, Sen-Simon, J.J.Russo, daha sonralar Fixte, Heqel, Marks, Lenin və başqlarıının fikir və ideyaraında bunlara rast gəlmək olar. Siyasi leksikonda isə ilk dəfə Mussolini 1925-ci ildə totalitarizmi işlətmişdir.
Totalitar rejim şəraitində real hakimiyyət dövlət və onun orqanlarından çox hakim partiyaya, hər şeydən əvvəl isə onun liderinə və yaxın ətrafına məxsusdur. Siyasətin başlıca məqsədini də məhz onlar işləyib hazırlayırlar. Burada dövlət ikinci rol oynayaraq partiyanın planını həyata keçirmək kimi vəzifəni yerinə yetirir. Totalitarizmdə hakimiyyət sistemi gizli xarakter daşıyır. Partiyanın, dövlətin, hüquq mühafizə orqanlarının konkret fəaliyyəti xalqın mühakiməsinə məruz qalmır, xalqdan gizlədilir.
Totalitarizmin meydana gəlməsi müəyyən ictimai şərait zəminində mümkün olmuşdur. Onun ən ümumi şərti cəmiyyətin öz inkişafının sənaye mərhələsinə qədəm qoyması hesab olunur. Daha bir amil də cəmiyyət həyatının mürəkkəbləşməsi, onun rasional idarə edilməsi ilə şəxsiyyətin azadlığı arasında ziddiyyətin dərinləşməsi hesab edilir.
Totalitarizm ideoloji və psixoloji köklərə malikdir. Belə ki, totalitarizmin yaranmasında sənaye mərhələsində meydana çıxan yeni sosial əlaqələr sisteminin insanlarda doğurduğu psixoloji uyğunsuzluq və narahatçılıq halı mühüm rol oynamışdır. İdeoloji nöqteyi-nəzərdən bu rejim zəhmətkeşlərin bərabərliyi prinsipini əsas götürür,bütün cəmiyyətin liderin atalıq qayğısı sahəsində ədalətlə idarə olunması haqqında ideyanı yayır.Totalitar ideologiya ifrat fəal formada təzahür edir, bir növ inqilabi mahiyyt daşıyır. Onun başlıca xüsusiyyəti yeni cəmiyyət və yeni insan formalaşdırmaq zərurətini əsaslandırır. Bu cəmiyyətin ən səciyyəvi cəhəti ictmai həyatın bütün sahəlrinin qəti şəkildə ideologiyalaşdırılması və onların müəyyən baxışlar çərçivəsinə salmasıdır. Siyasi ideologiyanın hakim mövqeyi hakimiyyt aparatlarının ifrat dərəcədə böyüməsi ilə təmin edilir. Totalitarizm siyasi rejimin əsas cəhətləri aşağıdakılardır:
1.uzurpasiya - latınca ələ almaq deməkdir, hakimiyyətin məhdud qrup tərəfindən ələ alınması;
2.məcburi siyasi hökmranlıq (kommunist partiyası);
3.kütləvi eksproriasiya - latınca propriis əmlak deməkdir, əmlakından məhrum edilmə;
4.Vətəndaşların hüquq və azadlığının qadağanlığı;
5.Total nəzarət - sosial həyatın bütün sahələrinə nəzarət (ideologiya, KİV, təhsil, mədəniyyət);
6.Şəxsiyyətin kollektivizmdə boğulması;
7.Ümumməcburi ideologiyanın cəmiyyətdə hökmranlığı (marksizm- leninizm);
8.Cəmiyyətdə fövqəladə vəziyyətin mövcudluğu
9.İmperiyanın başqa dövlətlərin azadlıq və müstəqilliklərinə qəsd (Latviya, Litva, Estoniya).
Totalitarizm rejiminin əsasən 3 forması mövcuddur: kommunist, faşist, miiii- sosiaiist.
Tarixi baxımdan totalitarizmin birinci modeli kommunist (sovet 1918-ci ildən) tipidir. Bu tipin özünəməxsus müsbət və mənfi tərəfləri var. Mənfi tərfləri iqtisadi həyat da daxil olmaqla cəmiyyətin bütün sferalarının total nəzarətə məruz qalması, xüsusi mülkiyyətin aradan qaldırılması, nəticə etibarilə fərdiyyəçiliyin və cəmiyyət üzvlərinin muxtarlıgının ləgv edilməsidir. Müsbət tərəfləri isə ümutəhsil sistemi, əhalinin sosial müdafiəsi, cinayətkarlığın az olması və s. ilə səciyyələnir.
İkinci tip faşist tipidir. 1922-ci ildə İtaltyada yaranıb sonra Almaniyada rasional-sosialist formada təşəkkül tapıb. İtaliya faşizminin əsas məqsədi Roma imperiyasını bərpa etmək, möhkəm dövlət hakimiyyəti qurmaqdır. Faşizm güclü, amansız hakimiyyətə əsaslanır və bu hakimiyyət avtoritar partiyanın hökmranlığı, roəhbərə pərəstiş sayəsində qorunub saxlanılır.
Üçüncü tip isə milli-sosializmdir. 1933-cü ildə Almaniyada yaranıb. O özündə həm faşizmin, həm də kommunizmin bəzi cəhətlərini birləşdirirsə də, məqsədi və sosial üstünlüyü baxımından fərqlənir. Milli-sosializmin məqsədi ali irqçiliyin hökmranlığına nail olmaq, almanları ali millət elan etməkdən ibarətdir.
Bu 3 modelin məqsədlərini və sosial üstünlüklərini nəzərdən keçirək: Kommunist , fasist ,milli-sosialis
   Totalitarizmin kommunist modeli daha uzunömürlü olmuşdur. Ancaq onu demək lazımdır ki, totalitarizm demokratiyaya zidd, qapalı bir rejimdir.
AVTORİTAR rejim - totalitarizmdən fərqli olaraq daha yumşaq xarakter daşıyır və keçicidir. Latın dilində təşəbbüsçü,müəllif, bani yaradıcı və s. deməkdir. Avtoritar rejim dövlətdə hakimiyyəti bir liderin və ya kollektivin əlində cəmləşmişdir. Belə rejim öz məqsədlərinə nail olmaq naminə əvvəllər təşəkkül tapan qanunların və normaların dəyişdirilməsi ilə müşahidə olunur. Avtoritarizm bir-birlə əlaqələndirilən üç başlıca əlamətlə idarəetmənin və hakimiyyətin digər tiplərindən fərqlənir: hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsi, rəhbərliyin qəti komanda metodu, avtoritar şəxsə şərtsiz itaət etmə. Tarixi təcrübə göstərir ki, avtoritar rejim bir qayda olaraq siyasi qüvvələrin kəskin qütbləşməsi ilə müşahidə olunan ictimai quruluşun əvəz olunması zamanı baş verir. Bu zaman müşahidə olunan uzunmüddətli iqtisadi və siyasi böhranın demokratik vasitələrlə aradan qaldırılması mümkün olmur. Tarix və müasr dövr avtoritar rejimlərə dair misallarla zəngindir. Avtortar rejimlər xüsusilə XX əsrin ikinci yarısında Asiya, Afrika və latın Amerikasının müstəmləkəçilikdən azad olan bir sıra ölkələrində təşəkkül tapdı.
Sosiologiyada bu termin neomarksizmin cərəyavnlarından olan Almaniyada Frankfurt məktəbinin (əsrin 30-cu illəri) nümayəndəri olan Xorkhaymer, Adorno, Fromm, Markuze və s. tərəfindən irəli sürülmüşdür. Bu rejimdə vətəndaş cəmiyyətinin elementlərini görmək olar. Avtoritar rejimdə insanlar müəyyən hüquq və azadlıqlara malikdirlər. Bu rejimdə siyasi partiya və təşkilatların məhdudlaşdırılmış fəaliyyəti labüddür və iqtisadiyyata dövlət nəzarəti çox azdır. Avtoritar rejimin antidemokratik xarakteri ondan ibarətdir ki, burada baş verən sosial konfliktlər zamanı hakimiyyət orduya arxalanır. Avtolritar rejimin əlamətlərini belə sadalamaq olar:
1.Məhdudlaşdırılmamış hakimiyyət (prezident, monarx, hərbi xunta)
2.Siyasi müxalifətə yol verməmək, verildiyi zaman isə ciddi nəzarət;
3.Hakimiyyətin siyasi həyata ciddi nəzarəti;
4.Hərbi və digər güc qüvvələrinin gücləndirilməsi;
5.Vahid ideologiyanın olmaması;
6.Vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının məhdudlaşdırılması.
Son 30 ildə avtoritarizmin aşağıdakı növləri mövcud olmuş və olmaqda davam edir:
Ənənəvi mütləq monarxiya - (İordaniya, Mərakeş, Səudiyyə Ərəbistanı və s.) Onlar hakimiyyət haqqında mifoloji təsəvvürlərlə silahlanan avtoritarizmin köhnə tipləridir. Bu ölkələrdə siyasi rəqabətin səviyyəsi çox aşağıdır, hakimiyyətin idarə olunması kökləri konkret şəxsiyyətlərlə bağlıdır. Aristorkatik sinfin ideologiyası hakim mövqeyə malikdir.
Oliqarxiya avtoritarizmi - (Qvatemala, Tunis və s.) Bu halda hakmiyyət bir neçə güclü ailənin və ya tayfanın - iri torpaq sahiblərinin əlində olur, onlar bütün iqtisadi və siyasi həyata nəzarət edir. Burada bir lider sadə çevrilişin köməyi ilə digərini əvəz edə bilər. Yeni dövlət başçısının hakmiyyətində də siyasi struktur əvvəlki kimi qalır.
Sosialist oriyentasiyalı - (Əlcəzair və s.) Bu ölkələrdə sosializm əlamətləri özünü göstərir.
Hərbi - (Liviya, İndoneziya, latın Amerikası və s.) Burada terrorçu təbiətə malik olan və qoşuna arxalanan, müvəffəqiyyəti və iqtisadiyyatı modernləşdirməyə çalışan, geniş sosial bazaya malik olan və uzunmüddətli xarakter kəsb edən birpatriyalı sistem olur.
Avtoritar rejimdən danışarkən nümunə olaraq Çilini misal çəkmək olar. 1970-ci illərin əvvəllərində Cənubi Amerikada kommunist diktaturası qorxusu almışdır. 1973-cü ildə amerika generalı Auqusto Pinoçet ölkədə avtoritar rejim yaratdı. Lakin kütləvi insan qırğını törətdiyinə görə o, məhkəməyə verildi.
Avtoritar rejim cəmiyyətin köklü, inqilabi yolla yenidən dəyişdirilməsini qarşısına məqsəd qoymur, ictimai həyatın mövcud sferalarına dövlət nəzarət etmir, hakimiyyətdən səriştəlilik, insanlardan tadelik və peşəkarlıq tələb edir. Avtoritar rejim müvəqqəti , keçici xarakter daşıdığından, o, ya totalitar, ya da demokratik rejimlərə çevrilir.
 
                                          Movzu:          SIYASI PARTIYALAR
 
 
 
1.Siyasi partiya mənşəyi və mahiyyəti
2.Siyasi partiyaların təsnifatı və funksiyaları.
3.Partiya sistemləri
 
Hər bir mürəkkəb siyasi sistemlərdə dövlətlə vətəndaşları arasında təşkil olunmuş mexanizm mövcuddur. Bura maraq qruplarını, siyasi partiyaları misal gətirmək olar. Onlar qarşıya qoyduqları məqsədləri, fəaliyyət metodları, hakimiyyətə təsir etməkləri və digər xarakterləri ilə seçilirlər. Cəmiyyətin siyasi həyatında vacib hərəkatverici amillərdən biri olan siyasi partiyalar bizim öyrənməyə çalışdığımız bu günkü mövzumuzdur.
Müasir politoloji ədəbiyyatda siyasi partiya anlayışı barədə bu günə kimi yekdil bir fikir yoxdur. Bu da təmamilə təbii və qanunauyğun bir haldır. Belə ki, tədqiq olunan fenomen çoxcəhətli və mürəkkəb olduğu üçün siyasi partiyaların mahiyyəti, məzmunu, sosialist təyinatı və funksiyaları mütəxəssislər tərəfindən müxtəlif mövqedən izah edilir.
SİYASİ PARTİYA - daha aktiv tərəfdarları bu və ya digər məqsəd (ideologiya,lider) ətrafında birləsdirən, ali siyasi hakimiyyətin əldə olunması və istifadəsi uğrunda mübarizəyə xidmət edən xüsusiləsmis mütəsəkkil qrupdur.
Bildiyimiz kimi hər bir sosial qrup (sinif, təbəqə) hakimiyyətə çatdırmaq istədiyi xüsusi maraqlara malikdir. Bu maraqları ifadə etmək və dövlət səviyyəsinə çatdırmaq işi siyasi partiyaların üzərinə düşür. İlk partiya qrupları orta əsrlərdə Böyük Britaniyada yaranmışdır. Müasir formada qəbul etdiyimiz siyasi partiyalar İngiltərədə, Fransada, ABŞ-da və başqalarında yaranmışdır.
M.Veberə görə partiyalar öz inkişaflarında 3 əsas mərhələ keçmişdir: birincisi aristokratik qruplaşmamalar, ikinçisi siyasi klublar, üçünçüsü kütləvi siyasi klublar. Aristokratik qruplar Antik Yunanıstanda və Romada təşəkkül tapmışdı «Partiya» anlayışı latın dilində «partis» sözündən götürülüb, mənası qrup, dəstə deməkdir. Orta əsrlərdə viqi və tori qrupları İngiltərə parlamantində fəaliyyət göstərdi. 1789-1794-cü il Fransa burjua inqilabı dövründə inqilabçılar Yakov monastrına toplaşdılar. Məqsədlərindən asılı olaraq inqilabçılar 3 qrupa bölünürdü: Yakobinçilər (radikal sol partiya), Jirondistlər (sağ islahatçı partiya), Mərkəzçilər (qüvvələr nisbətini gözləyənlər). Tarixdə siyasi partiyaların bu qaydada formalaşması siyasi klublar adlanır. Siyasi partiyaların yaranmasının üçüncü mərhələsi XIX əsrin 70-80-ci illərindən sonra meydana gəldi. Həmin dövrdə yaranan siyasi partiyalar kütləvi siyasi partiyalar adlanır. İri maşınlı sənayenin yaranması, cəmiyyətin demokratikləşməsi, hakimiyyət uğrunda mübarizə, siyasi şüurun inkişafı siyasi partiyaların kütləviləşməsində mühüm rol oynadı. Kütləvi siyasi partiyaların əlamətləri: Sosial bazası genişdir; Təşkilat strukturuna malikdir; Milli siyasi şüuru inkişaf etdirir; Siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizə aparır;
Üzvlərini siyasi cəhətdən tərbiyə edir, onların siyasi fəallığını yüksəldir.
ABŞ-da yaranan Demokrat (1828), Respublika (1853), İngiltərədə Leyborist (1861), Almaniyada Fəhlə Partiyası (1863) geniş sosial bazası olan ilk siyasi partiyalar idi.
Siyasi fikir cərəyanları, xalq klubları, fəlsəfi dərnəklər və parlament qurumları olsa da həqiqi partiyalar deyildi. Artıq 1850-ci ildən sənaye cəhətdən inkişaf etmiş dövlətlərin çoxunda partiyalar fəaliyyət göstərməyə başladı. Partiyaların təkmilləşməsi demokratiyanın inkişafı, səsvermə hüququnun və parlamentin səlahiyyətlərinin yeniləşdilirməsi ilə bilavasitə bağlıdır. Siyasi məclislərin funksiya və müstəqilliyi genişləndikcə onların üzvləri fəaliyyətlərində müəyyən bir ahəng yarada bilmək üçün ortaq xarakterlərə əsasən qruplaşmağa ehtiyac duyulmuş , təşkilatlanma zərurəti yaranmışdır.
Siyasi partiyaların meydana gəlməsində çoxlu müxtəlif qrup və dərnəklərin rolu vardır. Bunlardan ən məşhur olanı həmkarlar ittifaqlarıdır. Belə ki, bir çox sosialist partiyaları həmkarlar təşkilatları tərəfindən yaranmışdır. İngiltərə leyboristlər partiyası bunun ən baris nümunəsidir. Bu partiyanın yaranması 1899-cu ildə həmkarlar təşkilatının konqresində seçki və parlament təşkilatlarının qurumu haqqında qəbul edilmiş qərarın nəticəsidir. Partiyaların yaranmasında aqrar kooperativlərin və kəndlilərə aid qurumların təsirini diqqətdən qaçırmaq olmaz. Aqrar partiyalar fəhlə partiyaları qədər inkişaf etməsə də onlar bəzi ölkələrdə xüsusilə
Skandinaviyada, Mərkəzi Avropada, Avstraliyada, Kanadada və hətta ABŞ- da fəaliyyət göstərmişdir. Bunlar bəzən bəsid seçki və parlament təşkilatlarını, bəzən də İngilis leyboristlər partiyasının quruluş mexanizmini xatırladır. Bu qurumlar ya seçki təşkilatı qurmağa çalışır, ya da özləri partiyalara çevrilirlər. XIX əsrdə Avropada tələbə dərnəkləri və universitet qurumları xalq hərəkatlarında və ilk sol siyasi partiyaların ortaya çıxmasında mühüm rol oynamışdır. Partiyaların yaranmasında dini təriqətlərin də rolu böyükdür. (Məsələn Hollandiyada əksinqilabi partiya) 1897-ci ildə ifrat protestantlar katoliqlərlə əksinqilabçılara qarşı protest edərək Tarixi Xristian partiyası yaratmışlar. Sağ Xristian partiyalarının təşəkkül tapmasında, bugünkü Xristian Demokrat partiyalarının formalaşmasında din xadimlərinin deyil, katolik təşkilatlarının böyük rolu olmuşdur. Dindarlar dünyəvi təhsillə əlaqədar «Fəlakət qanunları»na qarşı mübarizə aparmaq (1879) və dini təhsili qorumaq məqsədilə bütün ölkədə «katolik məktəb komitələri»ni yaratmışlar. Bu komitələr 1884-cü ildə katolik partiyasının yerli şöbələrinə çevrilmiş və beləliklə də Avropanın ən yaxşı təşkilatlanmış partiyalarından biri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Partiyaların yaranmasında hərbi dərnəklərin də müəyyən rolu olmuşdur. Bunlar 1914-1918-ci il müharibələrindən sonra faşist tipli partiyaların yaranmasında özünü göstərmişdir. Bunun bariz nümunəsi 1936-cı ildə Fransada meydana gəlmiş Qro de fü dərnəyinin Fransa Sosialsit partiyasına çevrilməsidir. (köhnə silah dostları dərnəyi halından çıxıb liqa xarakteri almışlar. Liqalar siyasi məqsədlərlə qurulan dərnəklərdir. Ancaq onlar öz məqsədlərinə çatmaq üçün təşviqat və qızışdırıcı fəaliyyətlə məşğul olurlar. Liqaların təbii təkamülünün nəticəsi ifrat partiyaların yaranmasına gətirib çıxartmışdır. (Məsələn, İtaliya Faşist partiyası həqiqi partiyaya çevrilməmişdən əvvəl liqa xarakteri daşımışdır). Siyasi partiyaların yaranmasında sənaye və ticarət qurumlarının rolunu da unutmaq olmaz. Məsələn, 1854-cü ildə Kanada Mühafizəkarlar partiyasının yaranmasında Monreal Bankının, Qrand Trank Reylveyin rolunu göstərmək olar.
 
2.Siyasi partiyaların təsnifatı və funksiyaları. Partiyaların təsnifatı müasir Qərb siyasi ədəbiyyatında mühüm yer tutur və xüsusi maraq doğuran problemlərdəndir. Təsnifatın düzgün tətbiqi partiyaların daha mühüm əlamətlərinə görə qruplaşdırılmasına imkan verir. Müəyyən konkret-tarixi tipə aid siyasi partiyaların ümumi əlamətləri özünü bu tipə aid olan hər bir ayrıca götürülmüş partiyaların fəaliyyəti və təşkilində açıq aydın büruzə verir. Bu partiyaların tarixi inkişafının fəaliyyət göstəriciləri sosial mühitin xüsusiyyətləri və başqa amillərlə bilavasitə bağlıdır. Ona görə də partiyaları bu və ya digər tipə aid etmək üçün onun milli spesifik struktur xüsusiyyətləri və fəaliyyətinin ümumi köklü mühüm və sabit əlamətlərini bilmək zəruridir. Ümumi cəhətlərin aşkar edilməsi konkret siyasi partiyanın qurluş və fəaliyyətini öyrənməkdə özünəməxsus kompas rolunda çıxış edir. Nəhayət, nəzərə almaq lazımdır ki, onların cəmiyyət həyatındakı rolunun müqayisəli təhlili zamanı istifadə oluna bilər. Bu isə müasir siyasi sistemlərdə onların mühüm yeri və nüfuzunu nəzərə alaraq siyasi inkişafın öyrənilməsində prinsipial əhəmiyyətə malikdir.
Siyasi partiyaların əsas əlamətlərini belə səciyyələndirmək olar:
Müəyyən ideologiyanın və dünyaya, insana xüsusi baxışın daşıyıcısıdır;
İnsanların təşkilatlanmış birliyidir;
Hakimiyyəti əldə etməyə və həyata keçirməyə can atır;
Müəyyən siyasi qüvvələrin maraqlarının müdafiəçisi və ifadəçisidir.
Politoloji ədəbiyyatda mövcud olan siyasi partiyalar aşağadıkı kimi qruplaşdırırlar: avtoritar və demokratik, inteqrasiya və nümayəndəli, ideoloji və praqmatik, müxtəlif məsələlərin öyrənilməsi və həllinə istiqamətlənmiş, yerli və milli, dini və dünyəvi, demokratik və inqilabi, kütləvi və elitar, demokratik və aliqarxik və s. Lakin bu bölgü Qərb müəllifləri tərəfindən tam və bitkin hesab edilmir.
Müasir politologiyada partiyaların kadr və kütləvi partiyalara bölünməsi geniş yayılmışdır. Kadr və kütləvi partifalar arasındakı fərq onların böyüklüyünə, üzvlərinin sayına əsaslanmır, burada söhbət quruluş fərqindən gedir. Məsələn, Fransa Sosialist partiyasına nəzər salaq. Bu partiya üçün üzv toplamaq həm siyasi, həm də maliyyə cəhətdən həyati əhəmiyyət daşıyır. O, fəhlə sinfini siyasi cəhətdən maarifləndirmək, ölkənin hökumətini və idarəolunmasını ələ ala biləcək bir siyasi elita yetişdirmək məqsədi güdür. Kadr partiyalarında seçkiləri hazırlamaq, kompaniyaları aparmaq üçün seçkilərin özlərini müəyyən mənada bir yerə toplamaq lazım gəlir. Bu partiyaya üzv olmaq çox fərqli xarakter daşıyır. Belə ki, burada hər kəsin qabiliyyətinə, xüsusi vəziyyətinə diqqət yetirilir. Həm də bu proses qapalı seçməyə əsaslanır. Kadr və kütləvi partiyalar arasındakı fərq sosial və siyasi bazis fərqindədər. 19 əsrdə hakim olan sərvətə əsaslanan seçki sistemlərində partiyalar yalnız kadr partiyaları idi, kütlələrin heç bir siyasi təsirinin olmadığı zamanda onları təşkilatlandırmaqdan söhbət gedə bilməzdi. Əslində ümumi seçki sisteminə keçid dərhal kütləvi partiyaların yaranmasına yol açmamışdır. Kadr və kütləvi partiyalar arasındakı fərq onların təşkili ilə də bağlıdır. Kadr partiyaları federalist və zəif birləşmiş, kütləvi partiyalar isə daha mərkəziyyətçi və sıx birləşmiş partiyalardır. Məsələn Kommunist və Faşist partiyası kütləvi partiyalardır.
Müasir siyasi ədəbiyyatda mövcud olan tipologiyadan biri də partiyaların təmsilçi və səfərbəredici partiyalara bölünməsidir. Təmsilçi partiya öz ardıcıllarının baxışlarını, onun rəhbərliyi isə üzvlərinin baxışlarını ifadə edir. Məhz bu üzdən Qərb politoloqları bu partiyaları demokratik partiyalar hesab edirlər. Səfərbəredici partiyalar isə əhalinin şüurunu dəyişdirməyə və yenidənqurmağa çalışırlar. Bu partiyalar təbliğata çox ciddi diqqət yetirirlər. Səfərbəredici partiyaların yaranmasına qeyri-demokratik rejimlər güclü təsir göstərib. Partiyaların bu bölgüsü heç də hamı tərəfindən qəbul edilmir. Partiyalar öz ardıcıllarının sayını artırmağa çalışırlar, bu da öz növbəsində səfərbəretmə və tərbiyə xarakteri daşıyır. Hər bir partiya öz müdafiəsini genişləndirməyə və ardıcıllarının birliyini möhkəmləndirməyə çalışır. Bu isə səfərbəretmə olmadan mümkük deyil. Əksinə, hər bir partiya öz fəal üzvləri tərəfindən ciddi müdafiəyyə ehtiyac duyur ki, bu təmsilçiliyin elementlərindən biridir.
Partiyaları demokratik və totalitar partiyalara da ayırmaq olar. Bu bölgü 3 əlamətə görə aparılır: 1) Partiyanın daxili həyatı; 2) Partiyanın cəmiyyətə münasibəti; 3)Partiyanın siyasi həyatın bu və ya digər elementinə münasibəti.
1)Partiyanın daxili həyatını səciyyələndirən əlamətinə görə kommunist və faşist partiyalar totalitar partiyalar hesab olunur. Buna əsas səbəb partiya üzvlüyünün ciddi reqlamentləşdirilməsidir. Totalitar partiyaların əsas xüsusiyytlərindən biri onlarda ciddi intizamın olmasıdır. Totalitar partiyalar həmçinin yalnız öz ideologiyalarının doğru olduğunu iddia edir. Demokratik partiyalar isə plüralizmi qəbul edir və tolerantlıq göstərirlər. Onlar qeyd edirlər ki, cəmiyyətdə insanlar bir-birilərinə tam oxşamadıqları kimi bütün fikirlər də eyni ola bilməz. Bu partiyalar konstitusiyaya uyğun fəaliyyət göstərir və sosial normalarla məhdudulaşdırılır. 2) Partiyaların cəmiyyətə münasbətinə görə totalitar partiyalar bir qayda olaraq, siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizə dövründə mövcud qurluşdan narazı olanları birləşdidir, hakimiyyəti ələ alandan sonra isə digər partiyaları siyasi səhnədən uzaqlaşdırır və bütün qrupları öz məqsədlərinə tabe etdirirlər. Demokratik partiyalar isə əksinə hər şeyin seçkilərlə əldə olunmasının, hakimiyyət uğrunda açıq mübarizənin tərəfdarlarıdırlar. 3) Partiyaların demokratik və totalitarlara bölünməsi onların cəmiyyətin siyasi həyatının müxtəlif elementlərinə münasibəti ilə də bağlıdır. Totalitar partiyalar dövləti özünə tabe etdirir. Əgər biz keçmiş SSRİ-nin Konstitusiyasına nəzər salsaq, kommunist partiyasının ölkədə yeganə partiya kimi təsbit edilməsinin şahidi olarıq. Bu isə hüquqi cəhətdən çox partiyalılığı nəinki məhdudlaşdırır, hətta qadağan edir ki, bu da öz növbəsində cəmiyyətdə katoklizmlərin yaranmasına gətirib çıxarır.
Başqa bir meyar olan funksional yanaşmaya görə partiyaları bir neçə qrupa bölmək olar. Bu tipologiyanın əsasında partiyaların parlamentdə, həmçinin yerli, kommunal, bələdiyyə, regional və s. nümayəndəli orqanlarda iştirakı durur. Belə bölgüyə görə ilk növbədə klassik parlament partiyalarını fərqləndirmək lazımdlır. Onlar nümayəndəli sistemin rolunun yüksək olduğu ölkələrdə fəaliyyət gösmtərir. Klassik parlament partiyaları seçkilərə xidmət etmək, hökuməti təşkil etmək və öz siyasətini parlament və hökumət vasitəsilə həyata keçirmək məqsədi güdən və bu məqsədlə çoxlu mandat əldə etməyə çalışan partiyalardır. İkinci tipə aid olan partiyalar parlament fəaliyyətinə siyasi fəaliyyətin bir istiqaməti kimi baxırlar. Üçüncü tipə aid olan partiyalar isə parlament fəaliyyətinə ikinci dərəcəli iş kimi baxırlar. Nəhayət, dördüncü tipə aid olan partiyalar antiparlament partiyalardır. Onlar parlament fəaliyyətini və seçkilərdə iştirakı öz idealları tərəfindən rədd olunan sistemə xidmət kimi qiymətləndirirlər. (məsələn, Almaniyada yaşıllar partiyası).
Siyasi sistemdə yerinə görə - partiyaları leqal və qeyri-leqal; ideoloji əlamətinə, gersəkliyə münasibətinə görə - inqilabçı, islahatçı, mühafizəkar, mürtəce; siyasi temperamentinə görə - sağ, sol partiyalara ayırmaq olar. Sağlar mülkiyyətçi və sahibkarların, həmçinin orta təbəqənin maraqlarını müdafiə edir, şəxsiyyətin hüquq və azadlıqlarına üstünlük verir, şəxsiyyətin cəmiyyət tərəfindən sıxışdırılmasına qarşı çıxır, azad bazarın genişləndirilməsinə,              iqtisadiyyata dövlətin müdaxiləsinin
məhdudlaşdırılmasına, vergilərin azaldılmasına, varlıların imkanlarının azaldılmamasına, kasıbların əmək stimulunun artırılmasına tərəf çıxırlar. Sollar isə geniş zəhmətkeş kütlənin maraqlarını müdafiə edir, kollektivizmə, mərkəzləşdirməyə meyilli olur, ictimai maraqları şəxsi maraqlardan üstün tutur, şəxsiyyəti dövlətə tabe etdirir, iqtisadiyyata dövlət nəzarəti, bərabərlik, mülkiyyətin ictimailəşdirilməsini, pulsuz və imtiyazlı xidmətləri dəstəkləyir.
Partiyaların cəmiyyətdə yeri və rolu onun funksiyalarında özünü
göstərir. Bu funksiyaları belə sadalamaq olar:
1.İctimai-siyasi    inkişafın strategiyasını hazırlamaq
2.Hakimiyyət      uğrunda mübarizə, ondan istifadə və ya ona nəzarət;
3.Siyasi sistemin ümumi prinsiplərinin hazırlanmasında və həyata
keçirilməsində iştirak etmək
4.Böyük sosial qrupların maraqlarının üzə çıxarılması, formalaşdırılması və əsaslandırılması;
5.Böyük sosial qrupların fəallaşdırılması;
6.Partiya ideologiyasının hazırlanması, təbliğatın aparılması, ictimai rəyin formalaşdırılması
7.Bütün cəmiyyətin və ya onun bir hissəsinin siyasi cəhətdən tərbiyələnməsi və siyasi sosiallaşmanın həyata keçirilməsi;
8.Partiya, ictimai təşkilatlar və dövlət strukturları üçün kadrların hazırlanması və iləri sürülməsi.
Azərbaycan Respublikasında (1992) siyasi partiyalar haqqında qanun qəbul edilmişdir. Qanunda siyasi partiyaların fəaliyyəti tənzim edilir, ictimai-siyasi həyatda rolu, seçkilərdə iştirakı müəyyən edilir.
Siyasi partiyalar haqqında Azərbaycan Respublikasının qanununda deyilir: «Siyasi partiya dedikdə ümumi siyasi ideyalar və məqsədləri olan, ölkənin siyasi həyatında iştirak edən Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının birlikləri nəzərdə tutulur».
3.Siyasi partiya və partiya sistemləri.
Partiya sistemlərinin tipologiyası problemi elmi və praktik əhəmiyyət kəsb edir. Bu əhəmiyyət siyasi sistemin inkişafı və fəaliyyətində partiyaların böyük rolu ilə müəyyənləşir. Ümumiyyətlə partiya sistemi siyasi dinamikanın xarakterini təcəssüm etdirir və cəmiyyətin siyasi sisteminin bütün aspektlərinə güclü təsir göstərir.
Siyasi partiya sistemi dedikdə siyasi siyasi partiyalar və partiyalarla dövlət arasında yaranan əlaqələr sistemi başa düşülür.
Amerikalı politoloq L.Ensteyn partiya sisteminin aşağıdakı təsnifatını verir:
1. Hakim partiyalı çoxpartiyalı sistem - Meksika;
2. Modifikasiyalı təkpartiyalı sistem - ABŞ;
3. 2+1 partiya sistemləri - İngiltərə, Avstraliya,Kanada;
4. İfrat çoxpartiyalı sistem - Fransa;
5. Stabil çoxpartiyalı sistem - Skandinaviya ölkələri.
 
C.Sortari siyasi partiya sistemlərinin 7 tipini təklif edir:
a)İkipartiyalı sistem - ABŞ, İngiltərə;
b)Birpartiyalı siyasi sistem - SSRİ, Albaniya;
c)Hegemon partiyalı sistem - Meksika;
d)Üstünlük təşkil edən partiyalı sistem - Yaponiya, Hindistan;
e)Məhdud və mülayim plüralizm sistemi - Belçika, AFR;
f)Qəti plüralizm sistemi - İtaliya, Niderland;
g)Atomlaşmış sistem - Malaziya.
 
            Movzu: D E M O K R A T I Y A
 
 
1. Sosial hadisə kimi demokratiyanın mahiyyəti
2. Demokratiya formalarımn tarixi təkamülii
3. Müasir demokratiya nəzəriyyələri
4. Demokratiyanın müasir prinsipləri və normaları
 
1. XX-ci əsrdən sonra dünya siyasətçiləri və xalqları arasında ən məşhur anlayışın «demokratiya» olduğunu söyləsək yanılmarıq. Bu gün elə bir siyasi hərəkat, siyasi cərəyan tapılmaz ki, bu anlayışdan istifadə etməsin. Demokratiya anlayışı qədim Yunanıstanda meydana gəlmişdir. Bu anlayışı ilk dəfə Herodot işlədib. Hələ qədim zamanlarda filosofların baxışlarında demokratiya haqqında müxtəlif fikirlərə rast gəlmək olardı. Platon demokratiya haqqında belə bir fikir söyləmişdi: «Bu qurluşda bərabər olanları və olmayanları bərabərləşdirən qəribə bir bərabərlik var». Aristotelə görə isə demokratiya düzgün idarəemə forması olmayıb və idarəetmənin bu tipini o, «oxlokratiya» adlandırıb (yunanca kütlə hakimiyyəti deməkdir).
Avropa Şurasının demokratiya haqqında tərifi isə belədir: «Demokratiya insanın şəxsi, siyasi azadlığı və qanunun aliliyi deməkdir».
Etimoloji nöqteyi-nəzərən demokratiyanın bir neçə mənalarını sadalamaq olar: Birinci mənada, demokratiya xalq hakimiyyətidir. İkinci mənada, demokratiya elə bir qurluş formasıdır ki, burada idarəetmədə və qərarların qəbulunda çoxluğun iştirakı əsas götürülür. Üçüncü mənada, demokratiya ideal ictimai qurluşun müəyyən dəyərlər sistemi və ona uyğun dünyagörüşü kimi izah edilir və bura azadlıq, bərabərlik, insan hüquqları, xalqın müstəqilliyi kimi anlayışlar aid edilir. Digər, dördüncü mənada demokratiya xalqın hakimiyyət uğrunda demokratik məqsəd və ideyaları həyata keçirtdiyi sosial və siyasi hərəkatdır.
Demləli demokratiya həm dövlət forması, həm də cəmiyyətin siyasi təşkilində insanların can atdığı idealdır. Demokratiyanın obyektiv inkişafının gedişi sübut edir ki, o əhalinin siyasi yetkinliyindən, təhsil və mədəni səviyyəsindən, bütövlükdə cəmiyyətin iqtisadi və mənəvi sahələrinin vəziyyətindən bilavasitə asılıdır. Əfsus ki, bu günə qədər heç bir ölkədə demokratiya insan təxəyyülündə formalaşan ideala tam uyğun olmayıb və bu üzdən həqiqi demokratiyanın qərarlaşması şübhə altındadır. Çünki bütün dövlətlərin demokratiya tarixi göstərir ki, xalqın idarə etməsi qeyri-mümkün olduğu kimi, onun ideyası da reallıqdan uzaqdır. Onu etiraf etmək lazımdır ki,demokratiya bu gün hər yerdə haradaki təşkilat, hakimiyyət və idarəetmə vardır, orada istifadə olunan anlayışdır.
İ. Şumpeterə görə demokratiya - konkret fərdlərin, liderlərin xalqın səsvermədə etimadını qazanmaq uğrunda rəqabətinə əsaslanan idaretmə formasıdır.
Demokratiya formalrının nə vaxt meydana gəlməsinə nəzər salsaq onun tarixin dərin qatlarına qədər gedib çıxdığını görərik. Əgər demokratiyanı dövlət forması kimi qəbul etsək onda demək lazımdır ki, o dövlət yaranandan sonra mövcud olub. Ancaq demokratiya dövlət forması kimi deyil, cəmiyyətin ictimai təşkili forması keyfiyyəti kimi qavranılıb və onun çox qədim kökə malik oldüğünü söyləmək olar. Bu nöqteyi-nəzərdən demokratiyanın tarixi baxımdan iki inkişaf dövrünü göstərmək olar : Birinci dövr - İbtidai demokratiya; hərbi demokratiya; antik demokratiya. İkinci dövr - Yeni dövrün klassik demokratiyası; müasir demokratiya.
İbtidai demokratiya birbaşa demokratiyanın ilk tarixi formasıdır. Burada qəbilə-icma özünüidarəsi həyata keçirilirdi. İcmanın idarə olunmasının demokratik mahiyyətini belə izah etmək olar: qəbilə və tayfa toplantılarında icmanın yaşlı üzvlərinin iştirakı və sərbəst fikir söyləmələri, qəbilə başçılarının seçilməsi və dəyişdirilməsi. Demək olar ki, bütün xalqlar və millətlər ibtidai demokratiya formasını keçmişlər. Demokratiyanın bu forması sonralar idarəçilik təsisatlarının yaranması üçün ilkin başlanğıc rolunu oynamışlar.
İbtidai icma qurluşundan quldarlıq qurluşuna özünəməxsus keçid dövrü hərbi demokratiyanın bərqərar olması idi. Demokratiyanın bu tipində mərkəzi yeri tayfa başçısı və onun nəsli tuturdu. Tayfanın qalan bütün üzvləri başçıya yaxud onun nəslinə yaxınlığından asılı olaraq dərəcələrə və ya rütbələrə bölünürdü. Hərbi demokratiya haqqında onu demək olar ki, bu dövr sinfi cəmiyyətin və dövlətin formalaşmasına keçidin ilkin ərəfəsidir. Burada əvvəlki icma orqanlarının funksiyalarını həyata keçirməyin başlıca vasitələri kimi qoşun, hərbi drujina, hərbi dəstələr çıxış edirdi. Hərbi demokratiyada tayfanın başçısı hərbi rəis olurdu və başçının nüfuzu onun şəxsi keyfiyyətlərindən asılı idi. Onun başçı olub olmamasını döyüşçülər həll edirdi. Hərbi demokratiya dövründə də ibtidai demokratiyada olduğu kimi başçı ilə yanaşı idarəolunmada icma toplantıları da böyük rol oynayırdı. Lakin toplantılar daha çox hərbiçilərdən təşkil olunurdu. Bu demokratiyanın əlamətlərini belə sadalamaq olar:
1.nəsillərin və ailələrin tədricən əmlak və sosial təbəqələşməsi baş verir;
2.xüsusi mülkiyyətə keçmə baş verir;
3.idarəetmə orqanları yaranır;
4.qonşu tayfalar arasında kəskin ziddiyyətlər yaranır;
5.hərbi əməliyyatlar zamanı əsir düşənlər qula çevrilir;
6.tayfalararası ittifaqlar yaranır;
7.şəxsi hakimiyyətin ilk rüşeymləri yaranır.
Sonralar hərbi demokratiyanın daha da inkişafı antik demokratiyaya keçidə yol açdı. Antik demokratiyanın klassik nümunəsi Afina demokratiyasıdır. Afina demokratiyası dünya tarixində dolğun təsvir olunmuş ilk demokratik dövlət formasıdır. Qullar istisna olmaqla şəhərin bütün vətəndaşları üçün ümumi bərabərlik və şəxsi azadlıq ideyası afinalılar arasında aristokratların hakimiyyətinin doğurduğu yoxsulluq və istibdada qarşı cavab reaksiyası kimi yayılmağa başlamışdır. Qədim yunan səlnamələrinə görə demokratlarla aristokratlar arasında e.ə. 7-ci əsrdə başlamış və demək olar ki,fasiləsiz davam edən mübarizə e.ə. 460-cı ildə demokratların qələbəsi ilə nəticələndi. Afina demokratiyasına siyasətçi, sərkərdə, əqidəli demokrat Perikli 32 il başçılıq etmişdir (e.ə.495-429). Periklin rəhbərliyi dövründə Afina uğurlu daxili siyasət yeridərək iqtisadi, siyasi və mənəvi yüksəlişə nail olmuşdu. Lakin Afina demokratiyası ziddiyyətsiz də keçinməmişdi. Belə ki, onu tənqid edənlər israr edirdilər ki, əsl-nəcabəti olmayanlar şəhəri idarə edə bilməzdi. E.ə. 431-ci ildə Sparta Perikl ilə bağladığı sülhü pozdu və İranın yardımına arxalanaraq Afina torpaqlarına soxuldu və nəticədə qalib gəldi. Bu totalitarizmin demokratiya üzərində ilk qələbəsi idi. Afinada demokratik rejim tələb edirdi ki, istisnasız olaraq bütün azad vətəndaşlar əmlak və sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq xalq iclaslarında fəal iştirak etsinlər. Burada 6 min seçkili üzvündən ibarət olan xalq məhkəməsi ildə təxminən 300 dəfə iclas keçirirdi. Bu demokratiya birbaşa demokratiya idi. Periklinin demokratiya uğrunda şəhid olanların dəfnində söylədiyi nitqində deyilir: «Çox az adam siyasətçi ola bilər, lakin siyasətçilərin əməllərinə qiymət verməyə hamının haqqı var». Antik demokratiyanın başqa bir növü Romada meydana gələn demokratiyadır. Roma demokratiyası demosun aristokratiya ilə mübarizəsi nəticəsində e.ə. 494-cü ildə plebey (xalq) tribunaları magistrliyi ilə yarandı. E.ə. 471-ci ildə isə qanunvericilik səlahiyyətlərinə malik olan plebey yığıncaqları təsis edildi. Roma demokratiyası Afina demokratiyasına çatmasa da, dövlət hakimiyyətində əhalinin müxtəlif təbəqələrini təmsil edən təsisatların yaranmasına nail oldu.
Antik demokratiyanın əsas əlamətləri bunlardır: o birbaşa demokratiyadır, kollektivçi demokratiyadır, çoxluğun demokratiyasıdır.
Orta əsrlərdə demokratik rejimlər sıxışdırılıb çıxarılmış və bu ifadə leksikondan silinmişdi. Bu dövrlərdə dinin siyasətə, hakimiyyətə, idarə olunmaya təsiri çox olmuşdu. Məsələn xristian dini monarx və hakimiyyət anlayışlarını eyniləşdirir və bütövlük təşkil edərək xalqın xidmətində durduqlarını söyləyirdilər.
İndi anladığımız demokratik sistemlər, demokratiyanın ikinci dövrü XVIII əsrin sonu XIX əsrin əvvəllərində liberalizmin təsiri ilə yaranmışdır. Siyasətin subyektlərinin (xalq, qrup, fərd) kimlərin olmasından asılı olaraq müasir demokratiyanın aşağıdakı növləri var. liberal (fərd), kollektiv (xalq), plüralist (qrup) demokratiya
Liberalizmin demokratik sistemlərin inkişafında böyük rolu danılmazdır. Nəzəri və praktiki liberal demokratiya siyasətin subyekti kimi fərdi götürür, yəni hakimiyyəti xalqın seçdiyi nümayəndəsi idarə edir və onun qarşısına qoyduğu sual - Necə idarə edir? sualıdır. Tarixdə ilk dəfə olaraq liberalizm fərdi cəmiyyətdən, dövlətdən ayırmış və 2 müstəqil sfera kimi dövlət və vətəndaş, konstitusiyalı və təsisatlı hərəkat və bütün vətəndaşların siyasi bərabərliyini elan etmişdir. Liberalizm ideyalarının praktiki tətbiqiqini ilk vətəni İngiltərədir. Burada 1215-ci ildə «Azadlığın Böyük Xarityasının» qəbulu ilə liberallaşma hərəkatının başlanğıcı qoyulub. Onun əsas məqsədi monarxın hakimiyyətini məhdudlaşdırmaq və şəxsiyyətin azadlığını ön plana çəkmək olmuşdur. Belə ki, bu xartiya demokratiyadan uzaq olsa da vətəndaş hüquqları, şəxsi müstəqillik və müdafiə prinsipləri liberal demokratiyanın reallaşmasının təməli hesab edilə bilər. «Hər hansı bir insan qanundan kənar həbs edilməməli, əmlakı əlindən alınmamalı, təhqir olunmamalı və mühacir edilməməlidir». Artıq XIV əsrdə İngiltərə parlamanti qanunverici orqan səlahiyyətinə malik idi.
Liberalizm ideyalarının nümayəndələri olan C.Lokk, Ş.Monteskye və başqaları bütün vətəndaşların siyasi bərabərliyinə və onların dövlət idarəçiliyində iştirakına can atsalar da mülkiyyətçi sinfin tərəfdarları olmuşlar. Bu üzdən də onu demək olar ki, liberal demokratiya antik demokratiyadan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirdi. Liberal demokratiyanın səciyyəvi əlamətlərini belə sadalamaq olar:
1.Hakimiyyətin subyekti kimi xalqın mülkiyyət sahibləri ilə eyniləşdirilməsi,
2.şəxsiyyətin muxtariyyatına üstünlük verilməsi,
3.vətəndaşların təhlükəsizliyinin təmin edilməsilə dövlətin səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılması,
4.hakimiyyətin bölünməsi,
5.çoxluğun azlıq üzərində hakmiüyyətinə məhdudiyyətin qoyulması. Bundan başqa liberal demokratiyanın çatışmayan tərəfləri də vardır ki,
bunlar da aşağıdakılardır: sosial-sinfi məhdudiyyət, həddindən artıq fərdi dəyərlər.
Kollektiv demokratiya demək olar ki, nəzəri cəhətdən tam hazırlanmasa da onun praktiki mövcudluğu danılmazdır. Bu demokratiyanın elmi əsası J.J.Russonun nəzəriyyəsində əhatə edilmişdi. Kollektiv demokratiyanı identar demokratiya da adlandırırlar (milliət, sinif). Kollektiv demokratiya haqqında A.Linkolin belə bir fikir söyləmişdi: «Demokratiya xalq tərəfindən yaranır, həyata keçir və xalqın maraqlarını əks etdirir». Kollektiv demokratiya nəzəriyyəsi xalqın suverenliyini əsas götürərək, döflətlə fərd arasında konfliktləri, vətəndaşların hökumətə qarşı hər hansı neqativ münasibətləri, siyasi müxalifəti və özəl sektoru rədd edir. Bəzi hallarda özəl sektorun mövcudluğu mümkündürsə də məhdudiyyətlərlə ölçülmüş normalar çərçivəsində ola bilər. Bu nəzəriyyəyə görə xalq hakimiyyətdə nümayəndələri və ya təmsilçiləri ilə deyil bilavasitə iştirak etməlidir. Kollektiv demokratiyanın əlamətləri aşağıdakılardır: kollektiv demokratiyanın əhalinin müxtəlif sosial təbəqələri arasında inteqrasiya rolu;
sosial təbəqələr arasında ziddiyyətlərin aradan qaldırılması; azadlığın kollektiv izahı;
xalq hakimiyyəti formasında totalitar rejimin mövcud olması; İnsan hüquqları probleminin ortadan qaldırılması; Ümumi siyasi səfərbərlik;
Sosial demokratiyanın bəyan edilməsi.
Kollektiv demokratiyanın sosialist modeli keçmiş sosialist dövlətlərində mövcud olmuşdur. Sosialist model kollektiv demokratiya nəzəriyyəsinin sosial və siyasi tərəflərində dəyişiklik edir. Belə ki, bu model aparıcı sinif kimi fəhlə sinfini əsas götürür və mövcud partiyanı kütlənin partiyası adlandırır.
Nəzəri cəhətdən irəli sürülən kollektiv demokratiya praktikada özünü doğrultmadı.
Müasir Avropa demokratiyası əsasən plüralist demokratiya nəzəriyyələrinə söykənir. Plüralizm müxtəlif ideyaların, nəzəriyyələrin və konsepsiyaların sintezindən yaranıb. Bu nəzəriyyənin nümayəndələri Q.Laski, D.Truman, E.Fraenkel, R.Dal və başqalarıdır.Plüralist demokratiya əsasən Qərbi Avropa ölkələrinə xasdır. Plüralist nəzəriyyəyə görə nə fərd, nə xalq aparıcı siyasi qüvvə ola bilməz, belə qüvvə sosial qrupdur. Fərd qruplararası münasibətlərdə formalaşaraq şəxsiyyət kimi formalaşır. Fərdin qruplarda maraqları yaranır, siyasi fəaliyyəti başlayır, eyni zamanda bir neçə qrupun üzvü olur və onun köməyi ilə öz maraqlarını müdafiə edə bilir. Xalq siyasətin subyekti ola bilməz, çünki xalq elə özü çoxlu sayda qruplardan ibarətdir. Hansı dövlətlərdə həyat şəraiti ilə vətəndaşların qrup maraqları üst-üstə düşürsə, orada demokratiyanın plüralist modelindən danışmaq olar.
Plüralist demokratiyanın əlamətlərini belə səciyyələndirə bilərik:
Demokratik siyasi sistemin əsas elementi maraq qruplarıdır;
Ümumi iradə müxtəlif qrupların konfliktli əlaqəsinin və onların
kompromisinin nəticəsidir;
Qrup maraqlarının rəqabəti və tarazlığı;
Tarazlıq nəinki institusional, həmçinin sosial sahədə gözlənilir;
Ağalıq eqoizmi, qrup və fərdi maraqlar siyasətin generatorudur;
Dövlət aktiv müşahidəçi deyil, sosial ədalətin təminatçısıdır;
Demokratiyanın tarixi tip və formalarına nəzər salsaq belə nəticələrə gəlmək olar:
1.Demokratiyanın              inkişafı və tərəqqisi bütün bəşər sivilizasiyasının inkişafı üçün ən dəyərli təcrübədir. Belə ki əsrlər boyu bərqərar olmuş demokratik ənənələri qoruyub saxlamaq, inkişaf etdirmək və onu praktikada daha da təkmilləşdirmək lazımdır.
2.Demokratiyanın              hər-hansı qanunla və ya prezident fərmanı ilə tətbiq etmək olmaz. Bunun üçün xalqın siyasi, psixoloji və ideoloji prinsipləri qəbul etməyə şüurlu surətdə hazır olması və zəruri iqtisadi, sosioloji şəraitin mövcudluğu vacibdir.
3.Əvvəlcədən       qurulmuş demokratik sxemə hər hansı milli xüsusiyyətləridən tədricən istifadə etmək.
4.Demokratiyanı hər şeydən əvvəl siyasi ənənə kimi qəbul edilir, onun fərdi və ictimai şüurda, konkret davranış normalarında təzahürü praktikaya tətbiq edilir.
5.Demokratiya bir növ nəsildən-nəsilə ötürülərək, xalqın, millətin ayrılmaz bir hissəsi kimi milli xüsusiyyət nümunəsinə çevrilir.
6.Demokratiya ümumbəşəri sərvət olduğundan ona çatmaq üçün bəşəriyyət tarixində çoxlu sərvətlər əldə edilmişdir.
 
   Movzu:    PARLAMENT VE SECKI
 
 
1.Parlamentin meydana gəlməsi, formaları və strukturu
2.Azərbaycan parlamentinin tarixi və müasir dövrü
3.Seçkinin mahiyyəti və funksiyaları
4.Müasir seçki sistemləri
 
Azərbaycan parlamentinin meydanagəlməsi 20-ci əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasmda gedən tarixi proseslərlə çıx bağlı olmuşdur. Rusiyada fevral inqilabmdan sonra Qafqazı idarə edən çar canişinliyini Müvəqqəti hökumətin yaaratdığı Xüsusi Zaqafqaziya Komitəsi əvəz etdi. Həmin komitə bütünlükdə Qafqazı və ayrı-ayrı regionları, şəhər və qəsəbələri idarə etmək üçün seçkiləri keçirərək xalq hakimiyyəti orqanları yaratmağa nail olmuşdu. Həmin seçkilərin nəticəmi olaraq Azərbaycan Milli Komitəsi yaradılmışdı. Bundan əlavə Moskvada çağırılması olan Müəssislər məcliminə seçkilər keçirilmişdir. Lakin Rusiyada 1917-si il oktyabr çevrilişindən sonra Zaqafqaziyanm Rusiya hökuməti ilə əlaqələri kəsildi. Buna görə 1917-ci il noyabrm 10-da Xüsusi Komitənin təşəbbüsü ilə Tiflisdə çağırılan müşavioədə Komitənin fəaliyyətinə xitam verildi. Zaqafqaziyadan Müəssislər Məclisinə seçilmiş deputatlardan ibarət Zaqafqaziya Seymi təşkil edildi və ölkənin idarə olunması ona həvalə edildi. Azərbaycan Zaqafqaziya Seymində Müəssislər Məclisinə seçilmiş 40 deputat təmsil edirdi.
Zaqafqaziya Seymi və onun yaratdığı hökumət uzunömürlü olmadı. Seymdə Gürcüstanı təmsil edən sosial-demokrat partiyası və Ermənistanı təmsil edən iqqilabçı- sosialist daşnakstyun partiyası Azərbaycan fraksiyasmdan fərqli olaraq Zaqafqaziyanm tam müstəqilliyini elan etmək məqsədilə qətiyyətli mövqe tutmurdular. Bundan əlavə seymin 16 mart 1918-ci il tarixli qərarmda Türkiyə əraziləri hesabma muxtar Ermənistan yaradılması tələbi irəli sürülmüşdü. Türkiyə öz növbəsində Brest- Litovsk sülh müqaviləsinə əsasən Kars, Ərdahan və Batum vilayətlərinə iddia edirdi. Zaqafqaziyada sülh danışıqlarmm gedişini 1918-ci ilin yazmda Bakıda, Şamaxıda və bir sıra digər yerlərdə erməni-rus birmələşmələrinin törətdiyi müsəlman qırğmları xeyli çətinləşirdi.
Baş verən hadisələr fonunda Qafqaz Seyminin üzvləri arasmda ciddi ixtilaflar getdikcə güclənirdi. Qafqaz xalqlarmm taleyində həlledici rol oynayan məsələlərin həllində yekdil rəyə gələ bilməyən Zaqafqaziya Seymi 1918-ci il mayın 26-da öz səlahiyyətlərinin bitdiyi haqda qərara gəldi, Gürcüstan fraksiyası isə öz ölkəsinin istiqlaliyyətini elan etdi. Seymin azərbaycanlı deputatlarmdan ibarət fraksiya dərhal özünü «Azərbaycan Milli Şurası» elan edərək, 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycanm müstəqil dövlət elan edilməsi haqda bəyanatla çıxış etdi. Azərbaycan Milli Şurası mahiyyət etibarı ilə ilk milli Azərbaycan parlamentinin müjdəçisi idi.
 
SECKI**durur: dairədə digər namizədlər və ya siyasi partiyalarla (partiya siyahıları ilə) müqayisədə seçicilərin səslərinin əksəriyyətini qazanmış namizəd və ya partiya namizədi (birmandatlı seçki dairəsində), yaxud namizədləri (çoxmandatlı seçki dairəsində) seçilmiş hesab edilir.
Majoritar seçki sistemində çoxluğun aşağıdakı üç növü fərqləndirilir.
1.İxtisaslı çoxluqlu majoritar sistem;
2.Mütləq çoxluqlu majoritar sistem;
3.Nisbi çoxluqlu majoritar sistem.
İxtisaslı çoxluqlu majoritar sistemdə qanun namizədin (namizədlər siyahısmm) seçilmiş hesab edilməsi üçün səslərin müəyyən faizini nəzərdə tutur. Adətən, bu mütləq əksəriyyətdən, yəni 50%+1 səsdən çoxdur. Bəzən, bu qayda başqa cür də ola bilər. məsələn, Kosta-Rikada prezidentin birinci turda seçilmiş hesab edilməsi üçün qeydiyyatdan keçmiş bütün seçicilərin ən azı 40%+1 səsi zəruridir. Azərbaycanda ölkə prezidentinin seçkilərində, birinci turda seçkilərdə iştirak etmiş seçicilərin yarıdan çoxunun (50%+1 prinsipi) səsini toplamış şəxs prezident seçilmiş hesab olunur (SM. maddə 203). İtaliyada isə 1993-cü il islahatlarına qədər müəyyən edilmişdi ki, senata namizəd birinci turda seçilmək üçün seçkilərdə iştirak etmiş seçicilərin 65%-səsini toplamalıdır. Əslində belə əksəriyyəti qazanmaq olduqca çətindir. Çünki səslər müxtəlif namizədlər arasmda bölünür. Ona görə də İtaliyada ən yaxşı halda birinci turda 315 senatordan yeddisi, bəzən biri seçilirdi, bəzən isə heç seçilmirdi.
 
**I.Siyasi şüur anlayışı, strukturu və funksiyaları
İnsanın dünyada yerini rolunu onun ətraf aləmlə qarşılıqlı təsirinin spesifikasını ancaq şüurun təbiətini aydınlaşdırmaq və mahiyyətinə nüfuz etmək yolu ilə açmaq olar. Şüur probleminin öyrənilməsinin əhəmiyyətli şərtlərindən biri onun biososial sistem kimi mövcud olan insanın mənəvi, ruhi həyatının bütün təzahürlərini öyrənməyə imkan verməsidir.
Şüur beyinin daxili halı, onun funksiyasıdır, lakin bununla belə şüur idealdır və ona fiziki xarakteristikalar verilə bilməz . Subyektiv reallıq olan şüur obyektiv reallıgın insan beynində ideal inkasıdır. Fikrimizdə, təsəvvürümüzdə mövcud olan, qavradığımız dünya ilə kerçək dünya heç də eyni şey deyildir. Şüur maddi dünyanın obrazı, şəkli, inkası olub, öz mahiyyəti etibarilə idealdır. Şüurun məzmununa təbiət və cəmiyyət haqqında fikirlər daxildir. Obrazlı desək, cəmiyyət - sifarişçi, təbiət - mühəndis, insan - daşıyıcıdır.
Şüurun obyekti - maddi dünya, təbiət, cəmiyyət və öz şüuru ilə birlikdə götürülən insandır. Şüurun subyekti - tarixi prosesdə götürülən konkret tarixi şəxsiyyətdir. Şüurun orqanı - beyindir. Şüurun mövcudluq üsulu - bilikdir. Şüurun inkişafının hərəkətverici qüvvəsi – ictimai praktikadır. Şüurun funksiyası - insanın davranış və hərəkətlərini tənzimləməsidir. İnsan qarşıya qoyduğu siyasi məqsədi şüuru vasitəsilə təhlil edir və fəaliyyətinin istiqamətini müəyyənləşdirir. İctimai şüurun tərkib elementi olan siyasi şüur vasitəsilə insan siyasi məqsədləri qiymətləndirir. Siyasi şüur cəmiyyətin siniflərə bölündüyü və dövlətin yarandığı dövrdə formalaşmağa başlamışdır. O, siyasi hadisələrin qavranılması və dərk edilməsi prosesidir. Siyasi şüurun əhatə etdiyi problemlərin dairəsi çox genişdir. Hər bir şəxs siyasi hadisələri öz siyasi şüuru səviyyəsində dərk edərək siyasi hadisələrdə iştirak edir. Siyasi münasibətlər, siyasi təşkilatlar, dövlət ilə siniflər və millətlər arasındakı münasibətlər siyasi şüur vasitəsilə əlaqələndirilir. Buraya ictimai-iqtisadi qurluş, şəxsiyyətin hüquqi statusu, millətlərarası münasibətlər, müharibə, sülh və başqa problemlər daxildir.
Siyasi şüur - siniflər və millətlər, sosial və etnik qruplar tərəfindən siyasi məqsəd və vəzifələrin, strategiya və taktikaların, metod və üsulların işlənib hazırlanmasından ibarət mürəkkəb sosial bir hadisədir. (Siyasi şüur siyasi istiqamətin müəyyn edilməsi, normativlər əsasında siyasi məqsədlərin həyata keçirilməsidir - F.M.Burlatski, A.A.Qalkin).
İnsanın siyasi şüuru tədricən yaranır və ona aşağıdakı amillər təsir göstərir: siyasi tarixi şərait, siyasi nəzəriyyənin kütlə tərəfindən qəbul edilməsi, iqtisadi vəziyyət, sosial vəziyyət, insanın vətəndaşlıq mövqeyi, dünyagörüşü, ideya inamı. İnsan siyasi şüuru vasitəsilə siyasi hadisələri qiymətləndirir, əqidəsi möhkəmlənir, məqsədə çatmaq üçün siyasi cəhətdən fəallaşır.
Siyasi şüur 2 pilləyə bölünür: empirik və nəzəri.
Emprik siyasi şüur - əmək, məişət, adət-ənənə və siyasi hadisələr əsasında yaranır. Nəzəri siyasi şüur - siyasi ideologiya olub, müəyyən konsepsiya əsasında sinifləri, kütlələri, şəxsiyyəti siyasi cəhətdən fəallaşdırır.
Siyasi şüurun inkişafı nəticəsində insanda siyasi dözüm yaranır. Siyasi dözüm siyasətdə əxlaqi normalara üstünlük verilməsidir (müharibə şəraitində siyasi şüurda dözümün yaranması qələbənin başlıca amilərindən biridir. Siyasi şüurun inkişafı nəticəsində siyasi təfəkkür formalaşır. Siyasi təfəkkür vasitəsilə insan siyasi hadisələri düzgün dərk etməklə siyasi prosesdə fəal iştirak edir.
Siyasi şüurun elementlərini belə səviyyədə ayırmaq olar: nəzəri və gündəlik şüur; siyasi ideoloji və siyasi psixoloji.
Nəzəri şüur siyasi proseslərin məqsədyönlü tədqiqatı əsasında müəyyən sosial qruplar tərəfindən formalaşır və siyasi fəaliyyətin təcrübəsi əsasında daha da zənginləşir. Onun əsas cəhətləri kimi sistemlilik, bütövlük, prolqnoz qabiliyyətli olması, ifadə tərzi və siyasi ideologiyanı göstərmək olar. Gündəlik siyas şüur isə insanların həyat təcrübəsi nəticəsində formalaşır. Onun əsas cəhətlərinə ziddiyyətlilik, sistemsizlik, rabitəsizlik, yüksək emosiyalılıq və s. kimi əlamətləri aid etmək olar. Siyasi ideologiya cəmiyyətin necə təşkil olunmasına, onun dövlət qurluşunun xarakterinə, hansı siyasəti həyata keçirməli olmasına dair baxışlar sistemidir. Siyasi psixologiya isə siyasi münasibətlərin insan psixikasına təsir etməsidir.
 
2.Siyasi İdeologiya anlayışı, forma və funksiyaları.
İdeologiya problemi son zamanlar müxtəlif informasiya vasitələrində alimlərin, siyasətçilərin, vətəndaşların, ideologiyaya yaxın və ondan uzaq olan adamların yazılarında, çıxışlarında, problemə həsr edilmiş müxtəlif xarakterli yığıncaqlarda - konfranslarda, simpoziumlarda çox intensiv müzakirə olunur.
İdeologiya anlayışı istifadə dövriyyəsinə gətirən fransız Destur de Tresi «İdeologiyanın elementləri» (1801-ci il) əsərində yeni bir elm yaratdığını iddia edir. Onun fikrincə, bu elm ideyaların yaranmasını, fəaliyyətini və bir- birin əvəz etməsini öyrənir. Onun davamçıları Kabanis «İnsanın fiziki və əxlaqi təbiətinin nisbəti», Volney isə «Əxlaqın fiziki prinsipləri» əsərində həmin iddiada olublar. Deməli , ideologiya anlayışının birinci mənası ideyalar haqqında elmdir. Az sonralar anlayışın etimoloji mənası unuduldu və ideologiya ictimai qurluşu saxlamağa və ya onu dağıtmağa yönəlmiş ideyalar toplusu mənasında istifadə edilir. 19-cu əsrin ortaları üçün isə ideologiya cəmiyyətin həyatında ideal amillərin həlledici rolunu qəbul edən fikir və siyasi cərəyan mənası alır.
Nəhayət müasir mənada ideologiya dedikdə, insanların yaşadıqları mühitə və bir-birinə münasibətinə, siyasi, sosial-iqtisadi və mənəvi quruluşa olan baxışlar və ideyalar cəmi başa düşülür. Nəzəri cəhətdən az-çox dərəcədə sistemləşdirilmiş bu ideyalar və baxışlar cəmi ya dəstəkləyir, ya da rəddedeici mövqelərdə olur.
İdeologiya mənəvi və sosial hadisə olduğundan onun növünə və tipinə qiymət verərkən həm ideoloji (nəzəri idrakı), həm də sosial meyarlar və xarakteristikalar əsas götürülür.
Məzmunlarında, sosial yönümlərində, idraki yüklərində, tipində, fəaliyyət mexanizmlərində və istifadə etdikləri vasitələrdə olan fərqlərdən və ziddiyyətlərdən asılı olmayaraq bütün ideologiyaların icra etdikləri aşağıdakı funksiyaları var:
1 .Tarixi prosesin mahiyyəti, onu təyin edən amillər, sosial qrumlar və strukturlarının fəaliyyəti və idarəetmə haqqında optimal saydığı ideya və prinsiplərin müəyyənləşdirilməsi; 2.İdeologiyanın daşıyıcısı olacaq siyasi qüvvənin fəlsəfi-dünyagörüşü əsaslarının hazırlanması; 3.Keçmişin, indinin və gələcəyən qiymətləndirilməsi meyarının müəyyənləşdirilməsi; 4.Rəhbər tutduğu ideya və prinsiplərin doğruluğu və səmərəli olacağını əhaliyə təsdiqləmək üçün şüara təsir mexanizmi və vasitələrinin hazırlanması; 5.Hakimiyyətin saxlanması və fəaliyyəti (hakim ideologiya üçün), yaxud hakimiyyətə gəlmə uğrunda (müxalif ideologiyalar üçün) mübarizə prosesini təşkil etmək.
 
 MUASIR SIYASI IDEOLOGIYALAR
Bildiyimiz kimi bəşəriyyətin inkişafına təsir edən ideoloji-siyasi cərəyanlar və onların daşıyıcıları düşmənçilik münasibtərini kənara qoyaraq müasir dövrdə yanaşı yaşayır. Dünya miqyasında 400 illik tarixə malik liberal ideoloji cərəyan XXI əsrə çatan azsaylı ideologiyalardan biridir.
LİBERALİZM - hüquq və azadlıqlarını üstün tutan, dövlətin fəaliyyət sahəsinin məhdudlaşdırılmasını müdafiə edən ictimai-siyasi cərəyan və təlimdir.
Liberalizm zamanın sınağından çıxaraq sivil dünyanın qəbul etdiyi ümumbəşəri etikanın əsasına çevrilmiş ən nüfuzlu ideoloji-siyasi cərəyandır. «Liberalizm» terminin yaranması XIX əsrin əvvəlinə aid edilir və onun müəllifi J.de Stol sayılır. Latın dilindən tərcümədə liberalizm «azad insana xas olan» mənasını verir. Bir ideya kimi meydana gəlməsini isə qədim yunan mütəfəkkirləri Lukretsi və Demokritin xidmətləri hesab etmək olar. Ancaq müstəqil bir cərəyan olaraq, liberalizm 17-18 əsrlər burjua inqilabından sonra bəşəriyyətin böyük alimləri C.Lokk (1632-1704) «İdarəetmə haqqında iki traktat», T.Hobbs (1588-1679) «Fəlsəfənin əsasları», «Leviafan və yaxud materiya, kilsə və mülki dövlətin forması və hakimiyyət», A.Smitin (1723-1790) «Xalqların zənginliyinin təbiəti və səbəbləri haqqında tədqiqatlar», J.J.Russo (1712-1778) «İctimai müqavilə», T.Cefferson (1742-1826) «Amerika Birləşmiş Ştatlarının müstəqillik haqqında deklorasiyası», (...Didro, Lametri....) və utopik sosialistlərin yaradıcılığında yer almış «təbii hüquq» nəzəriyyəsinə və dövlətin yaradılması haqqında «ictimai müqavilə» təliminə əsaslanaraq yaranmışdır. Burada əsas fikir ondan ibarətdir ki, insanlar dünyaya gələrkən hamısı bərabər təbii hüquqlara malik olurlar. Lakin sonra cəmiyyətdə istismarın, güclü və gücsüzün, dələduz və sadəlövün olması üzündən bu hüquqlar pozulur və ədalətsizlik yaranır.
 
 MUHAFIZEKARLIQ
Ənənəvi və qədim tarixi olan Mühafizəkarlıq ideologiyası da dünyanın ictimai-siyasi inkişafına güclü təsir edən cərəyanlardan biridir. Mühafizəkarlıq, yaxud konservativizm latın sözü olub «conservare» qorumaq və mühafizə etmək deməkdir. Bu termini ilk dəfə fransız yazıçısı Şatobrian işlətmişdir. Siyasi ideologiya kimi 1789-cu ildə Fransa inqilabı nəticəsində yaranmışdır. J.De Mestor, L.De Bonald və E.Berk liberalçı dünyagörüşün yayılmasından qorxaraq, mövcud qaydanın qorunması yollarını axtarmağa başladılar. Onların fikrincə köhnənin saxlanması mövcud zamanın gərginliyinin qarşısını almaqla bərabər gələcək qarşısında mənəvi borc kimi qiymələndirilə bilər.
MÜHAFİZƏKARLIQ - dövlətin və ictimai həyatın tarixən yaranmış formalarının, xüsusilə də ailə, millət, din və mülkiyyətdə təzahür edən dəyərlərin qorunub saxlanmasına əsaslanan ideya-siyasi təlim və cərəyandır.
Əsas ideya tarixi ənənəyə, təbii tarixi prosesin öz axarına üstünlük vermək, tarixi proseslə ictimai həyata süni müdaxiləni qəbul etməməkdir. Bu ideologiya millətin nəfinə olan milli və tarixi adət-ənənələrin qorunması və inkişaf etdirilməsi, lakin bunu inqilab deyil təkamül yolu ilə həyata keçirməyin tərəfdarı olan cərəyandır. Yeniləşmə pərdəsi altında həyata keçirilən müdaxilələr sosial partlayışın, inqilabların, üsyanların, qiyamların, çevrilişlərin baş verməsi ilə sonlarınr.
 
SOSIALIZM
Sosializm ideologiyasının kökləri çox qədim zamanlardan müşahidə edilib (Platon və b.). Sosializm siyasi ideologiya olmaq etibarilə kütlələrin tarixən sosial ədaləti, həmrəyliyi, şəxsiyyətin sosial müdafiəsini həyata keçirən cəmiyyət arzulayır. Bu ideologiya sosial yoxsulluğu istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət münasibətləri və sosial sverada dəyişikliklərin aparılması zərurəti ilə əlaqələndirir. Az-çox sistemli şəkildə sosializm ideyaları böyük utopistlər T.Mor və Kampanellinin, sonralar isə Sen-Simon, Furye və Ouenin əsərlərində şərh edilib. Sosializmin əsas ideyası bərabər, ədalətli, xoşbəxt, istismarsız cəmiyyət qurmaqdır. K.Marks və F.Engels sosializm təliminin nəzəri əsaslarını hazırlamışlar ki, bunlar da aşağıdakılardır:
1.burjua cəmiyyətinin öz inkişafı zəruri surətdə onun sosializm
cəmiyyətilə əvəz olunması şəraitini hazırlayır;
2.Bu əvəzlənmənin əsasını sinfi istismar və bu zəmində baş verən
sinfi mübarizə təşkil edir;
3.sinfi mübarizə zəruri olaraq sosial inqilabla nəticələnəcək və proletar diktaturası qurulacaq;
4.sosializm məhsuldar qüvvələrin yüksək inkişaf etdiyi ölkələrdə qələbə çala bilər və öz növbəsində kapitalizmdəkindən daha yüksək məhsuldar qüvvələr yaradacaq;
5.sosializm ümumi sosial ədalət cəmiyyəti olacaq;
6.sosializmdə ictimai şüur yüksək səviyyədə inkişaf edəcək, cəmiyyətdəki neqativ hadisələri dərk edərək dəf etməyə hazır olacaq.
 
                                   Movzu:                XARICI SIYASET
 
 
 
Xarici siyasət - beynəlxalq sahədə maraqların həyata keçirilməsi və tələbatların ödənilməsi zəminində dövlətin və cəmiyyətin başqa siyasi təsisastlarının fəaliyyətidir.Dövlətin beynəlxalq aləmdə fəaliyyətini ifadə edən xarici siyasət və dövlətin xarici funksiyası anlayışlarını eyniləşdirmək olmaz. Dövlətin xarici
funksiyası anlayışına onun bütün xarici siyasət sahəsində fəaliyyəti iqtisadi, mədəni, maliyyə sahəlriləyanaşı dövlətlərarası siyasi fəaliyyəti də daxildir.Xarici siyasət dövlətin həyata keçirdiyi xarici funksiyalardan biridir və ona aşağıdakılar daxildir: beynəlxalq münasibətlərin bütün sferalarında dövlətin mənfeyinin qorunması, diplomatik münasibətlər və xidmətlər sahəsində, beynəlxalq təşkilatların işində iştirak etməklə dövlətin milli mənfeyini beynəlxalq mənafe ilə əlaqələndirməkdir. Xarici siyasət dövlətlərarası münasibətləri əhatə edir və onun mahiyyəti, məzmunu konkret tarixi şərait əsasında yaranır Xarici siyasətin mahiyyəti, məzmunu və forması bir-birilə vəhdət təşkil edir. Mahiyyət müxtəlif formalarda həyata keçirilir, məzmunu isə qarşıya qoyduğu məqsəddən ibarət olur. Xarici siyasətin məzmununda beynəlxalq şəraitə uyğun siyasət kursunun düzgün müəyyənləşdirilməsi vacib şərltlərdən biridir. Xarici siyasətin əsas məqsədi ölkənin milli təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, ərazi bütövlüyünün qorunması iqtisadi və siyasi müstəqilliyin inkişaf etdirilməsi üçün dövlətlərarası əməkdaşlığın genişləndirilməsindən ibarətdir.
Xarici siyasət forma və tiplərinə görə bir-birindən fərqlənir. Tarixdə quldarlıq, feodal, kapitalizm ictimai qurluşuna görə xarici siyasətin fərqləri vardır. Quldarlıq qurluşunda qul əldə etmək, feodalizmdə böyük torpaq sahələrini işğal etmək, kapitalizmdə dünya bazarında yer tutmaq uğrunda mübarizə aparmaq dövlətin xarici siyasətinin əsas məqsədi idi. Kapitalizm imperializm mərhələsinə daxil olduqda dövlətlərarası hərbi-siyasi bloklaşma yarandı.
Xarici siyasət həm də ölkənin geosiyasi vəziyyətindən asılıdır. Əlverişli coğrafi məkan xarici siyasətin imkanlarını genişləndirir. Böyük Britaniya ada dövlət kimi İspaniyanın, Fransanın, Almaniyanın tarixi dövrlərdə hücumlarından özünü qorumuşdur. Xarici siyasətdə geosiyasi nəzəriyyələrdən biri olan «həyat mənafeyi» nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyəyə görə coğrafi məkan əhalinin yaşayışını təmin etmək vasitəsidir. Alman faşizminin geosiyasi coğrafi məkan nəzəriyyəsi işğalçı müharibəyə haqq qazandırırdı. Xarici siyasətin əsas cəhətlərindən biri dövlətin konkret tarixi siyasi prosesdə formalaşmasıdır. Siyasi prosesdə formalaşan milli mentalitet xarici siyasətin xarakterinə güclü təsir edir.
 
Beynəlxalq münasibətlər anlayışı .
Hər bir dövlət milli maraqlarını qorumaq üçün xarici dövlətlərlə ikitərəfli və çox tərəfli münasibətlərə daxil olur. Dövlətlərarası münasibətlər ticarət, iqtisadi, sosial, siyasi, hərbi, milli təhlükəsizlik və mədəniyyət münasibətlərini əhatə edir. Dövlətlərarası əlaqələrin, əməkdaşlığın nəticəsində beynəlxalq münasibətlər yaranır. Dövlətlər arasında əlaqələrin sabit siyasi mərhələsi XYI-XYII əsrlərə təsadüf edir. Beynəlxalq təşkilatların, transmilli korporasiyaların meydana gəlməsi ilə beynəlxalq siyasətdə iştirakçıların sayının çoxalması nəticəsində beynəlxalq münasibətlər sistem halında formalaşır.
BEYNƏLXALQ MÜNASBƏTLƏR - dedikdə dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar, cəmiyyətlər, transmilli koorporasiyalar arasında müxtəlif səviyyələrdə və formalarda həyata keçirilən ikitərəfli və çoxtərəfli əlaqə və münasibətlər sistemi başa düşülür.
Beynəlxalq münasibətlər - müxtəlif qüvvələrin (ictimai,dövlət,hərbi, iqtisadi,maliyyə,intellektual və s.) qlobal, regional, çoxtərəfli və ya ikitərəfli səviyyələrdə qarşılaşdığı və qarşılıqlı fəaliyyət göstərdiyi bir sahədir. İkitərəfli əməkdaşlıqda dövlətlərarası müxtəlif sahələrdə müqavilələr bağlanılır, sonra həmin müqavilələrin reallaşması üçün tədbirlər planı həyata keçirilir. Çoxtərəfli münasibətlər beynəlxalq və regional təşkilatlar əsasında yaranır. Beynəlxalq münasibətlərin əsas məqsədi dünya dövlətləri arasında əməkdaşlıq və əlaqələr yaramaqdır. Beynəlxalq əməkdaşlıq çoxtərəfli və mürəkkəb anlayış olub, ziddiyyətli prosesdir. O beynəlxalq münasibətlərin məzmununu, bu münasibətlərin istiqamətini, dərəcəsini və inkişaf səviyyəsini əks etdirir və həmçinin siyasi, iqtisadi, mədəni sahələrdə məqsədyönlü əlaqələrlə səciyyələnir. Beynəlxalq əməkdaşlıq ikitərəfli və çoxtərəfli münasibətlər çərçivəsində həyata keçirilir. Beynəlxalq münasibətlər dünyanın müxtəlif coğrafi məkan dairəsində baş verir. Coğrafi məkanın əlverişli olması dövlətlərarası rəqabəti gücləndirir. Dövlətlərarası kompromiz güzəştlər əsasında bağlanan müqavilələr, güzəştli razılaşmalar beynəlxalq hadisələrin dinc inkişafını qaydaya salır.
Beynəlxalq münasibətlər anlayışının məzmununu onun sahələri və bu münasibətlərdə iştirak edən tərəflər təşkil edir. Müasir cəmiyyətdə beynəlxalq münasibətlərin iştirakçılarınn həm sayı artmaqda davam edir, həm də onların rollarında dəyişikliklər nəzərə çarpır. Bu münasibətlərin inkişafı isə onun iştirakçıları arasında qarşılıqlı əlaqə və münasibətlər sahəsinin genişlənməsində özünün ifadəsini tapır.
Beynəlxalq münasibətlər XVI-XVIII əsrdən yaranmışdır. Dövlətlərarası əlaqələrin tarixi daha qədim dövrdən başlasa da bu əlaqələr sistem halında deyildi və hüquqi normalarla tənzimlənmirdi. Böyük coğrafi kəşflərin, kapitalist münasibətlərinin inkişafı nəticəsində dövlətlərarası siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrdə münasibətlər formalaşdı.
Beynəlxalq münasibətlərin tarixi formalarının təhlili bir sıra çətinliklərlə əlaqədardır. Belə ki, bu əlaqələr daim inkişaf edir və həmin inkişaf prosesində təkmilləşir. Bundan əlavə tarixi formaların fərqləndirilməsi şərti xarakter daşıyır. Beynəlxalq münasibətlərin tarixi formalarını belə göstərmək olar:
1.Beynəlxalq münasibətlərin ilkin forması (XVI-XVIII əsrlər);
2.Sənaye dövrünün beynəlxalq münasibətləri (XIX-XX əsrin I yarısı);
3.Müasir beynəlxalq münasibətlər.
 
 
       
Copyright © 2013, Mingəçevir Turizm Kolleci